Кіріспе

Қасқыр – фантастикадағы ойдан туған түр. Филолог және фантастика жазушысы Дж.Р.Р. Толкиннің «Ортажер» әдебиетінде варг – ерекше ірі әрі қатыгез қасқырдың бір түрі, оны орктар міне алады. Ол варгтарының атын және ерекшеліктерін ежелгі норвег және ежелгі ағылшын тілдерінен алынған мағыналар мен аңыздарды үйлестіру арқылы шығарған. Скандинавия мифологиясында варг (ағылшын тілінде warg) – қасқыр, әсіресе Рагнарёк шайқасында Один құдайын жойған Фенрир қасқыры, сондай-ақ күн мен айды үнемі қуатын Фенрирдің балалары – Скёлль мен Хати. Ежелгі ағылшын тілінде "wearh" – жазаланған, айдауға түскен адам. Толкиннің ықпалымен варгтар Джордж Р.Р. Мартиннің фантастикалық кітаптарында, сондай-ақ бейне ойындар мен рөлдік ойындар сияқты медиада қолданылған.

Этимологиясы мен шығу тегі

Толкин зерттеушісі Том Шиппи Толкиннің "варг" деген жазуының көне норвеж тіліндегі vargr және көне ағылшын тіліндегі wearh сөздерінің қосындысы екенін айтады. Ол бұл сөздердің "қарышқырдан" "заңсызға" деген мағыналық өзгерісін көрсетеді: vargr екі мағынаны да білдіреді, ал wearh "қуылған" немесе "заңсыз" дегенді білдіреді, бірақ "қарышқыр" мағынасын жоғалтқан. Көне норвеж тілінде vargr, *wargaz протогерман түбірінен шыққан, ал ол прото-индоевропалық (PIE) түбірінен *werg̑ʰ "жою" сөзінен дамыған. Vargr (қазіргі швед тілінде varg "қарышқыр") - бұл "úlfr" ескі норвеж сөзінің басқаша атауы, ол "қарышқыр" дегенді білдіреді, бірақ табу емес. Шиппи сондай-ақ, көне ағылшын тілінде "awyrgan" деген сөз бар екенін айтады, ол "қуылғанды кінәлау" және "қуылғанды өлтіру" мағыналарын білдіреді; сонымен қатар, "қоянды алаңдату, тістеп өлтіру" деген мағынасы да болуы мүмкін. Ол былай деп жазады:

Толкиннің "Warg" сөзі көне скандинав және көне ағылшын тілдеріндегі айтылу арасындағы айырманы нақты көрсетеді, ал оның олар туралы түсінігі – қасқырлар, бірақ тек қасқырлар ғана емес, ақылды және зұлым қасқырлар – екі ежелгі пікірді біріктіреді. Қасқырлар көбінесе қауіптірек адам тәрізді жаратылыстардың мінгісі ретінде пайда болды. Мысалы, Гуннрдің аты Рек рун тасында "қасқыр" дегенге синоним болды. "Хиндланың әнінде" аты аталған көруші әйел қасқырға мініп жүреді. Балдрдың жерлеу рәсіміне жотунн Гирроккин қасқырмен келді. Ортағасырлық және Толкин зерттеушісі Марджори Бернс Толкиннің қасқырларды норвегиялық Один құдайының соғыс жануарларының бірі ретінде пайдалануын "өте жаңаша" деп сипаттайды. Один екі қасқырды ұстады, Фреки мен Гери, олардың есімдерінің екеуі де "Ашкөз" дегенді білдіреді; ал әлемді жоятын соңғы шайқаста, Рагнарёк, Одинді алып қасқыр Фенрир өлтіріп жейді. Осылайша, Бернс қасқырлардың Одиннің серіктестері де, оның өлімге душар болған жауы да болғанын атап көрсетеді. Ол Толкиннің "Сақиналардың иесі" кітабында осы екі қарым-қатынасты да пайдаланғанын айтады. Оның пікірінше, қараңғы әмірші Саурон да, зұлым Сиқыршы Саруман да "теріс Одиннің қасиеттерін" бейнелейді. Мысалы, Минас Тирит қаласының басты қақпасын қиратып жіберген Гронд атты алып тарау машинасы. Ал екінші жағынан, "Хоббитте" ғалым Гандальф отты жаудыру қабілетімен және олардың тілін түсіну арқылы варгтарға қарсы күреске жетекшілік етеді. "Шыңқырдың достары" романында Гандальф "Сауронның иті" және оның қасқыр үйірмесін айдауға сиқыр мен отты қолданады; Бернс қасқырлардың "Гандальфті жеуге тырысуы Одиннің тағдырына ұқсас" екенін жазады, бұл Фенрир мен Один туралы аңызды еске түсіреді. Олар көбінесе орктермен одақтасып, соғыс кезінде өздерінің арқаларында жүруге рұқсат береді, ол тоналған олжаны бөліседі. "Хоббитте" олар сөйлей алады: олар ағаш ұсталарының ауылдарына "үлкен goblin шабуылында" өз үлестерін жоспарлайды. Толкиннің варгтары он жасар Рейнер Унвинге "Хоббит" романына оң пікір жазуға ықпал етті, ол "Билбо Беггинс хоббит шұңқырында өмір сүрген және ешқашан оқиғалар іздемеген хоббит еді, ақырында сиқыршы Гендальф және оның жәндіктері оны баруға көндірді. Ол жындылар мен жыртқыштармен күресуден ләззат алды" деп жазды. Бұл пікір оның әкесі Стэнли Унвинге кітапты баспаға беруге итермеледі, бірақ оның коммерциялық сәттілігіне күмәнданды. [[Файл:Warg riders. jpg|thumb|upright=1.7|Питер Джексонның "Екі мұнара" фильмінде Роханның салт аттыларымен шайқасқан варгтар, олар атты әскердің атқыштары ретінде қолданылады. Сыншы Грегори Хартли варгтарды сезімтал бүркіттермен, алып жәндіктермен, айдаһар Смаугпен, көгершіндермен және құрттармен бірге "жанды жануарлар" деп қарастырады. Толкин олардың әрекеттерін сипаттау үшін "[жоспарлау]" және "[қорғау]" сияқты етістерді қолданады, бұл Хартлидің пікірінше, осы құбыжық варгтар "жай ғана жануарлар емес" екенін көрсетеді, бірақ олардың "өздік еркі жоқ" екенін мойындайды. Т. А. Лидерман Толкиннің варгтарын "жартылай ақылды, бірақ зұлымдыққа бейімделген қасқырлар, олардың үстіне орктер шайқасқа кіреді" деп сипаттайды. Ол олардың, мүмкін, бірінші дәуірдегі қасқырлар, мысалы Каркарот сияқты, шыққан болуы мүмкін екенін, сонымен қатар олардың өзіндік "алғашқы тілі" болған болуы мүмкін екенін айтады.

Басқа авторлар мен БАҚ

Джордж Р.Р. Мартиннің "Мұз бен от әні" атты эпикалық фантастикалық романдары мен "Тәңірлер ойыны" телесериалында Варгтар – жануарлардың (және Бран Старктың Ходор мысалында, адамның) санасына еніп, олардың көзімен көруге және олардың қимылдарын бақылауға қабілетті тері өзгертушілер. Осыған ұқсас Толкин негізіндегі жаратылыстар көптеген фантастикалық бейне ойындарда кездеседі, мысалы, "Жүзіктер әлемі Онлайн", "Конан дәуірі" және "World of Warcraft" сияқты ойындарда, төрт аяқты монстрлер түрінде де, антропоморфты қасқырлар тұқымы – Воргендер түрінде де ұшырасады.