Кіріспе

Солтүстік Суданның астанасы Донгола ([[wikt:دنقلا), сонымен қатар Ұрду немесе Жаңа Донгола деп те аталады, Нил өзенінің жағасында орналасқан Солтүстік Судан штатының астанасы. Оны қазірде құмға көмілген ежелгі ортағасырлық Ескі Донголамен шатастырмау керек, ол қарсы жағалауда 80 км жоғары орналасқан.

Этимология

Донгола сөзі нубиялық "Доңқал" сөзінен шыққан, ол "қызыл кірпіш" дегенді білдіреді, себебі көптеген ғимараттар кірпіштен салынған, осылайша ежелгі Нубияның ірі өнеркәсіптерінің бірі қалыптасқан. Көбірек қазіргі қолданылуында бұл сөз мықты және берік бекініс сипаттау үшін пайдаланылады, сондықтан Донгола жиі "ірі Ніл қамалының иесі" деп аталады.

Тарих

Орта ғасырларда аймақты Макурия христиандық патшалығы бақылап келген, оның астанасы 14 ғасырдың ортасына дейін Оңтүстікке қарайғы Ескі Донгола қаласында орналасқан. Кейіннен Ескі Донгола 16 ғасырда Исламдық Фунж сұлтандығына қосылған, ол 18 ғасырдың соңына дейін аймаққа билік еткен, кішігірім патшалықтың астанасы болды. 1820 жылдары қала дерлік толықтай тасталып кетті. 1812 жылы Мамлюктер Мұхаммед Әли пашаның Мысырдан қууынан кейін Донгола аймағына келді және шағын мемлекет құрды. Олар өздерінің астанасы ретінде Мараға деген кішкентай қаланы таңдады. Қалыпты өсіп дамығаннан кейін, ол «Донгола урду», немесе «Жаңа Донгола» деп аталды. 1820 жылы Мұхаммед Әли паша Суданға шабуыл жасады, ал 300 адамнан тұратын мамлюктер қаланы тастап, Оңтүстікке қашты. Мысырлықтар Донголаны провинциялық астана етіп белгіледі, ол 1880 жылдардағы Махдилік көтеріліс басталарша солай болды. 1884–1885 жылдарғы Нил экспедициясы Хартумдағы Гордонды құтқару үшін осы аймақтан өтті. Регенттерге қайықпен өзен бойымен жарысуға шақыру жасалды, бұл ағылшын доңгола жарысының пайда болуына себеп болды. 1896 жылы Донгола генерал Герберт Китченердің жергілікті Махдишіл мұсылман тайпаларына қарсы жеңісіне куә болды, кейін ол қару-жарақ, жабдықтар мен ресурстарды жинау және сақтау мақсатымен британдық-египеттік армияның базасына айналды. Донгола Ұлыбританияға науқандар туралы есептерді жіберу үшін маңызды база болып саналды, ал алғашқы ағылшын баспасөз хабарламасы «Донгола Стар» деген атпен Судандағы британдық-египеттік армияның жаңалықтарын жариялады. Китченердің әскерлерінің қаталдығымен танымал болды, олар 1898 жылғы Омдурман шайқасында 15 000-нан астам Махдишіл әскерін өлтірді, содан кейін жараланғандарды да өлтірді, нәтижесінде қаза болғандардың жалпы саны 50 000-нан асты. Бристольдің Бишопстон ауданындағы Донгола жолы мен Донгола даңғылы осы оқиғаның құрметіне аталды; сондай-ақ, Тоттенхэм, Солтүстік Лондон қаласындағы Китченер жолының жанында орналасқан Донгола жолы да осы оқиғаның құрметіне аталды. Джерсиде (Канал аралдары) Донгола жолы бар. Шығыс Лондондағы Плейстоу қаласында Донгола жолы бар. Шотландияның Айр қаласында да Донгола жолы бар. АҚШ-та Иллинойс штатының Донгола қаласы 1850 жылдары құрылды және Донголаның құрметіне аталды. Сондай-ақ, Миннесота штатының Шакопи қаласында Донгола-лейн және Конвей, Оңтүстік Каролина штатында Донгола тас жолы бар.

Халық саны

Донголавилер ертедегі жергілікті нубийлік Сахара асты Африка тұрғындарынан тараған, олардың көптегені әдетте араласпаған тегімен мақтанады; сынға жиі ұшырағанына қарамастан, бұл Нило-Сахара Донголави нубий тілін (кейде оны Ротана деп кемсіте айтады) сақтауға көмектесті, алайда мәдени қалаулар бірте-бірте өзгеріп жатыр.

Көлік

Транс-африкалық автомобиль жолы – Каир-Кейптаун тас жолы Донгола қаласынан өтеді.

Климат

Донголаның ыстық шөлді климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі BWh), өйткені ол Сахара шөлінде орналасқан, бұл әлемдегі ең ыстық, күн сәулесі көп және құрғақ аймақтардың бірі. Температура жыл бойы жылы немесе ыстық болады, ең суық ай – қаңтарда орташа температура 17,6 °C (64 °F), ал ең төменгі орташа температура 8,5 °C (47 °F). Маусым айында ең жоғары орташа температура 43,4 °C (110 °F) құрайды, ал тамыз айында ең жоғары орташа ең төменгі температура 25,2 °C (77 °F) шамасында болады. 2010 жылдың 22 маусымында Донголада 49,7 °C (121 °F) температура тіркелді, бұл Суданда тіркелген ең жоғары температура. Ең төменгі температура қаңтар айында 2,7 °C (27 °F) болды. Донголаның құрғақ орналасқан жеріне байланысты жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз. Қыркүйек айы ең ылғалды ай болып саналады, орташа есеппен жаңбыр жауады. Жаңбырлар сирек түседі, бірақ жаз айларында олардың түсу ықтималдығы жоғары. Жылдың алты айында жауын-шашын мүлдем жаумайды. Жыл бойы ылғалдылық төмен, бірақ қыс айларында жоғарылайды. Донгола жылына 3813,8 сағат күн сәулесіне толы болады, бұл мүмкін болатын барлық күн сәулесінің 87% құрайды. Маусым айында күн сәулесі ең көп, ал қыркүйек айында ең аз болады.