Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстың бір бөлігі болған операция Lüttich (7–13 тамыз 1944) – Нормандия шайқасы кезінде солтүстік-батыс Франциядағы Мортен маңындағы АҚШ позицияларына қарсы нацистік Германияның қарсы шабуылының кодолық атауы. Lüttich – Бельгиядағы Льеж қаласының неміс тіліндегі атауы. Екінші дүниежүзілік соғыс тарихында британдық және американдық зерттеулерде неміс операциясы Lüttich «Мортенге қарсы шабуыл» деп белгілі, оны Гитлер «Кобра» операциясы барысында АҚШ Бірінші армиясы басып алған аумақты қайтару мақсатымен, Котентин түбегінің негізінде орналасқан Аванш аймағының жағалауына жетіп, Британияға ілгерілеген АҚШ Үшінші армиясының бөлімшелерін оқшаулау үшін тапсырды. Немістердің негізгі күші – XLVII танк корпусы, құрамында екі Heer және бір жарым Waffen-SS танк дивизиясы болды. АҚШ VII корпусына қарсы бастапқы табысқа қарамастан, немістер тез тоқтатылды, ал одақтастар шабуылдаған әскерге ауыр зиян келтірді, нәтижесінде шабуылға қатысқан неміс танктерінің көп бөлігі жойылды. Мортен маңындағы шайқас алты күнге созылса да, американдықтар неміс шабуылы басталғаннан кейін бір күн ішінде бастаманы қайтарып алды. Неміс командирлері Гитлерді ескерткеніне қарамастан, шабуыл сәтті аяқталуының мүмкіндігі аз болды, ал Нормандия майданының батыс жағында олардың броньдық резервтерін шоғырландыру тез арада апатқа ұшырады, өйткені олар оңтүстіктен қоршалып, шығыстағы майдан құлап, Нормандиядағы көптеген неміс әскерлері Фалаиз қапшығына түсіп қалды.
Operation Lüttich (7–13 August 1944) was the codename of the Nazi German counter attack during the Battle of Normandy, which occurred near U. S. positions near Mortain, in northwestern France. Lüttich is the German name for the city of Liège, Belgium. In British and American histories of the Second World War, the German Operation Lüttich is known as the Mortain counter attack, which Hitler ordered to regain territory gained by the First United States Army during Operation Cobra by reaching the coast of the Avranches region, which is at the base of the Cotentin peninsula, in order to isolate the units of the Third United States Army that had advanced into Brittany. The Germans' main force was the XLVII Panzer Corps, with two Heer and one and a half Waffen SS Panzer Divisions. Despite initial success against the defending U. S. VII Corps, the Germans were soon halted, and the Allies inflicted severe losses on the attacking troops, eventually destroying most of the German tanks involved in the attack. Although fighting continued around Mortain for six days, the American forces had regained the initiative within a day of the opening of the German attack. As the German commanders on the spot had warned Hitler in vain, there was little chance of the attack succeeding, and the concentration of their armoured reserves at the western end of the front in Normandy soon led to disaster, as they were outflanked to their south and the front to their east collapsed, resulting in many of the German troops in Normandy being trapped in the Falaise Pocket.
Өмірбаян
1944 жылдың 25 шілдесінде, алты апталық қақтығыстан кейін, майдан тоқталып тұрғанда, генерал-лейтенант Омар Брэдли басқаратын американдық күштер «Кобра» операциясы деп аталған шабуылды бастады, ол Сен-Ло маңындағы неміс қорғанысын бұзып жіберді. Нормандиядағы неміс майданының батыс жартысы дерлік құлдырады, ал 1 тамызда американдық әскерлер Авранш қаласын басып алды. Сол күні генерал-лейтенант Джордж С. Паттон басқаратын АҚШ-тың Үшінші армиясы құрылды. Понтобаудағы көпірге неміс авиациясы шабуыл жасағанына қарамастан, Паттон келесі үш күн ішінде жеті дивизиядан кем емес күштерді одан өткізіп, оның әскерінің бөлімдері Бретень портына қарай ірі қарсылықсыз жылдам жылжи бастады. 30 шілдеден бастап генерал-лейтенант Майлз С. Демпси басқаратын британдық екінші армия американдық әскерлердің шығыс жағына қолдау шабуылын жасады («Көк пальто» операциясы). Американдықтардың өтуін тоқтату үшін батысқа асығып келген неміс бронетехникасының көп бөлігі осы жаңа қауіпке қарсы бағытталды. Генерал-майор Уэйд Х. Хейслиптің XV корпусы келесі үш күн ішінде 75 миль (121 км) жол жүрді, ал 7 тамызда олар бұрын неміс 7-ші армиясының штабы орналасқан Ле-Ман қаласына жақындады, ол әлі де маңызды логистикалық орталық болып табылады.
Неміс командасы мен шешімдері
Генерал-фельдмаршал Гюнтер фон Клюге – Германияның батыс майданындағы жоғарғы бас қолбасшысы болды. 17 шілдеде генерал-фельдмаршал Эрвин Роммель одақтас авиациясынан жарақат алғаннан кейін, Клюге Нормандия шайқасын жүргізетін «B» армиялар тобының тікелей басқаруын да өз мойнына алды. 22 шілдеде ол Гитлерге майданның күйреуі алда екенін ескертті, бірақ Гитлер оған бекем тұруға бұйрық берді. 2 тамызда Гитлер француз жағалауындағы U-кемелерінің жоғалуынан қауіптеніп, Клюгеге «Мортен мен Авранш арасында дереу қарсы шабуыл жасауды» бұйырды. ОКВ – Германия қарулы күштерінің бас штабының бас штабының орынбасары генерал Уолтер Варлимонт та осы бұйрықтың орындалуын қадағалау үшін Клюге штабына жіберілді. Гитлердің сөзіне сүйенсек, шабуылға үш талап орындалуы керек еді: «Клюге оған сенуі керек, Нормандия майданынан тиімді соққы беруге жететіндей жеткілікті бронетехниканы бөліп алуы керек және күтпеген шабуыл жасауы керек». «Барлық танк, артиллерия және авиация жиналғанша күтуге» бұйрық берілгенімен, Клюге және СС генералы Пол Хаузер (фронттың батыс бөлігін ұстаған неміс 7-ші армиясының қолбасшысы) жағдай нашарламас бұрын мүмкіндігінше тезірек шабуыл жасауға шешім қабылдады. Басты соққы күші – генерал Ханс Фрайхерр фон Функ басқаратын XLVII танк корпусы болды. Сегіз танк дивизиясының орнына, тек төртеуі – олардың біреуі толыққанды емес – қорғаныс міндеттерінен босатылып, уақытында жинақталды: 2-ші танк дивизиясы, 116-шы танк дивизиясы, 2-ші СС танк дивизиясы және 1-ші СС танк дивизиясының бір бөлігі, барлығы шамамен 300 танк. Танк корпусын екі жаяу әскер дивизиясы және Панцер-Лехр дивизиясының қалдықтарынан құрылған бес «Kampfgruppe» қолдады, содан кейін американдық қорғанысты бұзып, жағалауға жетті. Егер шабуыл күтпеген жерден жасалған болса, сәтті аяқталуы мүмкін еді. Осының нәтижесінде Брэдли АҚШ-тың 9-шы әуе армиясы мен Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінен әуеде қолдау алды.
Неміс шабуылдары
6 тамызда сағат 22:00-де фон Функ әскерлерінің әлі де жиналмағанын және 116-шы танк дивизиясының командирі "жағдайды нашарлатып алғанын" хабарлады. Шындығында, бұл офицер (Герхард фон Шверин) операцияға соншалықты күмәнданып қарады, тіпті өз танк бөлімдеріне қатысуға бұйрық бермеген. Олар Мортенді қысқа мерзімге басып алды, бірақ 30-шы дивизияның қорғанысын бұза алмады, себебі 120-шы жаяу әскер полкінің 2-ші батальоны Мортен маңындағы маңызды биіктік – 314-ші төбені бақылауда ұстады. Олар қоршауға түскенімен, парашют арқылы жабдықталып, көмек алды. 12 тамызға дейін осы позицияны қорғаған 700 сарбаздың 300-ден астамы қаза тапты немесе жараланды.
Достасқандардың әуе шабуылы
7 тамыздың түскі уақытына дейін таңертеңгі тұман таралып, майдан үстінен көптеген одақтас ұшақтары пайда болды. "Ultra" жүйесі арқылы шабуыл туралы алдын ала хабардар болғандықтан, АҚШ-тың 9-шы әуе күші Ұлыбритания Корольдік әуе күшінің Екінші тактикалық әуе күшімен күшейтілді. Мортеннің шығысындағы ашық жерде неміс танктері, әсіресе RAF-тың Hawker Typhoon истребитель-бомбардировщиктерінің зымырандары үшін жеңіл нысанаға айналды. Сол күні Тайфундар 294 рет ұшып, 2088 зымыран атты және 80 тонна (73 тонна) бомба тастады. Олар неміс құрамаларымен шайқасып, АҚШ-тың 9-шы әуе күші неміс ұшақтарының араласуына кедергі келтірді. Автор және Тайфун ұшқышы Десмонд Скотт Мортен шайқасының "тактикалық әуе күшінің күшімен ірі жер шабуылдарын жеңуге болатынын нақты дәлелдегенін" айтады. Одақтастардың Жоғарғы Бас қолбасшысы Дуайт Д. Эйзенхауэр Тайфундар туралы: "Дегенмен, жаудың шабуылын тоқтатудағы ең басты еңбектің үлесі Екінші тактикалық әуе күшінің зымырандық Тайфун ұшақтарына тиесілі. Зымырандық шабуылдардың нәтижесінде жаудың шабуылы тиімді тоқтатылып, қауіп үлкен жеңіске айналды." Бір британдық зерттеуде, Тайфун ұшқышының барлық сегіз зымыранын бірдей атқанда, танк өлшемдес нысананы тигізу мүмкіндігі тек төрт пайызды құрайтыны анықталды.
Американың қарсы әрекеттері
7 тамызға дейін америкалық әскерлер Вир маңында оңтүстікке қарай шабуылды жалғастырды, неміс шабуылының оң жақ қанатында. Немістер бүкіл фронт бойынша қорғанысқа өтуге бұйрық берді, бірақ нашар жеткізілген бұйрықтар оны іске асыруға мүмкіндік бермеді, кейбір неміс күштері шегінді, ал басқалары өз ұстанымдарын ұстауға дайындалды. АҚШ-тың Бірінші армиясы Мортен маңындағы неміс бөлімшелеріне қарсы шабуыл жасағанда, Паттонның 3-армиясының бөлімшелері неміс армияларының оңтүстігіндегі ашық далада тоқтаусыз ілгерілеп, 8 тамызда Ле-Манды басып алды. Гестапоның 20 шілдедегі қастандыққа қатысы болуынан қорқып жүрген Клюге осы, көрінетін өлімге қадам бұйрығына келісті. Эбербахтың ұсынған қарсы шабуылы жағдайлармен озысып кетті және ешқашан іске асырылмады. 14 тамызда Канадалық күштер "Трактабель" операциясын бастады, американдықтардың солтүстікке қарай Шамбуаға жасаған қозғалысымен бірге. 19 тамызда Польшаның 1-ші бронедивизиясының бригадасы 90-шы АҚШ жаяу әскер дивизиясының күштерімен байланысып, шамамен 50 000 неміс әскерін қоршап алды. 21 тамызға қарай, немiстердің олқылықты қайта ашуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды және қоршауда қалған барлық неміс әскерлері одақтас күштерге берілді, бұл неміс 7-армиясының тиімді түрде жойылуына әкелді.