Кіріспе
Нейроэтика, нейробиологиялық этика және этиканың нейробиологиясы – философия мен нейробиологияда нейроэтика – нейробиологияның этикасы мен этиканың нейробиологиясын зерттейтін ғылым. Нейробиологиялық этика нейробиологияның этикалық, құқықтық және әлеуметтік әсерімен, соның ішінде нейротехнологияның адам мінез-құлқын болжау немесе өзгерту үшін қолданылу мүмкіндіктерімен және «мидың қызметі туралы механикалық түсінігіміздің қоғамға тигізетін әсерімен, нейробиологиялық білімді этикалық және әлеуметтік ой-пікірмен үйлестірумен» айналысады. Нейроэтикадағы кейбір мәселелер биоэтикада кездесетін мәселелерден түбегейлі өзгеше емес. Ал басқалары мидың – сананың мүшесі ретінде, еркін ерік, моральдық жауапкершілік, өзін-өзі алдау және жеке сәйкестік сияқты кең философиялық мәселелерге тигізетін әсеріне байланысты нейроэтикаға ғана тән. Нейроэтика тақырыптарының мысалдары осы мақалада кейінірек келтіріледі. «Нейроэтика» терминінің пайда болуы кейбір авторларды қызықтырды. Рис пен Роуз (9-беттегі «Әдебиеттер тізімінде» көрсетілгендей) нейроэтиканың – 21-ғасырдың басында, негізінен этикашылар мен философтардың ауызша және жазбаша хабар алмасуы арқылы пайда болған жаңа сөз екенін айтады. Расиннің (2010) сөзінше, бұл терминді Гарвард дәрігері Аннелизе А. Понтиус 1973 жылы «Жаңа туған нәрестедегі «жүрудің» нейроэтикасы» атты мақаласында қолданған. Автор 1993 жылы «Психологиялық есеп» журналында бұл терминді қайта ұсынды, бірақ бұл мақала көбінесе «нейроэтика» сөзін қамтитын алғашқы мақала ретінде дұрыс емес көрсетіледі. 1993 жылға дейін американдық невролог Рональд Кранфорд бұл терминді қолданған (Кранфорд, 1989 жылғы мақаласын қараңыз). Illes (2003) 1989 және 1991 жылдардағы ғылыми әдебиеттердегі қолданылу деректерін тіркеген. Жазушы Уильям Сафайр бұл сөзді 2002 жылы қазіргі мағынасында бекіткен деп есептеледі, оны «адам миын емдеу, жетілдіру, оған немесе оны қорқынышты түрде манипуляциялаудың дұрыстығы мен бұрыстығын, жақсылығы мен жамандығын зерттеу» деп түсіндірді.
the discipline
In philosophy and neuroscience, neuroethics is the study of both the ethics of neuroscience and the neuroscience of ethics. The ethics of neuroscience concerns the ethical, legal and social impact of neuroscience, including the ways in which neurotechnology can be used to predict or alter human behavior and "the implications of our mechanistic understanding of brain function for society integrating neuroscientific knowledge with ethical and social thought". Some neuroethics problems are not fundamentally different from those encountered in bioethics. Others are unique to neuroethics because the brain, as the organ of the mind, has implications for broader philosophical problems, such as the nature of free will, moral responsibility, self deception, and personal identity. Examples of neuroethics topics are given later in this article
The origin of the term "neuroethics" has occupied some writers. Rees and Rose (as cited in "References" on page 9) claim neuroethics is a neologism that emerged only at the beginning of the 21st century, largely through the oral and written communications of ethicists and philosophers. According to Racine (2010), the term was coined by the Harvard physician Anneliese A. Pontius in 1973 in a paper entitled "Neuro ethics of 'walking' in the newborn" for the Perceptual and Motor Skills. The author reproposed the term in 1993 in her paper for Psychological Report, often wrongly mentioned as the first title containing the word "neuroethics". Before 1993, the American neurologist Ronald Cranford has used the term (see Cranford 1989). Illes (2003) records uses, from the scientific literature, from 1989 and 1991. Writer William Safire is widely credited with giving the word its current meaning in 2002, defining it as "the examination of what is right and wrong, good and bad about the treatment of, perfection of, or unwelcome invasion of and worrisome manipulation of the human brain".
Проблемалардың екі түрі
Нейроэтика – негізгі және клиникалық нейроғылымның дамуы әлеуметтік және этикалық мәселелермен тоғысатын көптеген мүмкіндіктерді қамтиды. Бұл сала тым жас болғандықтан, оның көлемін және шектерін қазір анықтауға жасалған кез келген әрекет болашақта дұрыс емес болып шығуы мүмкін, өйткені нейроғылым дамиды және оның салдары ашыла береді. Дегенмен, қазіргі таңдағы біз нейроэтикалық мәселелердің екі негізгі санаттарын ажырата аламыз: біз не істей алатынымыздан туындайтын және біз не білетінімізден туындайтын мәселелер. Бірінші санатқа функционалдық нейробейнелеу, психофармакология, миға имплантациялар және ми-машина интерфейстеріндегі жетістіктерден туындаған этикалық проблемалар жатады. Екінші санатқа мінез-құлық, жеке тұлға, сана және рухани көтерілу күйлерінің нейрондық негіздерін түсінудің артуынан туындаған этикалық проблемалар кіреді.
Нейробиологиялық этиканың тарихи негізі мен әсері
Бастапқы қоғамдардың көпшілігі, өркениет дамыған сайын, психикалық аурулар мен зорлық-зомбылық мәселелерін шешуге бағыт беру үшін нейроэтика жүйесіне ие болмады. Трепанация "психохирургияға" әкеп соқты. Нейробиологиялық зерттеулер мен психохирургия 20 ғасырдың бірінші жартысында бірге дамыды, бірақ нейроэтика ғылым мен технологиядан қалып қойды. Қазіргі қоғамдағы медициналық этика, тіпті демократиялық үкіметтерде, тіпті авторитарлық режимдерде де, жарияланған әлеуметтік "жетістіктерге" қарамастан, технологияның жетістіктерімен бірқатар болмады; және этика адамның зорлық-зомбылығымен байланысты психикалық ауру мәселесін шешуде ғылымнан қалып қоюда. Себепсіз "патологиялық" агрессия жалғасуда, өркениеттің варварлыққа қайта оралуға бір қадам қалып қойғанын күнделікті еске салады. Нейроэтика (нейроэтика) нейробиологиялық зерттеулердің жетістіктерімен қадам салып, осы қиындыққа қарсы тұру үшін мемлекеттік міндеттемелерден тәуелсіз болуы керек. Психохирургияның нейроэтикамен байланысты тарихын зерттеген жазушының жақындағы қорытындысы: "Тарихтан алынған сабақтар көрсетіп тұр, үкімет медициналық этиканы өзгертуге және бюрократиялық биоэтиканы енгізуге тырысқан жерлерде, медициналық көмек пен зерттеулер жиі зардап шегеді. 20 ғасырда коммунистік КСРО мен нацистік Германияда авторитарлық жүйелер медицина этикасын бұрмалағаннан және оны бұрын-соңды болмаған варварлыққа түсіруге мәжбүрлегеннен кейін медицина регреске ұшырады. Кеңес психиатрлары мен нацистік дәрігерлердің варварлыққа құлауы, дәрігерлердің тоталитарлық мемлекетпен "жалпы жақсылық" атынан, өздерінің жеке науқастарының есебінен ерікті түрде ынтымақтасуының нәтижесі болды". Бұл жайтты нейробиология және биоэтика саласындағы жаңа ережелерді қалыптастырғанда ескеру қажет. Nature Neuroscience, Neuron және Brain and Cognition журналдарында нейроэтика туралы қосымша мақалалар жарияланды. Содан кейін нейроэтика жиналыстары, симпозиумдар мен жариялымдар саны арта берді. Нейробиологиялық ғылымдар қоғамының 38 000-нан астам мүшесі нейроэтиканың маңыздылығын мойындап, осы тақырып бойынша жыл сайынғы "арнайы лекцияны" ұйымдастырды, алғашқы лекцияны Science журналының бас редакторы Дональд Кеннеди оқыды. Бірнеше ғалымдар мен зерттеушілердің желілері нейроэтикамен байланысты жобалар мен тақырыптар айналасында біріге бастады. Мысалы, Американың биоэтика және гуманитарлық ғылымдар қоғамы нейроэтикалық үйлесім тобын құрды, Лондон экономика мектебінің студенттері бірнеше мекемелерден келген ғалымдарды біріктіретін нейробиология және қоғам желісін құрды, ал әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар мен қаржыгерлер тобы халықаралық нейроэтика желісі деп аталған нейроэтика саласындағы халықаралық ынтымақтастықты қолдау жолдарын талқылай бастады. Стэнфорд ай сайынғы Стэнфорд нейроэтикасы туралы хабарламаны жариялай бастады, Пенн ақпараттық веб-сайтын әзірледі neuroethics.upenn.edu, ал Нейроэтика және құқық блогы іске қосылды. Осы кезеңде бірнеше маңызды кітаптар жарық көрді: Сандра Акерманның "Қатаң ғылым, қиын таңдау: фактілер, этика және бүгінгі ми ғылымын басшылыққа алатын саясат" (Dana Press), Майкл Газзаниганың "Этикалық ми" (Dana Press), Джуди Иллестің редакциялаған томы, "Нейроэтика: теория, практика және саясаттағы мәселелерді анықтау" (Oxford University Press), Дай Рис және Стивен Роуздың редакциялаған томы "Жаңа ми ғылымдары: қауіптер мен перспективалар" (Cambridge University Press) және Стивен Роуздың "Мидың болашағы" (Oxford University Press). 2006 жылы Халықаралық нейроэтика қоғамы (INS) (бастапқыда Нейроэтика қоғамы) құрылды, бұл ғалымдар, клиникалық дәрігерлер және басқа да мамандардың халықаралық тобы, олар нейробиологияның әлеуметтік, құқықтық, этикалық және саяси салдарына қызығушылық танытады. Халықаралық нейроэтика қоғамының миссиясы – "барлық ұлттардың, этникалық топтардың және мәдениеттердің игілігі үшін нейробиологияның дамуын және жауапты қолданылуын салааралық және халықаралық зерттеулер, білім беру, насихаттау және қоғамдық қатысу арқылы ілгерілету". INS-тің алғашқы президенті Стивен Хайман (2006–2014), одан кейін Барбара Сахакиан (2014–2016) болды. Қазіргі президенті Джуди Иллес, Хайман мен Сахакиан сияқты, нейроэтика саласындағы пионер және INS-тің негізін қалаушы мүшесі. Келесі жылдары көптеген нейроэтикалық орталықтар құрылды. 2014 жылғы шолуда әлемдегі 31 орталық және бағдарлама тізімделген, олардың ішінде ең ұзақ жұмыс істегендері: Монреаль клиникалық зерттеу институтының (IRCM) Нейроэтика зерттеу бөлімі, 2007 жылғы Британдық Колумбия университетінің Ұлттық нейроэтикалық орталығы, Потомак саясатын зерттеу институтының Нейротехнология зерттеу орталығы, Оксфорд университетінің Уэллком нейроэтикалық орталығы және Пенсильвания университетінің Ми және қоғам орталығы. 2017 жылдан бері көптеген ұйымдардағы нейроэтикалық жұмыс топтары көптеген есептер мен басшылық қағидалар жариялады. 2017 жылы Глобальды нейроэтика саммитінің делегаттары ми ғылымын зерттеуге бағыт беру үшін этикалық сұрақтар жиынтығын әзірледі, ол Neuron журналында жарияланды. 2018 жылдың желтоқсанында Ұлттық денсаулық институтының (NIH) ми зерттеуі арқылы инновациялық нейротехнологияларды дамыту (BRAIN) бастамасының Нейроэтика жұмыс тобы бастамамен дамытылған зерттеулерге Нейроэтика басшылық қағидаларын енгізуді ұсынды. 2019 жылдың желтоқсанында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) нейроэтика қағидалары мен ұсынымдарын бекітті; қазір бұл салааралық топ теориялықтан практикалыққа өту үшін іске асыру құралдарын әзірлеуде. 2020 жылдың басында Электр және электроника инженерлері институты (IEEE) жаңа нейротехнологиялармен жұмыс істейтін инженерлер үшін нұсқаулықтарды әзірлеуге көмектесу үшін нейроэтикалық аяқты әзірледі.
Ақпарат көздері
Жоғарыда аталған кітаптар, мақалалар және веб-сайттар – жақсы нейроэтика ақпарат көздерінің толық тізімі емес. Мысалы, нейроэтиканың нақты салаларына, мысалы, миді бейнелеу немесе қабілетін арттыруға арналған оқу материалдары мен веб-сайттар кірмейді. Сонымен қатар, Уолтер Гланнонның «Биоэтика және ми» (Оксфорд университетінің баспасы) кітабы және оның «Ми ғылымында дұрыс пен бұрысты анықтау» (Дана баспасы) атты құрастырмасы сияқты жақында жарық көрген дереккөздер де осы тізімде жоқ. Бұл жерде, өз заманынан озып кеткен Роберт Бланктың «Ми саясаты» (1999 жылы Жоржтаун университетінің баспасынан шыққан) кітабын да атап өткен жөн. Нейроэтика бойынша ғылыми әдебиеттер өте жылдам өсіп келеді, сондықтан құнды барлық мақалаларды тізімдеу қиын, сондай-ақ бірнеше журнал қазір нейроэтика бойынша мақалаларды жариялауға қабылдап жатыр, олардың ішінде – «Американдық биоэтика журналы – Нейробиологиялық ғылымдар», «Биоқоғамдар», «Когнитивтік нейроғылым журналы» және «Нейроэтика». Интернетте нейроэтика туралы ақпарат ұсынатын көптеген сайттар, блогтар мен порталдар бар. Осы мақаланың соңында олардың тізімін табуға болады.
Негізгі мәселелер
Нейроэтика көптеген мәселелерді қамтиды, олардың тек үлгілерін ғана қарастыруға болады. Кейбіреулері дәстүрлі биомедициналық этикамен тығыз байланысты, себебі осы мәселелердің әртүрлі түрлері мидан басқа органдар жүйелерімен де байланысты болуы мүмкін. Мысалы, неврологиялық зерттеулер үшін тексерілген, дені сау деп есептелген зерттеу қатысушысының тексеру нәтижесінде аномалия табылып, кездейсоқ мәліметтер анықталса, оларды қалай қарастыру керек? Мидың қалыпты қызметін жақсартуға қолданылатын дәрілердің қауіпсіздігі қандай деңгейде? Бұл дәстүрлі биоэтикада белгілі прецеденттері бар нейроэтикалық мәселелер. Олар маңызды мәселелер және, әйбақай, қоғамның осыған қатысты тәжірибесін пайдалана отырып, аталған жағдайларда ең дұрыс шешімдерді табуға болады. Алайда, көптеген нейроэтикалық мәселелер кем дегенде жартылай жаңалыққа ие, және осы факті нейроэтиканың зихи қызығушылық тудыруына себеп болады. Бұл салыстырмалы түрде жаңа мәселелер бізді сана мен ми арасындағы байланыс және оның этикалық салдары туралы ойлауға итермелейді.
Миға арналған интервенциялар
Нейрокогнитивті күшейту этикасы, яғни дәрі-дәрмектер мен миге жасалатын басқа да араласулардың арқасында қалыпты адамдарды «жақсыдан да жақсырақ» ету – бұл таныс және жаңа қырлары бар нейроэтикалық мәселенің бір мысалы. Бір жағынан, спортта күш-қуатты арттыру үшін қолданылатын допинг, сондай-ақ бойы аласа балаларға тағайындалатын өсу гормоны сияқты физикалық күшейтулерге қатысты бұрынғы биоэтикалық зерттеулерге сіңіп көруге болады. Екінші жағынан, миды күшейтуге байланысты жаңа этикалық мәселелер де туындайды, себебі мұндай күшейтулер адамдардың ойлау және сезіну қабілетіне әсер етеді, соның салдарынан «танымдық бостандық» деген жаңа мәселе көтеріледі. Психофармакологияның күнделікті өмірдегі маңызы арта түсуі бірқатар этикалық мәселелерді тудырады, мысалы, дәрі-дәрмектерді насиндаудың психикалық денсаулық және қалыпты жағдай туралы түсініктерімізге тигізетін әсері, сондай-ақ Питер Д. Крамер «косметикалық психофармакология» деп атаған нәрседен туындайтын жеке сәйкестіктің өте өзгермелі болуы. Мидың қызметін өзгертуге арналған дәрілік емес әдістер қазіргі уақытта қарқынды даму кезеңін басынан өткізуде, дәрі-дәрмектерге төзімді психикалық ауруларды емдеу үшін психохирургияның қайта жандануымен және терең ми стимуляциясы негізіндегі неврологиялық және психиатриялық ауруларға арналған жаңа перспективалы терапиялармен, сондай-ақ салыстырмалы түрде инвазивті емес транскраниалды стимуляция әдістерімен бірге. Ми-машина интерфейстерін зерттеу әлі де клиникалық алдындағы кезеңде, бірақ параличпен ауыратын науқастардың ой арқылы компьютерлер мен роботтарды басқару мүмкіндігін ұсынады. Алдыңғы лоботомияның трагикалық тарихы еске салып тұрғанындай, мидың тұрақты өзгертілуіне жеңіл-жеңіл қарауға болмайды. Фармакологиялық емес миге жасалатын араласулардың мақсаты тек терапиялық болғанымен, АҚШ әскері осы жалпы сала бойынша зерттеулерді (әсіресе транскраниалды тікелей токтың стимуляциясын қолдануды) демеушілік етеді, бұл, әрине, әскерилердің қабілеттерін арттыруға бағытталған.
Миды бейнелеу
Жоғарыда айтылған қауіпсіздік және кездейсоқ жағдайлардың маңызды мәселелеріне қоса, ми белсенділігін психологиялық күйлер мен ерекшеліктермен байланыстырудың бұрын-соңды болмаған және қарқынды дамып келе жатқан мүмкіндігінен де мәселелер туындайды. Бейнелеудің ең көп талқыланған жаңа қолданыстарының бірі – ми белсенділігі мен қасақана алдау арасындағы байланысты зерттеу. Қасақана алдауды өтірік анықтағыш контекстінде қарастыруға болады. Яғни, ғалымдар адам алдап тұрған сәттерде мидың белгілі бір бөліктерін зерттеу үшін миды бейнелеуді пайдаланады. Бірнеше зерттеу тобы зертханалық жағдайларда қасақана алдаудың fMRI корреляттарын анықтады және көптеген сарапшылардың күмәндануына қарамастан, бұл техника қазірдің өзінде коммерцияландырылды. Миды бейнелеудің тағы бір мүмкіндігі – "нейромаркетинг", онда адамдардың белгілі бір өнімдерге қатысты саналы немесе санасыз реакцияларын өлшеуге болады. Зерттеушілер миды бейнелеудің жекелік, интеллект, психикалық денсаулыққа осалдық, нақты этникалық топтарға қатысты көзқарастар және зорлық-зомбылық қылмыстарына бейімділік сияқты көптеген психологиялық ерекшеліктермен байланысты екенін анықтады. Адамның санасыз нәсілдік көзқарастары ми белсенділігінде көрініс табуы мүмкін. Миды бейнелеудің нақты және әлеуеттік мүмкіндіктері бірқатар этикалық мәселелерді тудырады. Ең айқын алаңдаушылық – жеке өмірге қатысты. Мысалы, жұмыс берушілер, маркетологтар және үкімет белгілі бір адамдардың қабілеттерін, жеке басын, шыншылдығын және басқа да ой-сана мазмұнын білуге қызығушылық танытады. Бұл біздің ойларымыздың құпиялылығын қашан және қалай қамтамасыз ету керек деген сұрақ тудырады. Тағы бір этикалық мәселе – миды сканерлеудің нәтижелері көбінесе олардың нақтылығы мен объективтілігінен гөрі жоғары бағаланады. Бейнеленген ми белсенділігінен шығарылатын психологиялық ерекшеліктер мен күйлерді бөліп тұратын сигналды өңдеудің, статистикалық талдаудың және интерпретацияның көптеген деңгейлері бар. Қоғамның (соның ішінде судьялардың, қазылардың, жұмыс берушілердің, сақтандыру компанияларының және т.б.) осы күрделіліктерді елемей, ми суреттерін даусыз шындық ретінде қарастыру қаупі бар. Осыған байланысты туындайтын жаңылыс көзқарас – нейрореализм: ең қарапайым түрінде, бұл ой желісінде бір нәрсе электронды құралдармен өлшенгендіктен, ол шынайы болады делінеді. Ауырсыну, либидоның төмендеуі немесе жағымсыз эмоциялар сезінетін адам, егер бұл симптомдар миды сканерлеу арқылы расталса, "шын" ауру, ал егер ми сканерінде оларға сәйкес келетін белгілер табылмайтын болса, сау немесе қалыпты болып есептеледі. Фантомдық ағзалардың жағдайы осы тәсілдің жеткіліксіздігін көрсетеді.
Есте сақтауды басаңдату
Естеліктерді толығымен жою әлі ғылыми фантастика саласында қалып отыр, бірақ кейбір неврологиялық препараттар естеліктің күшін және эмоционалды байланысын әлсіретуі дәлелденген. FDA бекіткен пропранолол препараты, оқиға болғаннан кейін 6 сағат ішінде қабылданса, травмалық естеліктердің ауыртпалығын тиімді түрде азайтуға мүмкіндік береді. Бұл, егер естелік жою технологиясы одан әрі дамитын болса, этикалық мәселелерді талқылауға бастама берді. Алғашқыда пропранолол гипертониямен ауыратын науқастарға тағайындалған. Дегенмен, дәрігерлерге препаратты тіркелмеген мақсаттарда қолдануға рұқсат беріледі, бұл оның қажеттілігіне күмән тудырады. Күмәндануға көптеген себептер бар: біріншіден, ол біздің травмалық оқиғалармен санасуымызға кедергі келтіруі мүмкін, жеке басымызға қол сұғып, жасанды бақыт сезімін тудыруы, адам өмірінің мәнін төмендетуі және/немесе кейбіреулерді моральдық жауапкершілікпен сақтауға тиіс естеліктерді ұмытуға итермелеуі мүмкін. Пациенттің естелігін толық немесе ішінара жою этикалық тұрғыдан қабылданса ма, жоқ па деген мәселе, қоғамдағы осы технологияның дамуына байланысты маңызды тақырыпқа айналуда.
Танымдық әртүрлілік
Жалпы алғанда, когнитивтік әртүрлілік – немесе белгілі бір "әртүрліліктің оңтайлы диапазоны" – өте құнды деп табылған. Ғылым және технология, мысалы, гендік өңдеу технологиясы, осыған қатысты этикалық мәселелерді тудыруы мүмкін. Когнитивтік жақсарту технологиялары (КЖТ) халық деңгейінде когнитивтік әртүрлілікті арттыруы мүмкін деген пікірлер де бар, мысалы, әртүрлі адамдар өздерінің танымдық қабілеттерінің әртүрлі жақтарын жақсартуға ұмтылуы мүмкін. Моральдық жақсарту да нейроэтикада талқыланатын мәселе.
Көздік жасушалар терапиясы
Мидың дің жасушаларын қолдануға қатысты мәселелердің көпшілігі, дің жасушаларын пайдалану мен зерттеуге байланысты биоэтикалық немесе таза этикалық сұрақтармен ұқсас. Дің жасушаларды зерттеу саласы – бұл көптеген этикалық мәселелерді тудыратын өте жаңа сала, ол дің жасушаларды бөлу және олардың мүмкін болатын қолданылуына қатысты. Дің жасушаларды зерттеулердің көпшілігі әлі де алдын ала кезеңінде болғандықтан, дің жасушаларын қоршаған нейроэтикалық мәселелердің көпшілігі жалпы дің жасушалар этикасымен бірдей. Нейробиологиялық зерттеулер негізінен нейродегенеративті аурулар мен ми ісіктерін емдеу арқылы жүзеге асырылады. Бұл жағдайда ғалымдар жүйкелік дің жасушаларын тіндерді қалпына келтіру үшін және гендік терапия үшін тасымалдаушы ретінде пайдалану үшін қолданады. Нейроэтика жалпы алғанда пациенттерге ең тиімді әдістер мен технологияларды табу үшін шығындар мен пайдалардың арақатынасын қарастырады. Белгілі бір салалардағы прогресс, Паркинсон ауруы сияқты белгілі бір нейродегенеративті ауруларды емдеуде дің жасушаларын пайдалы екенін көрсетті. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде индуцирленген плюрипотентті дің жасушаларын (iPSC) Паркинсон ауруын зерттеу және емдеуде қолдануға болатыны көрсетілді. Бұл жасушалар Паркинсон ауруының прогрессируын зерттеу үшін де, регенеративті емдеуде де пайдаланылуы мүмкін. Жануарлардағы зерттеулер көрсеткендей, iPSC-ті қолдану Паркинсон ауруы бар сынақ субъектілерінің моторлық дағдыларын және дофамин бөлінуін жақсарта алады. Бұл зерттеулер дің жасушаларды неврологиялық мақсаттарда пайдаланудың оң нәтижелерін көрсетті. 2011 жылы тағы бір зерттеуде дің жасушаларын церебральды параличті емдеу үшін қолданды. Алайда бұл зерттеу Паркинсон ауруын емдеудегідей сәттілікке жетпеді. Бұл жағдайда дің жасушалар CP-ге ұқсас зақымдалған жануарларды емдеу үшін пайдаланылды. Бұл ғылымда қолданылатын жануарлар моделінің нейроэтикалық мәселесін көтеріп тұрады. Олардың "ауруларының" көпшілігі табиғи түрде пайда болмай, жасалғандықтан, олар әрқашан нақты ауруы бар адамның емге қалай жауап беретінін көрсететін сенімді мысал бола бермейді. Қолданылған дің жасушалары имплантациядан аман қалды, бірақ маңызды жүйке регенерациясы байқалған жоқ. Дегенмен, бұл салада зерттеулер жалғасуда. Бұрын айтқандай, дің жасушалар дегенеративті ауруларды емдеу үшін қолданылады. Мида да, бүкіл денеде де пайда болатын дегенеративті аурудың бір түрі – аутоиммундық ауру. Аутоиммундық аурулар организмді өз жасушаларына "шабуыл жасауға" мәжбүр етеді, сондықтан бұл жасушаларды және олардың атқаратын қызметтерін жояды. Орталық жүйке жүйесіне әсер ететін аутоиммундық аурудың бір түрі – көп склероз. Бұл ауруда организм нейрондардың аксондарының айналасында миелин қабықшасын құрайтын глиальды жасушаларға шабуыл жасайды. Бұл жүйке жүйесінің "қысқа тұйықталуына" және ақпаратты өте баяу беруіне әкеледі. Көп склерозбен ауыратын науқастарды емдеу үшін гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау иммундық жүйесін "қайта бағдарламалау" арқылы жасалған. Бұл емдеудің негізгі тәуекелі – дің жасушаларын қабылдамау мүмкіндігі. Егер гематопоэтикалық дің жасушаларын сол адамнан алуға болады, онда қабылдамау қаупі әлдеқайда төмендейді. Бірақ бұл жасушалардың көп склерозды тудыруға бағдарламалану қаупі бар. Алайда, егер тінді басқа адам донорлық жасаса, қабылдамау қаупі жоғары, бұл реципиент организмде өлімге әкелетін улануға әкелуі мүмкін. Көп склерозды емдеудің тиімді әдістері бар екенін ескерсек, бұл жағдайда дің жасушаларын қолдану олардан күтілетін пайдадан гөрі қымбатқа түсуі мүмкін. Дегенмен, зерттеулер жалғаса берген сайын, дің жасушалары көп склерозды және басқа да аутоиммундық ауруларды емдеудің тиімді құралына айналуы мүмкін. Бұл – дің жасушалармен емдеу зерттелген неврологиялық аурулардың бірнеше мысалы ғана. Жалпы алғанда, неврология саласында дің жасушаларды қолданудың болашағы үміт береді. Алайда, ықтимал асқынулар дің жасушаларын пайдаланудың жалпы этикасында, қабылдаушыларды қабылдамау мүмкіндігінде, сондай-ақ мида ісіктерді тудыруы мүмкін жасушалардың шамадан тыс көбеюімен байланысты. Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан зерттеулер мида дің жасушаларын қолдану керек пе, жоқ па және олардың пайдасы шығындарынан асып түсе ме деген шешімге көмектеседі. Дің жасушаларды зерттеудегі ең маңызды этикалық дилемма – эмбрионалды дің жасушалардың (hESC) көзіне қатысты. Аты айтқандай, hESC эмбриондардан алынады. Нақтырақ айтқанда, олар бластоцисттің ішкі жасушалық массасынан алынады, бұл эмбрионның бастапқы кезеңі. Алайда, бұл жасушалардың массасы адам өміріне әкелу әлеуетіне ие, және осы мәселе осында жатыр. Көбінесе бұл пікір аборт төңірегіндегі ұқсас моральдық тартысқа қайта оралады. Сұрақ: жасушалардың массасы қашан жеке тұлға және дербестікке ие болады? Кейбір адамдар эмбрионның тұқымдану сәтінен бастап адам екеніне сенеді және эмбрионды бала тудырудан басқа мақсатта пайдалану бала өлтірумен тең болады. Спектрдің екінші ұшында, адамдар бұл жағдайдағы кішкентай жасушалар тобының әлі де тек ұрыққа айналу әлеуеті бар екенін, тіпті табиғи тұқымдануда да бұл әлеуеттің кепілдігі жоқ екенін айтады. Даму биологтарының зерттеуіне сәйкес, жыныстық қатынас арқылы жасалған эмбриондардың 75-80% ұрыққа айналу мүмкін болмай, табиғи түрде жоғалады. Бұл пікірге дұрыс немесе бұрыс жауап жоқ, оны анық шешуге болмайды. hESC-ті қоршаған этикалық дилемманың көп бөлігі жеке адамның өмірге және ғылыми прогреске қарсы жаңа өмір құруға деген сенімдеріне байланысты.
Сезімталдықтың бұзылуы
Комадағы, вегетативтік немесе ең төменгі саналы күйдегі пациенттер этикалық мәселелер туғызады. Пациенттер жауап бере алмайтындықтан, олардың қажеттіліктерін бағалау үшін үшінші тұлғаның көзқарасын қабылдау қажет. Олар өздерінің ауырсыну деңгейлерін, өмір сапасын немесе өмір соңындағы қалауларын жеткізе алмайды. Нейроғылым және миді визуализациялау осы пациенттердің ми қызметін жан-жақты зерттеуге мүмкіндік берді. Функционалдық магниттік-резонанстық томографияны (ФМРТ) пайдаланатын жаңа зерттеулердің нәтижелері вегетативтік күйдегі пациенттерге деген көзқарасымызды өзгертті. Визуализациялар эмоционалдық өңдеу, тілді түсіну және тіпті саналылықтың белгілі бір аспектілері вегетативтік күйде екенін көрсететін пациенттерде де сақталуы мүмкін екенін көрсетті. Егер осылай болса, үшінші тарапқа пациенттің өмірін және болашағын шешуге рұқсат беру этикалық емес. Мысалы, өлімді анықтау – ауыр ми жарақаты алған пациенттерде туындайтын мәселе. Осы пациенттерге өмірді сақтау шараларын тоқтату туралы шешім жеке тұлғаның саналылығы туралы нақты емес бағалауларға негізделуі мүмкін. Клиникалық жағдайлар көрсеткендей, тұрақты вегетативтік күйдегі пациенттер күтпеген жерден жазылып кетуі мүмкін. Бұл дәрігерлердің емдеуді мерзімінен бұрын тоқтатуы туралы этикалық сұрақ тудырады. Біз болашақта нейровизуализациялық технологиялар сананың осы әртүрлі күйлерін анықтауға көмектеседі деп үміттенеміз және бұрын мүмкін болмаған жолмен вегетативтік күйдегі пациенттермен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Осы жетілген технологияларды клиникалық қолдану осы қиын пациенттерді медициналық тұрғыдан басқару үшін өте маңызды. Осы жағдайда нейроғылым этикалық мәселелерді анықтағанмен, сонымен қатар олардың шешімдерін де ұсынады.
Фармакологиялық күшейту
Косметикалық нейрофармакология, яғни қалыпты, сау адамдардың танымдық қабілеттерін жақсарту үшін дәрі-дәрмектерді қолдану, өте күрделі мәселе. Прозак антидепрессантымен емделген пациенттердің кейбіреулері "қалыпты жағдайдан да жақсы" сезінгенін көрсеткен жағдайлар тіркелді, ал авторлар бұл әсер психикалық аурулары жоқ адамдарда да байқалуы мүмкін деп болжады. Осы жағдайларға байланысты осы антидепрессанттарды косметикалық мақсатта қолданудың дұрыстығы мен этикасы туралы көптеген пікір таластар туды. Косметикалық фармакологияға қарсылар мұндай дәрі-дәрмектерді қолдану этикалық емес екенін және косметикалық фармакология тұжырымдамасы – қарапайым тұтынушылықтың көрінісі деп санайды. Философ Артур Каплан сияқты жақтастары, дәрі-дәрмекті косметикалық мақсатта қолдануды анықтау құқығы жеке адамға (үкіметке немесе дәрігерге емес) тиесілі екенін айтады. Пенсильвания университетінің неврологы Анжан Чаттерджи, батыс медицинасы адамдардың жадты және назарды фармакологиялық жолмен жақсартуға мүмкіндік беретін нейрожақсарту революциясының алдында тұрғанын мәлімдеді. Браун университетінің биоэтика маманы Джейкоб Аппел жұмыс берушілердің өз қызметкерлерінен мұндай жақсарту талап ету мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Фармакологиялық жақсартуға қатысты этикалық мәселелер Еуропа мен Солтүстік Америкамен ғана шектелмейді; шындығында, бүкіл әлемде осы құбылыстың мәдени және нормативтік контекстіне көбірек назар аударылуда.
Саяси нейромаркетинг
Нейромаркетинг саясаты – сайлаушының санасын белгілі бір партияға дауыс беруге көндіру үшін жарнаманы пайдалану идеясы. Бұл құбылыс жылдар бойы сайлауларда байқалып келеді. 2006 жылы губернатор Арнольд Шварценеггердің қайта сайлануында ол демократтық қарсыласынан айтарлықтай артта қалды. Бірақ Шварценеггердің бұл науқанының негізгі мәселесі – сайлаушылардың Шварценеггердің реформаларын қолдауын жалғастыру ма, әлде Грей Дэвис губернатордың қызметтен алынуына дейінгі кезеңге оралуын қалауын білу болды. Дәстүрлі маркетингте сайлаушылар «жаңа губернатордың басшылығымен жағдайымыз жақсарғанын дәлелдеу үшін нақты деректер, сандар, фактілер мен статистиканы» пайдаланады. Алайда, нейромаркетингпен сайлаушылар жарнаманың күшті визуалды бейнелеріне ден қойып, Шварценеггердің жақсы кандидат екеніне көздерін жеткізді. Саяси нейромаркетингке байланысты көптеген пікір қақтығыстары туындап отыр. Саяси нейромаркетингтің этикалық жағы талқылауға ашық. Кейбіреулер бұл сайлаушыларды асығыс шешімдерге итермелейді десе, енді біреулер бұл хабарламалардың саясаткерлердің мүмкіндіктерін көрсету арқасында пайдалы екенін айтады. Дегенмен, саяси шешімдерге бақылау сайлаушылардың шындықты дұрыс бағалай алмайтынына әкелуі мүмкін. Сайлаушылар әр кандидаттың реформалары, тұлғалық қасиеттері мен моральдық құндылықтарын жан-жақты қарастырмай, жарнаманың күшті әсеріне ие болуы ықтимал. Бірақ, осы пікірмен келіспейтіндер де жетерлік. Даррил Говард, «2 қарашадағы республикалық партияның жеңімпаздарына кеңес берген адам, 2010 жылы Сенат, Конгресс және Губернаторлыққа кандидаттар үшін телеарналар, тікелей хаттар мен сөздер арқылы нейромаркетингтік хабарламалар жасағанын» мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, осы жарнамалар адалдықты көрсетеді және ол, басқа саясаткерлермен бірге, қай жарнаманың ең тиімді екенін қалай анықтайды.
Неврологиялық емдеу
Нейроғылым мидың бұзылған жағдайындағы химиялық тепе-теңдіксіздіктерді тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде осы ауруларды емдеу үшін жаңа емдеулер мен дәрілерді жасауға әкелді. Бұл жаңа емдеулер алғаш рет сынақтан өткізілгенде, тәжірибелер этикалық мәселелерді тудырады. Біріншіден, емдеу миға әсер ететіндіктен, жанама әсерлер ерекше және кейде ауыр болуы мүмкін. Неврологиялық емдеулер кезінде көптеген пациенттер "жеке басының" өзгеруін сезінетінін хабарлады. Бұл қиын этикалық дилемма, себебі жеке тұлға, өзі және идентичностьтің нақты және күмәнді емес анықтамалары жоқ. Дегенмен, неврологиялық емдеулер пациенттердің естеліктері немесе көңіл-күйі сияқты "өздерінің" бөліктерін жоғалтуына әкелуі мүмкін. Неврологиялық емдеудегі тағы бір этикалық дау – пациенттерді таңдау мәселесі. Әділеттілік тұрғысынан алғанда, ең ауыр зардап шеккен және араласудан ең көп пайда көретін адамдарға басымдық берілуі керек. Алайда, зерттеу тобында ғалымдар жағымды тәуекел-пайда қатынасын қамтамасыз ету үшін пациенттерді таңдауы керек. Пациенттің пайда көру мүмкіндігі мен ауруының ауырлығы сәйкес келмесе, басымдықтарды анықтау қиынға соғады. Мысалы, кейде пациент жасының қалыптылығына қарамастан, ауруының ауырлығына қарамастан, емдеуге қабілетсіздігіне байланысты зерттеуден шығарылуы мүмкін. Адамдарға неврологиялық емдеуді зерттеудегі негізгі этикалық мәселе – болашақ пациенттердің мүддесі үшін жоғары сапалы ғылыми зерттеулерді ілгерілету, сонымен бірге зерттеу субъектілерінің құқықтары мен мүдделерін құрметтеу және қорғау болып табылады. Бұл неврология саласында әсіресе қиын, себебі мидың зақымдануы көбінесе қайтымсыз болады және пациенттің өмір салтын түгелдей өзгертеді.
Нейробиологиялық ғылым және ерік бостандығы
Нейроэтика сонымен қатар нейроғылымның дамыуымен туындаған этикалық мәселелерді қамтиды, себебі ол әлемді және осы әлемдегі өз орнымызды түсінуімізге әсер етеді. Мысалы, егер біздің барлық іс-әрекетіміз физиологиялық тұрғыдан миымыздың нәтижесі болса, ал миымыз өз кезегінде гендеріміз бен өмірлік тәжірибеміздің өнімі болса, онда біз өз іс-әрекетімізге қалай жауапкершілік тарта аламыз? АҚШ-та қылмыс үшін «күнәлі іс» және «күнәлі ниет» болуы қажет. Нейропсихиатриялық сараптамалар қылмыстық сот жүйесінде жиі қолданыла бастағандықтан және нейробейнелеу технологиялары мидың зақымдануын тікелей көруге мүмкіндік бергендіктен, ғалымдар бұл әрекеттері үшін ешкімді қылмыстық жауапкершілікке тарту мүмкін болмайтынін ескертті. Осылайша, нейробейнелеу деректері адамның еркі жоқ екенін, және әрбір іс-әрекеті бұрынғы іс-әрекеттер мен біз бақылай алмайтын биологиялық күштердің нәтижесі екенін көрсете алады. Нейроғылым этикасымен жеке автономияның үйлесімділігі және нейроғылымдардың қоғам мен мемлекет алдындағы жауапкершілігі нейроэтиканың орталық мәселесі болып табылады. 2013 жылдың соңында АҚШ Президенті Барак Обама инновациялық нейротехнологияларды дамыту арқылы (BRAIN) миды зерттеуге 100 миллион доллар бөлді және бұл бастама аясында биоэтикалық мәселелерді зерттеу жөніндегі Президенттік комиссияға ұсынымдар жасады. Бұл мәселе Agence France Presse (AFP) ұйымның демеушілігімен өткен жақындағы сұхбатта және мақалада талқыланды: «Нейроғылым зерттеулеріне этиканы бастапқы кезеңнен-ақ енгізу өте маңызды, емес, нәрсе нашарлағаннан кейін бірінші рет емес», - деді Биоэтика комиссиясының төрағасы Эми Гутманн. Халыққа негізделген биоэтиканың қандай қауіпі бар? Фария былай деп мәлімдейді: «Ол пациенттің немесе тәжірибелік қатысушының мүддесін жоғары қоюға емес, утилитаризмге, қаржылық мәселелерге және мемлекеттің қаржылық және саяси мүдделеріне бағытталған». Гутманн болса, келесі қадам – «нейроғылым зерттеулерінің этикалық салдары мен оның қоғамға тигізетін әсерін тереңірек зерттеу» екенін айтады. Журнал биоэтикадағы жаңа бағыт болып табылады және нейроэтика тақырыбында халықаралық деңгейде пікір-алмасуды, қазіргі заманғы мәселелерді талқылауға платформа ұсыну және нейроэтикадағы жаңа басымдықтарды қалыптастыруға көмектесуді мақсат етеді. AJOB Neuroscience 2007 жылы American Journal of Bioethics журналының бөлімі ретінде жарық көрді және 2010 жылы жылына төрт нөмір жариялайтын тәуелсіз журналға айналды.