Кіріспе

Пошта маркасын бұзу және оны қайта пайдалануды болдырмау үшін пошта маркасына немесе пошталық қағазға қойылатын белгі. Канцелляциялар (немесе қысқаша – канк.) әртүрлі дизайн, пішін, өлшем және түстерде болады. Қазіргі заманғы канк. әдетте, марка жіберілген күні мен пошта бөлімінің орналасқан жерін, сондай-ақ марканың өзін жабатын сызықтар немесе таңбаларды қамтиды. "Пошта таңбасы" термині нақтырақ айтқанда, күні мен жіберу орны көрсетілген бөлігін білдіреді, бірақ бұл термин "канцелляция" терминімен жиі алмастырылып қолданылады, себебі ол сол мақсатқа да қызмет ете алады. Канцелляцияның марканы бұзуға арналған және жазуы жоқ бөлігі "облитерация" немесе "бұзушы" деп аталады. Кейбір маркалар алдын ала канк. белгісімен (басылған немесе мөрленген) шығарылады және қосымша канк. қажет етпейді. Канцелляциялар коллекционерлер үшін маркалардың құнын жақсарта немесе нашарлата алады. Кейбір елдердің канк. филателистер тарапынан жан-жақты зерттелген, ал көптеген марка коллекционерлері мен почта тарихы коллекционерлері маркалардың өзімен қатар канк. белгілерін де жинайды.

Тарих

Бірінші жабысқақ пошта маркасы 1840 жылы Ұлыбритания шығарған «Пенни Блэк» болды. Пошта органдары мөрлерді қайта пайдалануға жол бермеу үшін бір әдіс болуы керектігін мойындады және бір мезгілде пошта жүйесі арқылы өткен конверттердегі мөрлерге жою таңбаларын салу үшін қол мөрлерін шығарды. Бұл таңбалар қолмен жасалған және Мальта кресінің бейнесін бейнеледі. Бастапқыда қызыл сия қолданылды, бірақ оны тазартып, мөрлерді қайта пайдалануға болатыны анықталды, сондықтан бірнеше тәжірибеден кейін 1841 жылдың басында қара жою сиясы қолданылды, ол тұрақтырақ болды. Сондай-ақ, маркалардың түсі қызыл-қоңыр түске өзгертілді, жою таңбасы анық көрінуі үшін. Осыған ұқсас схема британдық маркалар үшін де қолданылды, олар колонияларда және шетелдік пошта қызметтерінде пайдаланылды. Орындарға белгілі бір әріп, содан кейін сан тағайындалды, мысалы, Кингстонда (Ямайка) қолданылатын A01 немесе Венесуэла үшін D22. Алғашқы жоюлар қолмен, әдетте қол мөрімен жасалды. Қол мөртаңбалар жасалмаған жерлерде мөрлер көбінесе қаламмен сызылып, «х» белгісі сияқты жойылды. Қаламмен жою 1880-жылдары АҚШ-та қолданылды және белгілі бір дәрежеде осы күнге дейін жалғасуда, почта қызметкері мөр жоюдан қашып кеткенін байқап, оны шаршамалы қаламмен немесе маркермен белгілейді. АҚШ-та пошта маркаларын шығарудың алғашқы кезеңінде пошта маркаларын жуу және қайта пайдалану қиындығын арттыратын (немесе арттырады деп есептелген) құрылғылар немесе машиналар үшін бірқатар патенттер берілді. Бұл әдістер әдетте мөрдің бір бөлігін сызып тастауды немесе кесуді, немесе оның ортасынан тесік жасауды қамтиды. (Бұл жою түрлерін перфорациялардан ажырату керек, олар жеке компаниялар ұрылыққа қарсы шара ретінде мөрлерге жасаған кішкентай тесіктер.) Жоғары жылдамдықты жою машиналары алғаш рет Бостонда 1880–1890 жылдар аралығында, содан кейін бүкіл елде қолданылды. Дуплекс жоюға пошталық мөрмен бірге жою таңбасы да кіреді. Сәнді жоюлар. XIX ғасырдың екінші жартысында АҚШ пен Канаданың көптеген пошта қызметкерлері өздерінің жоюларын топырақтан немесе ағаштан жұлдыздар, шеңберлер, тулар, тауықтар және т.б. сияқты әртүрлі суреттермен кескен. Бұл сәнді жоюлар деп аталады және филателистер мен коллекционерлер оларды көп зерттеген. Бірінші күні – арнайы жою, мөрдің алғаш рет сатуға шығарылған күні және «Бірінші күні» деген жазуы бар. Ту жоюы – бұл машиналық жоюдың бір түрі, ол «қатерлі» ретінде қызмет ететін жолақтармен бірге АҚШ туының дизайрын қамтиды. Алғашқы машиналық ту жоюы (ту жоюының сәнді түрлерінен кейін) 1894 жылдың қараша-желтоқсанында Бостонда қолданылды. Машиналық жоюлар конверттердің үлкен санын тез өңдейтін машиналармен автоматты түрде қосады. 1903 жылғы үнсіз фильмде жұмыс істеп тұрған жою машинасы көрсетілген. «Сұр жою» жазуды қамтымайтын және осылайша «сөйлемейтін» жоюды білдіреді. Сандық жоюлар – бұл белгілі бір пошта бөлімшелерін анықтау үшін сандар қолданылған жоюлар. 1844 жылдан бастап сандарды қолдана бастаған Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігі үшін штрихтардың пішіні нақты пайдалану елін көрсетеді. Сандар сонымен қатар дуплекс жою кезінде даталық мөрмен бірге қолданылды. Қаламмен жою – мөрді бүлдіретін жазу қаламының қолданылуы, олар 19 және 20 ғасырдың басында кең таралған. Кескінді жоюға белгілі бір оқиғаның немесе мерейтойдың еске алуымен байланысты суреттер жатады. Кейбір адамдар конверттегі кескінді жою тақырыбына байланысты мөрлерді қолдануға тырысады. Төмендегі беттерді қараңыз. Алдын ала жоюлар – бұл, әдетте, жаппай пошта жөнелтушілерге баспаға шығарылған жоюлары бар мөрлер. Алдын ала жоюларды әдетте көпшілік пайдалана алмайды. Темір жол пошта кеңсесі (R. P. O.) жоюлары – бұл пойыздарда сұрыпталған поштаға қолданылған жоюлар. АҚШ-та «темір жол» сөзімен алғашқы жою 1838 жылға дейін жетеді және қандай да бір суретті қамтитын кескінді жоюлар. Арнайы жоюлар, негізінен, лозунг жоюларының бір түрі. USPS Building Bridges Special Postal Cancellation Series, 1996 жылы басталған бірегей серия, USPS-тің жою сериясы деп атаған суреттелген сурет пен оқиғаның ұранын біріктіреді, тіпті онда сурет элементі де бар. АҚШ-та ресми кескінді жоюлар әрқашан арнайы «станцияларда», яғни арнайы іс-шараларда ғана жұмыс істейтін пошта бөлімшелерінде, әдетте бір күнге ғана қолданылады, бірақ ресми түрде осылай сипатталмаған басқа да кескінді жоюлар бар – олар «арнайы жоюлар» деп аталады және машиналық жоюларға қосылған арнайы штамптар, олар әдетте тек лозунгты қамтиды, бірақ кейде суреттерді де қамтиды. Нақты бір пошта бөлімшесі барлық поштасына кескінді жоюды қолданатын өте сирек жағдайлар бар. Рұқсат етілген тақырыптардың ауқымы өте кең, және кино кейіпкерлері сияқты әртүрлі коммерциялық байланыстарды қамтуы мүмкін. Canada Post компьютерлік басылыммен жазылған хабарламалары бар автоматты жоюларды қолданады. Осылайша, компания әр конвертке промо-хабарламаларды автоматты түрде басып шығара алады, сонымен қатар поштаны жоюға мүмкіндік береді. Хабарламалар жыл бойы өзгереді және маусымдық хабарламаларды («Merry Christmas / Joyeux Noel») және промо-хабарламаларды (мысалы, Canada Post веб-сайтының мекенжайы) қамтиды. Isle of Man Philatelic Bureau сияқты басқа пошта бөлімшелері де 1985 жылы Douglas DC 3 ұшағының жылдығын белгілеу үшін арнайы кескінді жоюлар жасады. «Босқа» ұшып бара жатқан Dakota суреті бар арнайы қол мөрі жасалды.

Жинақтаушылар

Жалпы марка жинаушылар көбінесе марканың өзін жасырмай, марканың бір бұрышында немесе кішкентай бөлігінде пошта таңбасы бар, жеңіл жойылған маркаларды ұнатады, мұндай маркалар әдетте, күшті жойылған маркалардан құндырақ болады. Пошта қызметкерінен маркаларды жеңіл жоюын сұрау үшін жинаушылар конвертке резеңкемен басып немесе "филателиялық пошта" деп жазады. Жоюлар маркалардың құнына елеулі әсер ете алады. Көптеген маркалар қолданылмаған күйде сирек кездеседі, сондықтан әлдеқайда қымбатқа түседі, мысалы, "Пенни Блэк" 1999 жылы $1,900-ға жаңа, ал $110-ға қолданылған күйде бағаланды. Бірақ кейбір маркалар үшін керісінше, мысалы Германияның гиперинфляциялық маркалары, егер олар шын мәнінде пошта арқылы қолданылса, бірнеше есе қымбатқа бағаланады. Егер маркалар қолданылмаған күйінде қолданылғаннан әлдеқайда құндырақ болса, мұндай маркалардың түпнұсқа екенін және сол заманға сай екенін растау үшін сарапшыға көрсетуге кеңес беріледі. Көптеген елдердің жоюлары туралы көптеген зерттеулер жарияланды, олардың кейбіреулері төменде тізілген. Жоюларға қызығушылық танытқан жинаушылар қалың әрі оқылатын жоюларды артық көреді. Жоюлар пошта тарихын жинауда да маңызды рөл атқарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, жинаушылар қаламмен жасалған жоюларды ұнатпады және олардың көпшілігін алып тастады, бұл марканы қолданылмаған немесе жалған жою қосылғандай етіп көрсетті. Жинаушылар қазіргі заманғы тапсырыс бойынша жойылған маркаларды немесе CTO-ларды филателиялық қоқыс деп санайды және олардың құны көбінесе жоқ болады. Марка каталогтары әдетте қолданылған маркалардың бағасы CTO-ға немесе пошта арқылы қолданылған мысалдарға арналғанын көрсетеді. Мысалы, Scott Catalog Германия Демократиялық Республикасы үшін берген бағалар тізімі 1950 жылдан 1990 жылдың ортасына дейін 2700-ден астам CTO маркасына арналған.

Жалған өнімдер

Жалған мөр жасаушылар филателиялық нарық үшін мөрлерді ғана емес, сондай-ақ оларға жалған өшірулерді де қосты. Бұл әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кең таралды, сол кезде пакеттік сауда үшін көптеген арзан маркалар жалғандалып жасалды. Маркалар пошта арқылы қолданылғаннан кейін құны жоғары болған жағдайда, оларға да жалған өшірулер қойылды. Сонымен қатар, коллекционерлер сирек кездесетін өшірулерді қаласа, олар да жалғандалып жасалды. Өшірулер кейбір филателиялық заттардың түпнұсқа екенін дәлелдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, жалған мөр жасаушылар түпнұсқа маркалар мен жалған пошта таңбаларын ескі қаптамаларға қосып, құнды деп есептелетін көптеген почталық қаптамалар жасады. Қаптаманың түпнұсқа екенін шынайы өшіру мөрді немесе мөрлерді қаптамаға "байласа", яғни шынайы өшіру мөр мөрдің және конверттің жақын орналасқан бөлігінің үстінен үздіксіз өтіп кетсе, көрсетуге болады. Дегенмен, өшіру мөр кейіннен қойылған болу мүмкіндігін жоққа шығару қажет. Сол сияқты, бөліктерге бөлініп, толық құнының бір бөлігі үшін қолданылған маркалардың осылай қолданылғанын, егер шынайы өшіру мөр оларды қаптамаға немесе қаптаманың бөлігіне байласа ғана көрсетуге болады.