Кіріспе

Вилли Вонка – британдық автор Роальд Дальдің 1964 жылы жарық көрген «Чарли және шоколад фабрикасы» балалар романының, оның 1972 жылғы жалғасы «Чарли және Ұлы шыны лифт» және осы кітаптар негізінде түсірілген бірнеше фильмдердегі ойдан шығарылған кейіпкер. Ол – Wonka шоколад фабрикасының эксцентриктік негізін қалаушысы және иесі. Вонка бірнеше рет кинода сомдалды. 1971 жылы Джин Уайлдер «Вилли Вонка және шоколад фабрикасы» фильмінде Вилли Вонка рөлін ойнады. Уайлдердің фильмдегі бейнесі кеңінен жақсы көріледі және оның ең ұлы рөлдерінің бірі саналады. Джонни Депптің 2005 жылғы «Чарли және шоколад фабрикасы» фильміндегі кейіпкерді сомдауы сыншылар мен көрермендер арасында пікір қақтығысын тудырды. 2023 жылы Тимоти Шаламе кейіпкердің өмірбаяндық фильмінде оның шығу тарихын баяндады. Шаламенің орындауы әншілік қабілеті үшін мақталып, сынға да ұшырады, ал кейбіреулер оны рөлге сай емес деп санайды. Уайлдер, Депп және Шаламе өнерлері үшін комедия немесе мюзикл жанрындағы ең үздік актер номинациясы бойынша «Алтын глобус» жүлдесіне ие болды.

Чарли және шоколад фабрикасы

"Чарли мен шоколад фабрикасында" Вонка шоколадтарының ішінде бес алтын билетті жасырып қойған. Оларды тапқандарға оның фабрикасына экскурсия сыйға тартылады, әрбір жеңімпаз өзі таңдаған ересек адаммен бірге, және өмір бойына шоколадпен қамтамасыз етіледі. Бірақ балалар бұл экскурсияның олардың моральдық қасиеттерін сынау үшін жасалған бәйге екенін білмейді. Экскурсия барысында төрт бала іріктеп қалғанда, Чарли Бұлақ жеңіске жетеді. Осы кезде Вонка нағыз сыйлық – фабриканың өзі екенін ашады, себебі оған зейнетке шыққан соң фабриканы басқарып, онда жұмыс істейтін Омпа-Лумпаларға күтім жасауға біреу керек. Вонка сақалды "кішкентай адам" ретінде таныстырылады, үстінде лаванда түсті пальто, жасыл шалбар және цилиндр бар. Ол көңілді және тілқанаттай жылдам қозғалады, бірақ кейін Чарлиге "сен ойлағаннан гөрі әлдеқайда егделі" екенін айтады.

Чарли мен үлкен шыны лифт

Вонка Чарли мен оның отбасымен бірге Ұлы шыны лифтіге мініп, АҚШ ғарыш қонақ үйімен байланысады. Ғарыш қонақ үйі лифтті Вонканың зауытына дейін қадағалайды. Содан кейін Вонка Чарли мен оның отбасымен бірге АҚШ-тағы Ақ үйге барады.

Вилли Вонка және шоколад фабрикасы (1971)

Вилли Вонка (Джин Уайлдер сомдаған) өзінің танымал Вонка шоколадтарының арасына бес алтын билетті жасырды. Осы ерекше билеттерді тапқандар оның қатаң сақталатын конфетория фабрикасымен толыққанды танысып, сондай-ақ өмір бойына шоколадпен қамтамасыз етіледі. Саяхат барысында Вонка әр жаман баланың мінез-құлқының кемшіліктеріне байланысты оның бұйрықтарына бағынбауға ұсыныс жасайды. Бір-бірден балалар саяхаттан жоғалып кетеді, соңында Чарли Бакет жалғыз бала болып қалады. Алайда, Чарли мен атасы Джо да азғырылып, Вонка мырзаның жаңадан жасаған, ішкен адамға уақытша ауаға көтерілу мүмкіндігін беретін «Физзи Лифтинг Дринкс» сусынынан ішіп алады. Сусын әлі де тым күшті болғандықтан, Чарли мен атасы Джо өлімге жуықтап кетеді. Вонка Чарлиге саяхат аяқталғанын хабарлап, оны және атасы Джоны күрт тоқтатып, уәде етілген өмір бойына шоколад беру туралы ештеңе айтпай кеңсесіне кіріп кетеді. Олар екеуі де Вонканың кеңсесіне барып, оған қарсы тұрады. Атасы Джо жүлде туралы сұрайды, бірақ Вонка Чарли ережелерді бұзғандықтан оны ала алмайтынын айтады, билет иелері саяхаттың басында қол қойған келісімшарттағы жазалау шарты туралы ашуланып еске салады. Чарлидің «Физзи Лифтинг Дринкс» ішімдігін ішуі ұрлыққа тең, сондықтан ол келісімшартты бұзып, ештеңе алмайды. Вонка оларды ашуланып: «Қош сау болыңыз, мырза!» – деп шығарып жібереді. Атасы Джо оның немересінің үмітін қиратқаны үшін оны ашуланып сөксе де, Вонка оған мән бермей, қайтадан шығарып жібереді. Атасы Джо Вонкадан кек алу үшін «Мәңгілік Тісшекерді» (Everlasting Gobstopper) Вонканың басты қарсыласы Слагвортқа сатуға уәде береді, бірақ өзінің қателігін шын жүректен мойындап, Чарли Тісшекерді Вонканың үстеліне қайтаруды шешеді. Чарли кек алмағанын көріп, Вонка оның адал мінезін байқап, сусын ішу оқиғасын кешіруге шешім қабылдайды. Ол қуанышпен Чарлиге сынақтан өткенін айтады және жүлдесін қайта береді. Содан кейін Вонка балаларды тыңдап жүрген Слагворттың іс жүзінде оның жасырынған қызметкері екенін ашады. Үш адам Ұлы Шыны Лифтіге кіреді, ол аспанға көтеріледі, Вонка бас жүлде шын мәнінде бүкіл фабрика мен бизнес екенін көрсетеді, оны Чарли Вонка зейнеткерлікке шыққанда алады, ал соған дейін Чарли және оның барлық отбасы фабрикаға көшеді. Вонка Чарлиге қалағанының бәрін алған адамға не болғанын есінде ұстауды ескертеді: «Ол өмір бойы бақытты өмір сүрді».

Чарли және шоколад фабрикасы (2005)

Вилли Вонка (жоңғы ересекте Джонни Депп, жаста Блэр Данлоп бейнелеген) тағы да әйгілі шоколад фабрикасының иесі. Өнеркәсіптік тыңшылыққа байланысты туындаған мәселелерге байланысты ол барлық қызметкерлерін, соның ішінде Чарлидің Джо атасын жұмыстан босатып, фабрикасын көп жылдарға жапты. Вонка бүкіл әлемдегі Wonka Bar-лардың қаптамаларына жасырылған бес алтын билетті табуға байқау жариялайды. Оларды тапқандардың әрқайсысы фабрикаға экскурсия жасап, өмір бойы шоколадпен қамтамасыз етіледі; сонымен қатар, экскурсия соңында бір жеңімпазға арнайы сыйлық беріледі. Чарли алтын билетті соңғы болып табады. Экскурсия күні Вонка жеңімпаздарды және оларды сүйреп келген ересектерді фабрика қақпасынан қарсы алып, оларды кешен ішінде жүргізеді. Чарлиге еріп келген Джо атасы өзін Вонкаға бұрынғы қызметкер ретінде таныстырады, бірақ Вонка оған күдікпен қарайды. Чарлиден басқа барлық балалар Вонка ұсынған құдайылыққа еріп, экскурсиядан шығарылады. Вонка Чарлиге фабрикада бірге тұрып жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынады, ол қартайғанын және байқаудың мақсаты – зейнеткерлікке шыққаннан кейін фабриканың иесі болатын жаңа иесін табу екенін түсіндіреді. Алайда, Вонка Чарлидің отбасын мәңгілікке тастап кетуін күтеді, себебі ол отбасын шоколадшының шығармашылық еркіндігіне кедергі келтіретін фактор деп санайды. Вонканың осы позициясы оның әкесі, белгілі стоматолог Уилбурмен болған күрделі қарым-қатынасынан туындайды. Уилбур оған ешқандай тәтті жеуге тыйым салған және тістерін сақтау үшін үлкен, ауыр және қолайсыз тіс түзету құрылғыларын тағуға мәжбүр еткен. Бір күні Вонка жасырын түрде тәтті татып көріп, бірден оған ғашық болып, үйінен қашып, Швейцария мен Баварияға шоколад жасау мамандығын меңгеру үшін сапар шегеді. Ол үйге оралғанда, Уилбур бүкіл үйді белгісіз жерге көшіріп жібергенін көреді, өйткені ол Уилли қашса, ол қайтып келгенде үйінде болмайтынын айтқан еді. Чарли отбасынан айырылуға дайын емес, сондықтан ол ұсыныстан бас тартады, бұл Вонканы терең депрессияға түсіреді, оның шығармашылығын жойып, бизнесіне зиян келтіреді. Чарлидің көмегімен Вонка Уилбурды табады. Уилбур Вонканың тістерін тексергенде, ол ұлын таниды, ал Чарли Уилбурдың ұлымен шын жүректен мақтанғанын, Вонканың жетістіктері туралы барлық жаңалықтарды сақтап қалғанын біледі. Екеуі татуласады, және Вонка бүкіл Бакет отбасын фабрикада тұруға шақырады.

Том мен Джерри: Вилли Вонка және шоколад фабрикасы (2017)

2017 жылы 1971 жылғы фильмнің бейімделуі бойынша Том мен Джерри есімді анимациялық фильм DVD форматында жарық көрді. Басты сюжеттік желісі көбінесе 1971 жылғы фильмнен сөзбе-сөз алынған, сондықтан Вонка (Дж. П. Карляк дауыстаған) сол бейімделудегідей бейнеленген. Экскурсия кезінде Вонка, Том қалдырған түктерді көргеннен кейін, қонақтардың бірі фабрикаға мысықты тығып әкелген деп күдіктенеді. Том мен Джерри бұрын Чарлимен бірге қабылданған еді және олар Вонкадан фабриканы ұрлауға тырысқан Слагаворттың жоспарын тоқтату үшін фабрикаға жасырын кірген. Вонка ақырында Том мен Джерридің бар екенін байқап, Чарлиді оларды (сондай-ақ, көпіршікті ішімдіктерді ұрлағаны үшін) фабрикаға контрабандалық жолмен әкелгені үшін айыптайды, бұл оған өмір бойына шоколад беруден бас тартуға негіз болатын еді, бірақ бұл Чарлиге қойылған сынақтың бір бөлігі болып шығады. Бұған қоса, бұл нұсқа Вонка мен "Слагаворттың" бастапқыда-ақ Чарлиді фабриканың келесі иесі етіп алуды жоспарлағанын көрсетеді, бұл оқиғаның басқа нұсқаларында нақты айтылмаған.

Вонка (2023)

2023 жылғы "Вонка" фильмінде оның рөлін Тимоти Шалемет сомдайды. Фильм кейіпкердің шоколадшы ретіндегі алғашқы күндері туралы жеке тарихын баяндайды. Осы нұсқада оның одан да ауыр балалығын ашатын жаңа оқиға қосылды: Вилли Вонканың анасы (шоколад плиткаларын жасаған) қайтыс болып, жас Вонка өзінің шоколад дүкенін ашу үшін Еуропаға сапар шегеді. Фильмнің соңында, жергілікті шоколад картелінің қылмыстарын әшкерелегеннен кейін, Вонка анасы оған қалдырған соңғы шоколадты ашады, ішінде шоколадты басқалармен бөлісу керектігі туралы жазылған алтын қағаз табылады. Ол және Омпа-Лумпа Лофти тастап кетілген сарайды сатып алып, жаңа фабрика құрылысын бастайды.

Чарли және шоколад фабрикасы (2013)

2013 жылы романның сахналық қойылымы 25 маусымнан бастап Вест-Эндтегі «Театр Рояль, Дрюри Лейн»де қойылды. Бұл қойылымда Вилли Вонка рөлін Дуглас Ходж алғаш орындады.

Чарли және шоколад фабрикасы (2017)

Музыкальдың жаңа өңделген нұсқасы, 1971 жылғы фильмден қосымша әндермен, 2017 жылы Бродвейде алғаш рет көрсетілді. Бұл жолы Вонка рөлін Кристиан Борль сомдады. Бродвейдегі қойылымға сын аралас пікірлер тудырса да, Борльдің ойыны жоғары бағаланды. 2018 жылы АҚШ бойынша гастрольдік сапар басталды, онда Ноа Вайсберг Вонка рөлін ойнады, ал мюзикл 2019 жылы Австралияда дебют жасады.

2005 жылғы фильм

2005 жылғы фильмнің өндірісі басталғанда Николас Кейдж Вилли Вонка рөлін ойнау мүмкіндігі талқыланды, бірақ ол қызығуын жоғалтты. Warner Bros. президенті Алан Ф. Хорн Том Шадьяк режиссерлік етіп, Джим Керриді Вилли Вонка рөлінде көруді қалаған, себебі бұл дуэт «Чарли мен шоколад фабрикасын» кең көрерменге танымал етеді деп сенген, бірақ Роальд Дальдың жесірі Лисси Даль оған қарсы болды. 2003 жылғы мамыр айында Тим Бёртон режиссер болып тағайындалғаннан кейін, ол бірден Джонни Деппті Вилли Вонка рөліне ойлады, ал ол келесі тамызда режиссермен төртінші рет жұмыс істеуге келісті. Бёртон мен сценарист Джон Август Виллидің қатал тіс дәрігері әкесі Уилбур Вонканы жасау үшін бірлесіп жұмыс істеді. «Вонканың неліктен осындай болғанының себебін білу керек», – деді Бёртон. «Әйтпесе ол кім? Ол жай ғажап адам ғана». Warner Bros. пен Бёртон Вилли Вонканың кейіпкерін қалай бейнелеу мәселесінде келіспеді. Студия Вилли Вонканы Чарли Бакет өмірі бойы армандаған әке бейнесінде көрсеткісі келді. Бёртон Вонка жақсы әке бола алмайды деп ойлады, кейіпкерді жалғызбасты адам ретінде қарастырды. «Бір жағынан, ол балалардан гөрі қиын жағдайға түседі», – деп қарсылық білдірді Бёртон. Джонни Деппті Бёртон рөлге қарастырған жалғыз актер еді. «Осы фильм туралы не ойласаңыз да, Джин Уайлдердің тұлғасы, оның кейіпкері ерекше», – деді Депп. Вилли Вонка мен Майкл Джексонды салыстыру Виллидің балаша мінез-құлқына байланысты туды. Бёртон әзілдеп: «Мәміле мынадай. Үлкен айырмашылық бар: Майкл Джексон балаларды ұнатады, ал Вилли Вонка оларға шыдамайды. Мен үшін бұл тұлғаның өте маңызды бөлігі». Бёртон Хьюздің ұқсастығымен келісті және «Гражданин Кейн» фильмінен Чарльз Фостер Кейн де шабыттандырды. «Бұл – талантты, бірақ кейін жарақаттанған және өз әлеміне құлшынған адам». Combustible Celluloid сыншысы Джеффри М. Андерсон: «Фильм ақыры зауытқа жеткенде және Джин Уайлдер сахнаға шыққанда, фильм құтқарылды. Уайлдер керемет комедиялық өнерлерін көрсетіп, өзінің шыңында болды». Уайлдердің өзі бұл рөлді өзінің ең танымал рөлдерінің бірі деп санайды, ал оның жақындары оның Альцгеймер ауруына шалдыққандығын жасырды, себебі көптеген балалар оны көшеде Вонка деп таниды және ол олармен кездесудің қуанышты болуын қалады. Уайлдердің әсері туралы Андерсон: «Егер сіз бала болсаңыз, Вонка сізге керемет көрінеді, бірақ қазір қарасаңыз, оның жылылық, психоз және садизмнің қорқынышты үйлесімі бар». Сыншы Виджет Уоллз оны «Джин Уайлдердің ең керемет, ең маньякалық сағаты» деп атады. Уайлдер Вилли Вонка рөлі үшін «Алтын глобус» сыйлығына «Музыкалық немесе комедиядағы ең үздік актер» номинациясы бойынша ұсынылды, бірақ «Қотырдағы скрипкашы» фильміндегі Тевье рөлінде ойнаған Хайм Тополға жеңілді.

Джонни Депптің орындауы

Джонни Депптің Вилли Вонка рөлін сомдауы сыншылар мен көрермендерді екіге бөліп жіберді. "Нью-Йорк обсерваторы" газетінің сыншысы Эндрю Саррис, фильмнің стилін ұнатпағандықтан, "Бартон мырза мен оның жұлдызы Джонни Депптің ерекше әзілсіз және тартымсыз стильдік еліктеулеріне тіпті балалар да жауап берер ма екен деп ойлаймын" деп жазды. "Вашингтон пост" газетінің Энн Хорнадей де Депптің актерлік шеберлігін сынады: "Жалпы әсері әдемі емес. Ол сондай-ақ әзілді, күлкілі, эксцентрикалық немесе тіпті сәл ғана қызықты емес. Шындығында, ол өзінің әлдеқандай еліктеуге ұмтылған өте күлкілі ойынында соншалықты шаршапты, бүкіл жоба сіздің ата-анаңыздың сәнді болуға тырысқан уақытындағыдай сезіледі". Роджер Эберт: "Депп, өте қабілетті актер, ешқашан тәуекелден қорыққан емес, бірақ бұл жолы ол қате таңдау жасады. Оның Вилли Вонкасы Тим Бертонның көбінесе керемет фильміндегі жұмбақ". Депптің өнерін жоғары бағалағандардың бірі – "Entertainment Weekly" журналының Оуэн Глейберман, ол: "Джонни Депп Вилли Вонка рөлінде ақылдан безген болуы мүмкін, бірақ ол сонымен қатар Бертонның классикалық еліктеушілерінің бірі, Битлжуис немесе Эд Вуд сияқты" деді. Сан-Франциско хроникасынан Мик ЛаСалл: "Фильмдегі барлық күлкі Депптен келеді, ол Виллиге классикалық Голливуд дивасының мінез-құлқын сыйлайды" деп атап өтті. Питер Траверс "Rolling Stone" журналында: "Депптің Вилли Вонкаға жасаған керемет ақымақтық бейнесін көруге тиіссіз. Депп Вонканың құпия жүрегіндегі Жин Уайлдерден гөрі тереңірек із іздейді" деп жазды. Депп Вилли Вонка рөлі үшін "Алтын глобус" сыйлығына "Музыкалық немесе комедиядағы ең үздік актер" номинациясы бойынша ұсынылды, бірақ "Walk the Line" фильміндегі Джонни Кэш рөлінде Хоакин Феникске есе жіберді.

Тимоти Шалематтың өнер көрсетуі

Шалеметтің кейіпкерді сомдауы әртүрлі пікірлер тудырды. Rolling Stone журналының Дэвид Фейр Шалеметті "бос кеңістікке" теңеді: "Шалемет кейіпкерді ән айту сияқты емес, бірдеңе, кез келген нәрсе әкелсе дейсіз. Ол жаман емес, жай ғана бос." Vulture журналының Элисон Уиллмор Шалеметтің орындалуын "Вонканың" ең әлсіз тұсы деп атады: "Бұл оның фильмде жаман ойнағанын білдірмейді, ол әрең жұмыс істеп жатқандай, оған табиғи келмейтін стильде ойнайды, бұл қызық емес." The Washington Post газетінің Майкл О'Салливан Шалеметтің орындалуын "бір өлшемді" деп сипаттап, оны "Иса, Ганди және Будданы қарақшыларға айналдыратын, таза қайырымдылық пен өзімшілдікке толы кейіпкер" деп сынады. The A.V. Club-тың Кортни Ховард Шалеметтің орындалуын жоғары бағалады: "Оның сиқырлы тапсырысшысы дене бітімі мен дауыс интонациясы жағынан Джин Уайлдерге ұқсас, бірақ оның орындалуының өзіндік тартымдылығы мен жеңілдігі бар." Mashable-дың Кристи Пучко Шалеметті Вонка рөлінде "тамаша" деп атады: "Ол керемет сүйкімді, өзімен бірге күн сәулесін алып келгендей. Көңілді әрі шынайы, Шалемет – музыкалық театрдың ханзадасы, ол жанды топпен билей ме, әлде серуендеп жүргенде баспалдақ пен пальтосын серіктес ретінде пайдалана ма, өте тамаша." Los Angeles Times газетінің Кейти Уолш да осындай мақтаулар айтты: "[Ол] рөлдің таңғажайыптығы мен дауыстық талаптарына толыққанды берілді." Шалемет бұл рөлі үшін "Алтын глобус" сыйлығына "Музыкалық немесе комедиядағы ең үздік актер" номинациясы бойынша ұсынылды, бірақ "Холдовер" фильміндегі рөлі үшін Пол Дьяматтиден жеңілді.

Тауарлар сату

Вонка "The Willy Wonka Candy Company" компаниясының талисманы болды, ол Nestlé Candy Shop арқылы сатылатын нақты кондитерлік өнімдердің бренді еді. "Everlasting Gobstopper" және "Wonka Bar"-дың нақты нұсқалары, сондай-ақ кітапқа немесе фильмге тікелей қатысы жоқ басқа да тәттілер өндірілді. Компания бастапқыда 1971 жылғы фильмпен байланысты туындаған, ал Quaker Oats компаниясынан бірнеше сатудан кейін 1988 жылы Nestlé компаниясы сатып алды. "Wonka" бренді 2015 жылы тоқтатылды; оның өнімдері содан бері Ferrero компаниясына сатылды, ол оларды Ferrara брендімен шығарады.