Кіріспе

Artistamp ("өнерпаз" және "мөр" сөздерінің бірі) немесе суретшінің мөртабасы – суретшінің қалауынша кез келген тақырыпты бейнелеуге немесе еске алуға арналған, өнермен ұштасқан пошта маркасы. Artistamp-тар – бұл ресми пошта тасымалы үшін жарамсыз "Cinderella" маркаларының бір түрі, бірақ олар жалған немесе заңсыз маркалардан өзгеше, себебі көбінесе автордың пошта органдарын немесе марка коллекционерлерін алдау ниеті болмайды. Artistamp жасаушылары өздерінің туындыларын заңды хаттарға, жарамды пошта маркаларымен бірге қосып, конвертті безендіреді. Көптеген елдерде мұндай практика заңды, егер artistamp-ты нағыз пошта маркасы деп қате түсінбесе немесе оны солай ұсынуға тырыспаса. Осылайша біріктірілгенде (кейде тіпті олай болмаған жағдайда да) artistamp пошта өнерінің бір бөлігі деп есептелуі мүмкін. Artistamp-тардың жиі кездесетін ерекшеліктері – ирония, сатира, юмор, эротизм және мемлекеттік биліктің бұрмалануы. Суретшілер үкіметтік органдар шығарған маркаларға байланысты ресми қолдау күтіліп отыратынын пайдаланып, көрермендердің күтіктерін күлдіруге немесе бұзуға тырысады, мұндай әрекеттер көбінесе нақты саяси және көркемдік мақсатты білдіреді. Ал кейбір суретшілер мысықтар мен отбасы мүшелері сияқты қарапайым тақырыптарды бейнелеуге қанағаттанады. Тағы да біреулері осы форманы өздерінің пошта басқармалары немесе елдері үшін фантастикалық маркалар жасау үшін пайдаланады, осылайша көбінесе ойдан шығарылған үкіметтік жүйені дамытады немесе толықтырады.

Тарих

"Суретшінің мөрі" деген атауды алғашқы рет кімге бергені нақты айтылмайды. Пошта маркалары қолданысқа енгізілгеннен кейін көп ұзамай, Ұлыбританияның коммерциялық фотографтары жеке тұлғаның портретін марканың шекарасына салып, перфорацияланған қағаздарға, желімделген артына басып шығарылған жекелендірілген маркалық фотосуреттерге сұраныс болғанын байқады. Әрине, 1800 жылдардың соңында суретшілерге жинауға болатын марка түріндегі жарнама плакаттарын (плакат маркаларын) жасау тапсырылды, бірақ ешқайсысы коммерциялық немесе жарнамалық мақсаттан тыс форматта жұмыс істеген жоқ. 1919 жылы дадаист Рауль Хаусман постқа арналған карточкаға өзінің портретін жапсырған марканы қосты, бірақ дадаистің өнерге қарсы бағыты (кем дегенде теорияда) болғандықтан, мұны "суретшінің маркасы" деп атау сәл қисынсыз көрінеді. Неміс суретшісі Карл Швесиг Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде саяси тұтқын ретінде болып тұрғанда, түрлі түсті бояуларды қолданып, пошта маркаларының бос, перфорацияланған жиектеріне псевдома́ркалар сериясын салды. Жас Фелтер 1941 жылғы осы серияны, концлагердегі өмірді бейнелейтін, суретшінің алғашқы нағыз маркалары ретінде қабылдайтынын айтады. Американдық Роберт Уоттс, Fluxus тобының мүшесі, 1961 жылы танымал және эротикалық суреттерді біріктіретін 15 маркадан тұратын перфорацияланған блокты жасағанда, көркем өнер аясында [жалған] пошта маркаларының толық парағын жасаған алғашқы суретші болды. Канадалық мультимедиа суретшісі және филателист Т. Майкл Биднер 1982 жылы "артисттамп" деген сөзді ойлап тапты. Бұл термин пошта суретшілері арасында кеңінен қолданыла бастады. Суретші Клиффорд Харпер 1988 жылы Перси Биш Шелли, Эмма Голдман, Оскар Уайльд, Эмилиано Сапата және Герберт Ридтің портреттерін бейнелейтін анархистік пошта маркаларының дизайнынан тұратын серияны жариялады.

Көркем туындыны тану

Көрмелерге, тарихқа, суретшілер санына және artistamp қозғалысының жаһандық ауқымына қарамастан, бұл өнер түрі ірі институттармен ұзақ уақыт бойы назарсыз қалды және өнер қауымдыстығымен сындарға ұшырады: 1989 жылы қайтыс болғанға дейін Биднер өзінің құнды коллекциясын бірнеше ірі канадтық мекемелерге сыйға беруге тырысты, бірақ барлығынан бас тартты. Коллекция ақырында Будапешттегі Artpool өнер зерттеу орталығына көшті, ол 1982 жылы Орталық Еуропадағы алғашқы ірі масштабты artistamp көрмесі – World Art Post-ты ұйымдастырды, ал 1987 жылы танымал мұражайда өткен алғашқы artistamp көрмесін өткізді. Биднер қайтыс болғаннан кейін, оның досы Розмари Гахлинглер Боун Биднердің көзқарасын іске асырып, филателиялық стандарттарды қолдана отырып, 29 елден 200-ден астам суретшінің artistamp-тарын каталогтауға кірісті, 10 000-нан астам artistamp суретін құжаттады. 1999 жылы Гахлинглер Боун мен Бьянчини "The World of Artistamps" атты CD-ді шығарды, ол сол кездегі artistamp-тардың ең толық деректер базасы болды. Мультимедиа суретшісі Джеймс Уоррен "Жас" Фелтер 1974 жылы Канаданың Саймон Фрейзер университетіндегі Саймон Фрейзер галереясында "Суретшілердің мөрлері және мөр бейнелері" атты көрме ұйымдастырды: мөрді көркемдік құрал ретінде мойындаған алғашқы көрме. Келесі он жыл бойы Еуропа мен Америкада гастрольдік сапармен жүрген бұл коллекция маркаларды көркемдік формат ретінде пайдаланатын суретшілердің санының өсуіне әкелді. Фотограф және мультимедиа суретшісі Джинни Ллойд 1979 жылы Gina Lotta Post сериясын бастады және 1982 жылы artistamp-тарда қолданылған алғашқы компьютерлік бейнелерді жасады. 1982 жылы Artpool-ға сапар барысында ол György Galántai-мен artistamp мәселесі бойынша ынтымақтастық орнатты. 1984 жылы Ллойд Сан-Францискода "Art in Space" іс-шарасын ұйымдастырды, онда микрочиптегі artistamp-тарды қамтитын зымыран ұшырылды. 1986 жылы суретші АҚШ-тағы Ұлттық өнер қорынан қаржыландырылған Визуалды зерттеулер шеберханасының резидентурасын алды. Оның резидентура жобасының нәтижесі – кітапқа мөрленген суретшілердің сериясы және пошта карточкалары жиынтығы бар Gina Lotta Post. Екінші кітап – "Өз мөрлеріңізді жасаңыз" – сол резидентурадан туындаған толық және қайтару жобасы, ол 2011 жылы қолжетімді болды. 1989 жылы Фелтер Сиэтлдегі Дэвидсон галереясында суретшілердің үш халықаралық екіжылдық көрмелерінің біріншісін ұйымдастырды. 1994 жылы Швейцария поштасы Берндегі PTT мұражайында көрме өткізді, нәтижесінде кітап және төрт суретші мөрі басылды (ресми пошта қызметінің есебінен басылған сирек мысалдардың бірі!). Оған 60-тан астам суретші қатысты. "Artistamp" сөзі кітапта емес, Э. Ф. Хиггинстің бір мөрінде кездеседі. 1995 жылы Патриция Тавеннер Калифорния университеті, Беркли Сан-Франциско бөлімшесінде "The First California Artistamp Exhibit" көрмесін ұйымдастырды. Көрмеде әлемнің 170-ке жуық суретшісінің туындылары қойылды. Бірінші Мәскеу халықаралық Artistamp көрмесі 1998 жылдың желтоқсан айында Мәскеуде XX Халықаралық өнер жәрмеңкесі аясында өтті. Іс-шараны Натали Ламанова, Александр Холопов және Жас Фелтер ұйымдастырды. Бұл оқиға "Мәскеу суретшілерінің коллекциясының" пайда болуына әкелді, ол қазіргі уақытта 19 елден 83 суретшінің 700-ден астам туындысын қамтиды. 1999 жылдың 12 қарашасынан 2000 жылдың 19 қаңтарына дейін Бостонның өнер институтында "Штамп өнері және суретшілер мөрлері" көрмесі өтті. Көрмеде Наталья Ламанова, Ресейден Александр Холопов, Витторе Барони, Клементе Падин, Хосе Карлос Сото, Пере Соуза және Дональд Эванс сияқты суретшілердің туындылары көрсетілді. PBS бұл көрмені құжаттады. 2000 жылдың ақпан-наурыз айларында Мәскеу суретшілері Иван Колесников пен Сергей Денисов Мәскеудегі S’ART галереясында "Азбука Века" (Ғасырдың Әліпбиі) атты Artistamp бірлескен жобасын ұсынды. Көрмеде танымал адамдардың суреттерімен белгіленген орыс әліпбиінің әріптері бар мөрлер көрсетілді. 2000 жылдың желтоқсан айында әлемнің әр түрлі елдерінен келген artistamp-тардан құралған көрме Эльгин, Иллинойс штатындағы Э. Макс фон Иссер өнер галереясында көрсетілді. "Аналық/Оталық" көрмесі 2002 жылдың 11-21 шілдесінде Мәскеудегі Халықаралық музейлік көрме орталығында өтті. Іс-шараны Натали Ламанова, Александр Холопов және Жас Фелтер ұйымдастырды. Онда Ресей, Канада, Германия, Жаңа Зеландия, Испания, Корея, Италия, Жапония, Нидерланды, Венесуэла, Армения және АҚШ-тан келген 44 суретшінің туындылары қойылды. Санта-Розадағы Сонома округінің мұражайы 2003 жылдың сәуірінде Post Modern Post: International Artistamps көрмесін өткізді. Көрмеге 15 елден келген 50 суретшінің туындылары қойылды. 2005 жылы "Зұлымдық осьтері" көрмесі 2005 жылдың наурыз айында Филадельфиядағы The Nexus Gallery-де ашылды, содан кейін Чикаго және Висконсин штатының Грин-Бей қалаларына көшті. Чикагодағы суретші Майкл Эрнандес де Лунаның ұйымдастыруымен өткен көрмеде 11 елден 47 мөр суретшісінің 127 туындысы көрсетілді. Ол Qualiatica Press баспасынан шыққан "Axis of Evil: Perforated Praeter Naturam" кітабының жарысалысынан туындады. 2007 жылдың көктемінде Будапешттегі Көркем өнерлер мұражайы "ParaStamp: Төрт онжылдық artistamp-тар, Fluxus-тан Интернетке дейін" атты сәтті көрме өткізді. György Galántai ұйымдастырған көрмеде Artpool өнер зерттеу орталығының архивінен таңдалған шамамен 500 туынды ұсынылды. Artistamp жанрында жұмыс істейтін 250-ден астам маңызды суретшінің туындылары көрсетілді, олардың ішінде Натали Ламанова, Анна Банана, Эд Варни, Гай Блёс, Twine Workshop, Майкл Эрнандес де Луна, Стив Смит, Витторе Барони, Роберт Уоттс, H. R. Fricker, Рёсуке Коэн, Джинни Ллойд және Ал Брандтнер болды. Галантай сұхбатта: "Бұл көрмеде artistamp-тың жаңа функциясы – мыңжылдық шегіндегі әлемдік көзқарастың күрт өзгеруін жеткізу". Көрме 2007 жылдың 23 наурызынан 24 маусымына дейін жұмыс істеді. 2007 жылдың шілдесінде SomArts Cultural Center галереясы Vortice Argentina, Буэнос-Айреспен бірлесіп Multiplicity/Multiplicidad: Mailart & Artistamp Show көрмесін ұйымдастырды. New Museum Weserburg Берменде, Германияда 2007 жылдың 7 шілдесінен 2008 жылдың 2 ақпанына дейін Leck mich! Künstlerbriefmarken seit den 1960er Jahren (Мені тілей көр! 1960 жылдардан бергі суретшілер мөрлері) көрмесі өтті, онда 300-ден астам туынды жиналып, мөр өнерінің жаһандық ансамблі ұсынылды. Көрме сипаттамасының бір бөлігі:

quote|text=Суретші мөрі (өнер) хатқа өзінің мөрін қоятыны – бұл өнер формасының ерекшеліктерінің бірі. Осы кішкентай форматтағы өнердің тағы бір жағы – бұл перфорацияланған және желімделген миниатюралық өнер туындыларына құқығын талап ету арқылы пошта монополиясына қарсы тұруы. Суретшілер жасаған мөрлер пошта қызметін алдауға емес, нәрселерді жобалау құқығына күдік тудыруға арналған. Сондықтан көрменің назар ортасында – тәуелсіздік пен өзін-өзі анықтаудың көрінісі ретінде суретші мөрі. Осылайша, "Мені тілей көр!" тақырыбы – бұл осы көрмеге "жабысып қалуға" шақыру ғана емес, сонымен қатар өзіне сенімді жанрдың ұстанымын көрсетеді. Дэвид Кругердің 2001 жылы бастаған Буш әкімшілігін сынаған псевдо мөрлер сериясы 2008 жылдың 24 сәуірінен 31 мамырына дейін Манхэттен, Нью-Йорктегі CUE Art Foundation-да көрсетілді. JAY Gallery, Сеул, Корея, Джон Хелд, кіші ұйымдастырған American Artistamps көрмесін 2010 жылдың 19 мамырынан 1 маусымына дейін өткізді. Онда Роберт Уоттс, Дональд Эванс, Харли, Dogfish, Пикассо Гальоне, Майкл Томпсон, Ал Аккерман, Дарлин Альтшул, Майк Дикау және Джон Рингердің туындылары көрсетілді. Джинни Ллойд ұйымдастырған Gina Lotta Post Artistamp Museum 2010 жылдың мамырында ашылды. Қазіргі уақытта Флорида штатының Юпитер қаласында орналасқан мұражай коллекциясы 1970 жылдардың соңында басталды және 200-ден астам халықаралық artistamp жасаушының 4200-ден астам туындысын көрсетеді. Мұражай коллекциясының үлгілерін онлайн көруге болады. Мұражай туындылары 2010 жылдың 15 шілдесінен 27 қазанына дейін Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы Jaffe Center for the Book Arts-та көрсетілді. Харли, Юрген Олбрих, Рид...

Дау

2005 жылы АҚШ Құпия қызметінің агенттері Чикагодағы Колумбия колледжінің «Шыны перде» галереясында «Зұлымдық осьтері» көрмесінің ашылуына қатысты. Галерея директоры Кэрол Энн Браунның сөзіне сәйкес, агенттер Чикаголық суретші Ал Брандтнердің «Патриоттық акт» атты туындысына ерекше қызығушылық танытты. Бұл жұмыста сол кездегі президент Джордж Буштың басына бағытталған револьвер бейнеленген. Құпия қызмет өкілі Том Мазур: «Біз бұл тек саяси мәлімдеме жасайтын өнер туындысы екеніне көз жеткізуіміз керек» деді. 2005 жылдың 15 қыркүйегінде Висконсин университетінің Грин-Бэй кампусындағы галереяда көрме ашылғанда, университет канцлері Брюс Шепард Брандтнердің жұмысын галереядан алып тастауға бұйрық берді. Шепард профессорлық-оқытушылық құрамға жолдаған хатында: «Зорлық-зомбылыққа бейім қоғамда осы немесе басқа да орындарды пайдаланып, кісі өлтіруді қолдауға немесе ұсынуға UW Green Bay-дің құқығы жоқ» деді.

Artistamp құру процесі

Artistamps бір реттік өнер туындылары ретінде, шектеулі санда немесе жаппай өндірілетін өнім ретінде жасалады. Artistamps бір параққа бір дизайнның бірнеше данасы, бір бетке көптеген дизайн, сәндік немесе қосымша жиегі бар миниатюралық парақтар, кітапшалар түрінде немесе суретші таңдаған кез келген комбинацияда/өлшемде/пішінде шығарылуы мүмкін. Artistamps жасау техникаларына қағазды дәстүрлі перфорацияланған мөрге ұқсату үшін тесу, сондай-ақ қағаздың арт жағына желім жағу кіреді. Өздігінен жабысатын қағаз да қолданылады. Мөрде бейнеленген сурет қолмен салынған немесе боялған, литографиялық немесе офсеттік басылған, фотосуреттелген, фотокөшірмеленген, семсерленген, оюланған, жібек экранмен басылған, резеңкемен мөрленген немесе цифрлық сия немесе лазерлік принтерде шығарылған болуы мүмкін. Өндіріс әдісі суретшінің таңдауында болғанымен, тек немесе басымдықпен резеңке мөрлерді қолданатын авторлар кейде artistamp қауымдастығының мүшелері тарапынан сынға ұшырайды, олар мұндай өндірушілерді "қоян мөрлеушілер" деп атайды. Жеке компьютер, жеке принтер және түсті фотокөшіргіш artistamps өндіріс құралдарын демократияландыруға көмектесті. 1980-жылдардың басында artistamps өндірісінің өркендеуі түсті фотокөшіргіштердің дамуымен және кең таралуымен, сондай-ақ дербес компьютерлер мен арзан түсті принтерлердің қолжетімділігімен байланысты болды. Дегенмен, тиімді, кең қолжетімді, арзан және қолдануға ыңғайлы перфораторлардың жетіспеуі дәстүрлі перфорацияланған мөрлердің сенімді көшірмесін жасауға қабілетті суретшілердің санын шектеді. Artistamps жасаушылар кейде мөрлерді конвертке жапсырғанда оларды жою процедурасын қолданады; artistamps үшін бірінші күнгі конверттер де бар. Интернеттің пайда болуымен "кибермөр" деген түсінік пайда болды, ол онлайн қарауға арналған және көбінесе электрондық поштамен жіберілетін сандық бейне. Кибермөрлер анимациялық бейнелерді де пайдалануға мүмкіндік береді. Алайда, цифрлық суретті "мөр" деп санауға бола ма, жоқ па деген мәселе даулы. Мөр өнері саласында жұмыс істейтін суретшілер көбінесе шығармашылық процестің бөлігі ретінде тұрақты сызықты перфораторларды қолданады. Бұл машиналардың ең функционалды және сұранысқа иелері 1880 жылдардан бастап F. P Rosback Co. және Latham Machinery Co. сияқты кітапханалық жабдықтарды жасаушылармен құйма темірден жасалған, педальмен жұмыс істейтін құрылғылар болып табылады. Rosback үстел үстіндегі перфораторларды да өндірді, бірақ сақталған үлгілер өте сирек. Қағазды мөр парағына ұқсату үшін қолданылған басқа әдістер көбінесе қанағаттандырмайды. Мұндай баламалы әдістерге тігін машиналары, тігін тесіктері, былғары тесіктері, өзгертілген ветеринариялық инелер және арнайы қайшылар кіреді. Педальмен немесе электрмен жұмыс істейтін перфораторлардың иелері кейде алдын ала перфорацияланған қағазды сатады және перфорациялау қызметтерін ақы төлеп ұсынады. 2018 жылы пошта маркасының дизайнері және пошта өнерінің жанкүйері Нико Кортелис Plazm-дегі серіктестерімен бірге The Portland Stamp Company компаниясын құрды. Суретшілер бос, перфорацияланған, жалаптап жабысатын мөрлерді сатып алуға немесе өздерінің суреттерін үлкен көлемде арнайы мөрлерге басып шығаруға мүмкіндік алды. Дизайн сыншысы Стивен Хеллер Print журналында The Portland Stamp Company компаниясының жұмысын "ескі үлгідегі перфорациясы және жабысқақ арт жағы бар мөрлер жасау" деп сипаттады. 2005 және 2006 жылдары "Доктор Аркан" деген атпен жұмыс істейтін механик 20-ға жуық "Whizbang" перфораторларын жасап, сатты. Бұл үстел үстіндегі құрылғылар жақсы жұмыс істеді, бірақ олардың нашар тұрақтылығы туралы хабарлар тарады. 2004 жылы Вашингтонда орналасқан Халықаралық перфоратор жұмысшыларының бауырластығы (IBPW) құрылды, ол мөр өнерін жасауда перфораторларды иеленуші және/немесе оларды пайдаланатын суретшілердің мүдделерін қорғауға бағытталған.