Оскар Ланге: Польшалық экономист және дипломаттың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Польшалық экономист және дипломат (1904–1965)

Оскар Рышард Ланге (27 шілде 1904 – 2 қазан 1965) – поляк экономисі және дипломаты. Ол социалистік жүйелерде нарықтық баға құралдарын қолдануды жақтағанымен және нарықтық социализмнің моделін ұсынғанымен танымал. Людвиг фон Мизес және Фридрих Хайек көтерген экономикалық есептеу мәселесіне жауап ретінде, орталық жоспарлы экономикадағы менеджерлер тауарлар қорының өсуі мен азаюы арқылы сұраныс пен ұсынысты бақылай алатынын айтты және ірі индустрияларды мемлекеттендіруді қолдады. АҚШ-та болған кезінде Ланге математикалық экономикадан академиялық оқытушы және зерттеуші болды. Соңынан социалистік Польшада ол Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының Орталық Комитетінің мүшесі болды.

Мансап

Ланге Томашов-Мазовецкиде протестант фабрикашысы Артур Юлиус Ланге мен оның әйелі Софи Альбертин Роснердің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ата-бабалары 19 ғасырдың басында Германиядан Польшаға көшіп келген. Ол Краков университетінде заң және экономиканы оқыды, 1928 жылы Адам Крыжановский басшылығымен докторлық диссертациясын қорғады. 1926-1927 жылдары Ланге Варшавадағы Еңбек министрлігінде жұмыс істеді, содан кейін Краков университетінде ғылыми көмекші болды (1927-31). 1932 жылы Ирен Одерфельдке үйленді. 1934 жылы Рокфеллер қорының стипендиясы оны Англияға алып келді, ал 1937 жылы ол АҚШ-қа эмиграциялады. Ланге 1938 жылы Чикаго университетінің профессоры болды және 1943 жылы АҚШ азаматы болып қабылданды. Жозеф Сталин Лангені солшыл және кеңесшіл көзқарастары бар адам ретінде таныды, ол президент Франклин Д. Рузвельтті Лангеге ресми түрде Кеңес Одағына бару үшін паспорт алуға көндірді, осылайша Сталин онымен жеке сөйлесе алатын болды; сондай-ақ ол оған болашақ Польша кабинетінде орын ұсынуды ұсынды. Мемлекеттік департамент Лангені елші ретінде сапарға жіберуге қарсы болды, өйткені оның саяси көзқарастары поляк тегіндес американдықтардың немесе американдық қоғамның жалпы пікірін білдірмейді деп санайтын. 1944 жылы Лангенің Кеңес Одағына сапары одан әрі дау тудырды, өйткені жаңадан құрылған поляк-американдық конгресі оны айыптады және Лондондағы Польша үкіметінің мүддесін қорғады. Ланге мамыр айының соңында АҚШ-қа оралды және Рузвельттің өтініші бойынша Вашингтондағы қуғын-сүргіндегі үкіметтің премьер-министрі Станислав Миколайчикпен кездесті. Ланге Сталиннің қаншалықты ұстамды болуға дайын екенін атап өтті (Сталин оған коалициялық үкіметте тәуелсіз Польшаны сақтау туралы кеңес тілегін айтты) және Мемлекеттік департаменттен эмигранттағы Польша басшылығына кеңес басшысымен келісімге жету үшін қысым көрсетуді сұрады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ланге Польшаның эмигранттағы үкіметімен байланысын үзді және өзінің қолдауын Кеңес Одағы қолдаған Люблин комитетіне (ПКВН) аударды. Ланге соғыстан кейінгі Польша мәселесі бойынша Ялта конференциясында Рузвельт пен Сталин арасындағы делдал болды. Соғыс 1945 жылы аяқталғаннан кейін Ланге Польшаға оралды. Содан кейін ол АҚШ азаматтығынан бас тартып, сол жылы Польша Халық Республикасының АҚШ-тағы алғашқы елшісі ретінде АҚШ-қа қайта оралды. 1946 жылы Ланге Польшаның Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіндегі өкілі болды. 1947 жылдан бастап Польшада тұрды. Бағаны көтеру бизнесті өндірісті арттыруға, пайданы көбейтуге және осылайша тапшылықты жоюға ынталандырады. Бағаны төмендету бизнесті шығынға ұшырамай, өндірісті қысқартуға итермелейді, бұл артық өндірісті жояды. Лангенің пікірінше, мұндай нарық механизмін имитациялау сұраныс пен ұсынысты тиімді басқаруға қабілетті. Бұл идеяны жақтаушылар оның нарықтық экономиканың артықшылықтарын социалистік экономикамен үйлестіретінін айтты. Ланге осы идеяны пайдалану арқылы мемлекеттік басқарылатын экономика капиталистік немесе жеке нарықтық экономикадан кем емес тиімді болады деп мәлімдеді. Оның пікірінше, егер мемлекеттік жоспарлаушылар баға жүйесін нарықтық экономикадағыдай пайдаланса және мемлекеттік өнеркәсіп менеджерлеріне мемлекеттік белгіленген бағаларға параметрлік жауап беруді тапсырса (құн барынша азайту және т.б.), мұны істеуге болады. Лангенің аргументі Австрия мектебінің экономистерімен социалистік есептеулер туралы пікірталасқа түйінді болды. Сол кезде Фабиан қоғамының ағылшын социалистері Лангенің дебатта жеңіске жеткеніне сенеді. Хайектың "Білімді қоғамда қолдану" атты мақаласы Лангенің еңбегіне жауап ретінде жазылған және экономика саласындағы ең маңызды мақалалардың бірі саналады. Ланге басқа да салаларда да үлес қосты. Ол 1930 жылдары жалпы тепе-теңдік теориясындағы "Паретиандық қайта жанданудың" жетекші тұлғаларының бірі болды. 1942 жылы ол Бірінші және Екінші әл-ауқат теоремаларының алғашқы дәлелдерінің бірін ұсынды. Ол жалпы тепе-теңдіктің тұрақтылығын талдауды бастады (1942, 1944). Ақшаның сандық теориясын сынаған (1942) жылы оның шәкірті Дон Патинкин ақшаны жалпы тепе-теңдік теориясына "интеграциялау" деген керемет әдісін жасады. Ланге неоклассикалық синтезді дамытуға бірнеше маңызды үлес қосты (1938, 1943, 1944). Ол классикалық экономика мен неоклассикалық экономиканы біртұтас теориялық құрылымға біріктіру бойынша жұмыс істеді (мысалы, 1959). Соңғы жылдары Ланге кибернетика және экономикалық жоспарлау үшін компьютерлерді пайдалану мәселелерімен айналысты. Халықаралық әлеуметтік зерттеулер институты (ISS) 1962 жылы Оскар Лангеге құрметті стипендия берді.

Lange was born in Tomaszów Mazowiecki as son of the Protestant manufacturer Arthur Julius Lange and his wife Sophie Albertine Rosner. His ancestors had emigrated at the beginning of the 19th century from Germany to Poland. He studied law and economics at the University of Kraków, where he defended a doctoral dissertation in 1928 under Adam Krzyżanowski. From 1926 to 1927 Lange worked at the Ministry of Labor in Warsaw, and then was a research assistant at the University of Kraków (1927–31). He married Irene Oderfeld in 1932. In 1934, a Rockefeller Foundation fellowship brought him to England, from where he emigrated to the United States in 1937. Lange became a professor at the University of Chicago in 1938 and was naturalized as a U. S. citizen in 1943. Joseph Stalin, who identified Lange as a person of leftist and pro Soviet sympathies, prevailed on President Franklin D. Roosevelt to obtain a passport for Lange to visit the Soviet Union in an official capacity, so that Stalin could speak with him personally; he also proposed offering him a position in the future Polish cabinet. The State Department was opposed to Lange traveling as an emissary because they felt that his political views represented neither Americans of Polish descent nor American public opinion in general. Lange's trip to the Soviet Union in 1944 caused further controversy, as the newly established Polish American Congress condemned him and defended the interests of the London based Polish government in exile. Lange returned to the United States at the end of May and met, at Roosevelt's request, with Prime Minister Stanisław Mikołajczyk of the government in exile, who was on a visit in Washington. Lange stressed how reasonable Stalin was prepared to be (Stalin told him of the Soviet desire to preserve an independent Poland under a coalition government), and asked the State Department to put pressure on the exiled Polish leadership to reach an understanding with the Soviet leader. Towards the end of World War II, Lange broke with the Polish government in exile and transferred his support to the Lublin Committee (PKWN) sponsored by the Soviet Union. Lange served as a go between for Roosevelt and Stalin during the Yalta Conference discussions on post war Poland. After the war ended in 1945, Lange returned to Poland. He then renounced his American citizenship and went back to the US in the same year as the Polish People's Republic's first ambassador to the United States. In 1946, Lange also served as Poland's delegate to the United Nations Security Council. From 1947 he lived in Poland. Raising the prices would encourage businesses to increase production, driven by their desire to increase profits, and in doing so eliminate the shortage. Lowering the prices would encourage businesses to curtail production in order to prevent losses, which would eliminate the surplus. In Lange's opinion, such simulation of market mechanism would be capable of effectively managing supply and demand. Proponents of this idea argued that it combines the advantages of a market economy with those of socialist economy. With the utilization of this idea, Lange claimed, a state run economy would be at least as efficient as a capitalist or private market economy. He argued that this was possible, provided the government planners used the price system as if in a market economy and instructed state industry managers to respond parametrically to state determined prices (minimize cost, etc.). Lange's argument was one of the pivots of the socialist calculation debate with the Austrian School economists. At that time, the view among English socialists of the Fabian Society was that Lange had won the debate. Hayek's essay entitled "The Use of Knowledge in Society" is a rebuttal to Lange's work and is considered one of the most important articles ever written in the field of economics. Lange also made contributions in various other areas. He was one of the leading lights of the "Paretian Revival" in general equilibrium theory during the 1930s. In 1942, he provided one of the first proofs of the First and Second Welfare Theorems. He initiated the analysis of stability of general equilibrium (1942, 1944). His critique of the quantity theory of money (1942) prompted his student Don Patinkin to develop his remarkable "integration" of money into general equilibrium theory. Lange made several seminal contributions to the development of neoclassical synthesis (1938, 1943, 1944). He worked on integrating classical economics and neoclassical economics into a single theoretical structure (e. g. 1959). In his final years, Lange also worked on cybernetics and the use of computers for economic planning. The International Institute of Social Studies (ISS) awarded Oskar Lange an honorary fellowship in 1962.