Кіріспе

Гладиус – латын сөзі, б.з.б. 3 ғасырдан бастап біздің заманымыздың 3 ғасырына дейін ежелгі Римнің жаяу әскерлері қолданған нақты бір семсер түрін білдіреді. Тіл білімінде, латын тілінде бұл сөз қолданылған түріне қарамастан, жалпы "семсер" мағынасын да білдірді. Ертедегі римдік семсерлер гректердің семсерлеріне ұқсас болды, оларды шифе (,: xiphos) деп атады. Бірақ б.з.б. 3 ғасырдан бастап римдіктер Пуника соғыстарында Карфагенге қызмет еткен Испанияның кельтиберліктерінен алынған семсер негізіндегі қаруды қабылдады, ол латын тілінде gladius hispaniensis деп аталды, яғни "испандық үлгідегі семсер". Римдіктер бұл қаруды жетілдіріп, әскерлік бөлімдерінің соғыс тактикасына сәйкес өзгертті және уақыт өте келе Майнц гладиусы және Помпеи гладиусы сияқты жаңа "гладиустар" жасады. Соңында, біздің заманымыздың үшінші ғасырында ауыр римдік жаяу әскерлері гладиусты спатамен (бұл қару римдік атты әскерлерінде де кең таралған) алмастырды, гладиусты жеңіл римдік жаяу әскерлерінің қаруы деңгейіне түсірді. Гай Мариус консулдығынан кейін толық жабдықталған римдік легионер семсер (гладиус), қалқан (скутум), бір немесе екі сүңгі (пила), көбінесе қысқа пышақ (пугио) және кейінгі империя кезеңінде, мүмкін, оқтармен (плюмбатеа) қаруланды. Көбінесе әскерлер пиламен жаудың қалқандарын бұзып, олардың қатарын шашыратқаннан кейін ғана гладиусты қолданып, жақын шайқасқа түсерді. Әскерлер әдетте қалқанмен алға жылжып, семсермен ұрып соққы беретін.

Этимология

Гладиус – латын тіліндегі еркек есім. Оның номинативті көпше түрі – gladiī. Дегенмен, латын тіліндегі gladius сөзі мұнда сипатталған қылыш ғана емес, кез келген қылышты білдіреді. Бұл сөз әдебиетте Плавттың пьесаларында («Казина», «Руденс») алғашқы рет кездеседі. Гладиус латын тіліне келт тілінен (әлдебір этрус тілі арқылы) алынған деп саналады, ол ежелгі келт тіліндегі kladi(b)os немесе kladimos сөздерінен ("қылыш" мағынасында) шыққан (содан қазіргі уэльс тіліндегі cleddyf ("қылыш"), қазіргі бретон тіліндегі klezeff, көне ирланд тіліндегі claideb/қазіргі ирланд тіліндегі claidheamh [мүмкін, уэльс тілінен алынған]; сөздің түбірі көне ирланд етістігі claidid ("қазу, шұңқу") және галло-бритон жер-атау элементі cladia/clado ("қазаншұңқыр, траншея, сай") түрінде сақталған болуы мүмкін). Қазіргі ағылшын тілінде gladius сөзінен туындаған сөздерге gladiator ("қылышкер") және gladiolus ("кішкентай қылыш") (gladius сөзінің кішітетім түрінен) жатады, ол – қылыш тәрізді жапырақтары бар гүлді өсімдік.

Алдыңғылар мен шығу тегі

Полибийдің айтуынша, б.з.д. 225 жылы Теламон шайқасында рим әскері қолданған қылыш, ауыр галлдық қылыштардан артық саналса да, негізінен ұруға ыңғайлы болды. Гладиус қабылданғанға дейін қолданылған бұл ұру қылыштары грек шифосына негізделген болуы мүмкін. Полибийге жатқызылатын мәтінде римдіктердің соғыс аяқталуына дейін осы үлгіні қабылдағаны айтылады, ал канонды Полибий кейінірек римдік қылышты латын тілінде gladius hispaniensis, ал грек тілінде iberiké machaira деп атау арқылы оны растайды. 70 жылы Клавдий Квадригарий мен Ливий 361 жылы галлмен болған жекпе-жекте Тит Манлий Торкваттың «испандық қылыш» (gladius Hispanus) қолданғанын баяндайды. Дегенмен, б.з.д. 4 ғасырда Гладиус римдіктерде қолданылмаған, сондықтан бұл дәстүрлі түрде ұзақ қалыптасқан номенклатура салдарынан туындаған терминологиялық анахронизм деп есептеледі. Бұл қарулардың дизайны ерекше, сондықтан оларды галлдық түрлерімен шатастыру мүмкін емес. Gladius сөзінің шығу тегіне қатысты бір теория, галл соғыстары кезінде *kladi сөзінен алынғанын ұсынады, себебі латын тілінде K әрпі көбінесе G әрпіне айналған. Энний гладиус сөзінің бұрынғыда ақындар негізгі қолданған ensis сөзін ығыстырғанын куәландырады.

Техника

Темір дәуірінде гүлденген Рим республикасы кезінде болат және болат жасау процесі классикалық әлемге мәлім болды. Таза темір салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ табиғатта таза темір кездеспейді. Табиғи темір кенінде әртүрлі қоспалар қатты ерітінді түрінде болады, олар металлдың кристалдық құрылымын өзгертіп, оны қатайтады. Гладиус әдетте болаттан жасалатын. Римдіктер кенді балқыту пешінде өңдеушілік еткен. Нәтижесінде пайда болған бөлшектерді «гүлдер» деп атаған, оларды кеуекті беттен шлактарды жою үшін қосымша өңдеген. Жақында өткізілген металлургиялық зерттеуде этрусктің екі қылышы зерттелді: біреуі б.з.д. 7 ғасырына жататын грек кописі (Ветулония), екіншісі – б.з.д. 4 ғасырына жататын гладиус испаненсис (Клузиум, Киузи). Киузи қылышы римдік этрусриядан табылған; сондықтан формаларының атауларына қарамастан (авторлар нақты анықтамайды), авторлар бұл процестің этрусктік дәуірден римдік дәуірге дейін үздірілмей жалғасқандығына сенімді. Ветулониялық қылыш бес «гүлден» жасалған, 5 температурада өрнекті дәнекерлеу арқылы құрастырылған. Қылыштың орталық бөлігінде көміртегінің ең жоғары мөлшері болды: 0,15–0,25%. Оның жиектеріне 0,05–0,07% көміртегі бар төмен көміртекті болаттан жасалған төрт жолақ орналастырылды, ал барлық бөлік балғамен соққы беру арқылы дәнекерленді. Соққы температураны жеткілікті деңгейге көтеріп, сол жерде үйкеліс дәнекерлеуін жасады. Дәнекерлеу жұмысы болат суығанша, орталық бөлігін қыздырып, жалғасты. Қылыштың ұзындығы белгілі болды.

Сипаттама

Гладиус сөзі кез келген қылыштың жалпы атауы ретінде қолданылды. Мұндай қолданыс біздің заманымыздан бұрынғы 1-ғасырда Квинт Курций Руфтың «Іскендір Зұлқарнайынның өмірбаяны» еңбегінде кездеседі. Дегенмен, республикалық авторлар нақты бір қылыш түрін меңзеген, ол археологиялық зерттеулер арқылы әртүрлі нұсқалары болғаны анықталды. Гладиустың екі жиегі кесуге, ал үшкір ұшы шаншуға арналған. Ықшам тұтқасы, мүмкін, саусақтарға арналған ойықтары бар, берік ұстауға мүмкіндік берді. Жапырақтың беріктігі, жолақтарды біріктіру арқылы немесе көлденең қимасы ромб пішіндес, жоғары көміртекті болаттан жасалған бір бөліктен жасау арқылы қамтамасыз етілді. Қылыштың бетіне иесінің аты жиі ойылып немесе қағылып жазылған. Римдік қылыштың тұтқасы капулус деп аталды. Ол, әсіресе офицерлер мен жоғары лауазымды тұлғалардың қылыштарында, әсем әшекейленген. Шаншу өте тиімді техника болды, себебі шаншу арқылы жасалған жаралар, әсіресе құрсақ аймағында, көбінесе өлімге алып келді. Алайда, гладиус кейбір жағдайларда кесу немесе шабу үшін де қолданылған, бұл Ливийдің Македония соғыстары туралы баяндамасында көрсетілген, онда македониялық әскерлер мүшеленген денелерді көріп қорқып қалған. Негізгі жаяу әскер шабуылы қарны биіктігінде шаншу болғанымен, олар қалқан қабырғасының астындағы тізе буынды кесу сияқты кез келген мүмкіндікті пайдалануға дайындықтан өткен. Гладиус белдікке немесе иыққа ілінетін қынына салынып сақталған. Кейбіреулер әскерлер оны денесін қисайтып тартып алады десе, енді біреулер қалқанның орналасуы осылай тартуға мүмкіндік бермейді деп санайды. Жүзбасы оны ерекшелену белгісі ретінде қарсы жағына тағып жүрген. Біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырдың соңында және 3-ғасырда спата біртіндеп рим легиондарында гладиустың орнын басты.

Түрлері

Бірнеше түрлі үлгілер қолданылды; коллекционерлер мен тарихи қайта құрушылар арасында негізгі үш түрі Майнц гладиусы, Фулхам гладиусы және Помпеи гладиусы ретінде белгілі (бұл атаулар канондық үлгі қай жерде немесе қалай табылғанын көрсетеді). Жақындағы археологиялық қазбалар gladius Hispaniensis деп аталатын ертерек нұсқаны ашты. Бұл түрлердің арасындағы айырмашылықтар аса айқын емес. Республика дәуірінде қолданылған испандық қылыштың біраз "арқасы бүгілген" немесе "жапырақ тәрізді" иілісі болған. Майнц түрі империяның басында, шекарада қолданыла бастады. Ол иілісін сақтап, жапырақты қысқартып, кеңейтіп, ұшын үшбұрышты етіп жасады. Ал үй ішінде, жақсы соғыспайтын Помпеи нұсқасы пайда болды. Ол иілісті жойып, жапырақты ұзартты және ұшын кішірейтті. Фулхэм болса, тік қырлары мен ұзын ұшы бар аралық нұсқа еді.

Гладиус испанensis

Гладиус Hispaniensis – б.з.д. 216 жылдан б.з.д. 20 жылға дейін қолданылған римдік қылыш. Оның жүзінің ұзындығы [саны] болса, қылыштың жалпы ұзындығы [саны] еді. Қылыштың ені [саны] болды. Бұл гладиустардың ең үлкені және ең ауырсы, салмағы [саны] кг немесе [саны] кг. Бұл гладиус сонымен қатар ең алғашқы және ең ұзын жүзді қылыш болды. Оның жапырақ тәрізді айқын пішіні болған.

Майнц Гладиус

Майнц Гладиусы қатты тот базған темірден және қалайыланып, алтын жалатылған қоладан жасалған қынынан тұрады. Жыпырдың ұзындығы және ені болған. Қылыш ұзын болды. Қылыштың салмағы болды. Қылыштың ұшы Гладиус Испаненсиске қарағанда үшбұрыштырақ келген. Майнц Гладиусының белдік бөлігі әлі де былғары ара сияқты иілген. Қынындағы өрнек Альпі тауларындағы сәтті әскери жорықтан кейін Тиберийдің Августқа әскери жеңісті табын еткенін көрсетеді. Август жартылай жалаңаш, ол Юпитердің позында отырған, оның екі жағында Жеңіс және Марс Ультор римдік құдайлары тұр, ал Тиберий әскери киіммен Августқа Жеңіс мүсіншесін сыйға тартады.

Фулхамдық гладыус

Фулхам гладиусы немесе Майнц Фулхам гладиусы – римдік қылыш, ол 43 жылы Аулус Плауцийдің Британияға басып кіргеннен кейін қолданыла бастады. Римдіктер оны 1 ғасырдың соңына дейін пайдаланды. Фулхам гладиусының ұшы үшбұрышты. Қылыштың ұзындығы... Жұмбағының ені... Қылыштың салмағы ... (ағаштан жасалған саппен). Оның толық көлемді көшірмесін Фулхамдағы Фулхам сарайында көруге болады.

Помпеи гладысы

Қазіргі тарихшылар "Помпеи гладиусын" Римдегі Помпеи қаласының атымен атаған. Бұл гладиус түрі ең көп таралған болды. Осы типтегі қылыштың төрт данасы Помпеиде табылды, ал басқалары да басқа жерлерде кездесті. Қылыштың параллель кескіш жиектері және үшбұрышты ұшы бар. Бұл – гладийлердің ең қысқасы. Ол көбінесе спатамен шатастырылады, спата – бұл бастапқыда атты көмекші әскерлер қолданған ұзын, кескіш қару. Уақыт өте келе, Помпеи гладиусы ұзарды, ал осы кейінгі нұсқалары жартылай спаталар деп аталады. Жыпылықшаның ұзындығы – . Қылыштың ені – . Қылыш салмағы – (ағаштан жасалған сап).

Ежелгі семсерлердің суреттері

Рим әскери жабдықтары Рим нумизматикалық галереясында (romancoins.info)

Қайта құру, реконструкция, эксперименталды археология

IX Испан легионы: тарихи қайта құрушылардың гладиус тартып, ұстаған фотосуреттері.