Кіріспе

Анонимді Тяньаньмэнь алаңының наразылық білдірушісі

Танкшы (сондай-ақ Таныссыз наразылық білдіруші немесе Белгісіз бүлікші деп те аталады) – 1989 жылғы 5 маусымда Қытай үкіметі жүздеген наразылық білдірушілерді қырғаннан кейін Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңынан шығып бара жатқан 59-шы типтегі танктардың алдында тұрған, қытай елінің азаматы деп есептелетін белгісіз адамға берілген лақап ат. Алдыңғы танк осы адамның жанынан өтуге тырысқанда, ол танктің өту жолын кесіп, бірнеше рет орнын ауыстырып, танктерді оған тиюден сақтап тоқтатуға мәжбүр етті. Оқиға түсіріліп, әлемге таратылды. Халықаралық аренада бұл – барлық уақыттағы ең әйгілі суреттердің бірі саналады. Қытайдың ішінде бұл сурет және оған байланысты оқиғалар цензураға түседі. Танкшының кім екені және оның тағдыры туралы сенімді ақпарат жоқ; танк экипажының не болғаны да белгісіз. Кем дегенде бір куәгердің айтуынша, Танкшы акция кезінде танктерді тосқан жалғыз адам емес, бірақ оның суреті түсіріліп, бейнеге алынғаны үшін ерекше.

Қаттылық

1989 жылы 5 маусымда, Қытай үкіметі Тяньаньмэнь алаңының солтүстік-шығыс шетінде, Чанъань даңғылы бойында, Тяньаньмэньдегі наразылықтарды күшпен таратудан кейінгі күні, "Танкшы" кең даңғылдың ортасында, 59-типті танктер колоннасының бағытында тұрды. "Time" журналына жұмыс сапарымен келген Стюарт Франклин "Нью-Йорк Таймс" газетіне былай деді: "Бір кезде оқ атылды, танкілер бізге қарай келе жатқан жолмен жүріп, Тяньаньмэнь алаңынан шығып кетті, бірақ бір жалғыз наразылық білдірушінің тоқтатып тастауына дейін". Танкілер тоқтағанда, ол бір сөмкесімен оларға ишара жасады. Жауап ретінде, алдыңғы танк оны айналып өтуге тырысты, бірақ ол қайта-қайта зорлықсыз қарсылық танытып, танк жолына шықты. Айналып өтуге бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін, алдыңғы танк қозғалтқышын тоқтатты, ал одан кейін келген бронетранспортты машиналар да тоқтады. Адам мен танктердің үнсіз, тоқталған жағдайына қысқа үзіліс болды. Колоннаны тоқтатуға сәтті қол жеткізгеннен кейін, ол түймеленген алдыңғы танк корпусына көтеріліп, қысқа уақытқа жүргізушінің люгінде тоқтады, содан кейін оқиғаның бейнежазбаларында танк мұнарасының әртүрлі бөліктеріне қарап сөйлегендей көрінді. Одан кейін ол мұнараның үстіне шығып, мұнарадағы пулеметшінің люгінен бір шаруамен қысқа әңгімелескендей болды. Әңгімені аяқтағаннан кейін, ол танктан түсті. Танк командирі қысқа уақытқа люгінен шықты, ал танктер қозғалтқыштарын қайта іске қосып, жолын жалғастыруға дайын болды. Осы сәтте, әлі де алдыңғы танктың жанынан бір-екі метр қашықтықта тұрған ол тағы да көлік алдына секіріп, адам мен танк арасындағы қақтығысты қайта жаңартты. Видеода көк киімдегі екі адам оны тартып алып, жақын жердегі көпшілікке араласып кететіні көрінеді; ал танктер өз жолын жалғастырды. "Глоб энд Мейл" газетінің тілшісі Ян Вонг оны ұстап әкеткендердің алаңдаған жандар екенін ойлады.

Жеке басы және жоғалуы

Бұл кісінің кім екені не оның жетекші танк командирінің кім екені туралы көп мәлімет жоқ. Оқиғадан кейін көп ұзамай Лондонның Sunday Express газеті оны "Ван Вейлин" (王维林) деп атады, ол 19 жастағы студент, кейіннен "саяси бұзақылық" және "Халық азаттық армиясының мүшелерін ықпал етуге тырысты" деп айыпталды. Бұл мәлімдеме Қытай Коммунистік партиясының ішкі құжаттарында жоққа шығарылды, олар Гонконгтағы Адам құқықтары жөніндегі ақпарат орталығының мәліметінше, бұл адамды таба алмағанын хабарлады. Партияның бір мүшесі былай деді: "Біз оны таба алмаймыз. Біз оның есімін журналистерден білдік. Біз компьютер арқылы тексердік, бірақ өлгендердің арасында немесе түрмеде отырғандардың арасында таба алмадық". Демонстрациядан кейін оған не болғаны туралы бірнеше қайшы оқиға бар. 1999 жылы Президент клубында сөйлеген сөзінде АҚШ президенті Ричард Никсонның бұрынғы арнайы көмекшісі Брюс Хершенсон оны 14 күннен кейін өлім жазасына кесілгенін мәлімдеді; басқа көздер оны Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін бірнеше айдан соң ату арқылы өлім жазасына кесілгенін мәлімдеді. Қытай үкіметі оқиғаға қатысты немесе оған қатысы бар адамдар туралы аз мәлімдеме жасады. Үкімет оны бір рет мемлекеттік теледидарда "жалақ" деп айыптады, бірақ бұл оқиға кейіннен көпшілік алдында көрсетілмеді. 1990 жылы Барбара Уолтерспен сұхбаттасқанда Қытай Коммунистік партиясының сол кездегі Бас хатшысы Цзян Цзэмин оның тағдыры туралы сұрады. Цзян алдымен (аудармашы арқылы) "Сіз айтқан жас жігіт тұтқындалған ба, жоқ па, мен растай алмаймын" деді, содан кейін ағылшын тілінде: "Менің ойымша, [ол] ешқашан өлтірілмеген". Үкімет сондай-ақ бұл оқиға елдің әскерінің "адамгершілігін" көрсеткенін айтты. 2000 жылы Майк Уоллеспен сұхбаттасқанда Цзян: "Ол ешқашан тұтқындалмаған" деді. Содан кейін: "Ол қазір қайда екенін білмеймін" деді. Ол сондай-ақ танк тоқтап, жас жігіттің үстінен өтпегенін атап өтті.

Цензура

PBS-тің алты сарапшымен сұхбатында, Қытайда, әсіресе жас қытайлықтар арасында, үкіметтік цензураның салдарынан Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар туралы естеліктердің көрінеу ұмытылып бара жатқаны байқалды. Қытайда интернеттегі наразылықтардың суреттері цензураланып отыр. Бір студент бұл суретті "көркем туынды" деп атады. "Танк адамы" (The Tank Man) атты деректі фильмінде, ол жанындағы студентке "89" деп сыбырлағаны айтылады. 2021 жылдың 4 маусымында, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы қырғынның 32 жылдығы күні, "Танк адамының" суреті мен видеоларын іздеу бүкіл әлем бойынша Microsoft компаниясының Bing іздеу жүйесінде цензураланды. Microsoft компаниясы мәселені мойындағаннан кейін бірнеше сағаттан соң, іздеу нәтижелерінде әлемнің басқа аймақтарындағы танктердің суреттері ғана көрсетілді. Microsoft-тан лицензия алған DuckDuckGo және Yahoo сияқты іздеу жүйелері де ұқсас мәселелерге тап болды. Microsoft компаниясы бұл мәселенің "кездейсоқ адам қатесінен" туындағанын мәлімдеді. Human Rights Watch ұйымының директоры Кеннет Рот бұл оқиғаның кездейсоқ қателік болғанына "сену қиын" деді. Электрондық шекаралар қорының (Electronic Frontier Foundation) азаматтық бостандықтар жөніндегі директоры Дэвид Грин контентті модерациялаудың толыққанды болуы мүмкін емес екенін айтты және "ірі қателер жиі жасалады", бірақ ол одан әрі "ең жаман жағдайда, бұл күшті мемлекеттің сұрауы бойынша мақсатты түрде жасалған тоқтату болды" деп түсіндірді.

Фотосуреттер

Бес фотограф (олардың бірі 20 жыл бойы өз материалдарын бөліспеген) оқиғаны пленкаға түсірді, кейін оны ҚХҚ (Қауіпсіздік басқармасы) тәркіледі. 2009 жылдың 4 маусымында бесінші фотограф жерден түсірілген суретті жариялады. Оқиғаның ең кең қамтылған және Time және Life журналдарында жарияланған ең танымал суреттерін Стюарт Франклин түсірді. Ол Чарли Коулмен бір балконда болды, ал оның пленкасын француз студенті шай қорабында жасырып елден шығарды. Фотограф бұл суретке түспей қалғанын еске түсіріп, жағдай қиын болғанын айтты. Уиденер жарақат алып, тұмауға шалдығып, пленкасы бітіп қалды. Бір досы (Кирк есімді) асығыс түрде Fuji 100 ASA түсті негативтік пленканың рулонын алды, соның арқасында ол кадр жасады. Ал 2003 жылы бұл сурет "Әлемді өзгерген 100 сурет" кітабына енді. 2009 жылдың 4 маусымында, наразылықтардың 20 жылдығына орай, Associated Press тілшісі Террил Джонс танк адамын жерден, басқа барлық танымал суреттерден өзгеше бұрыштан көрсеткен суретті жариялады. Джонс фотосуреттерін басып шығарғаннан кейін бір ай өткен соң ғана не түсіргенін білгенін жазды. Reuters агенттігінің Артур Цанг Хин Ва Бейжің қонақ үйінің 1111-ші номерінен бірнеше сурет түсірді, бірақ танкқа көтерілген Танкшының суреті ғана таңдалды. ABC тілшілері Макс Уэхтриц пен Питер Кейв балкондан хабар таратты.

Мұра

1998 жылдың сәуір айында Time журналы "Time 100: Ғасырдың ең маңызды тұлғалары" деген мақаласында "Белгісіз көтерілісші" дегенді жариялады.

Медиада

1999 жылы Crosby, Stills, Nash & Young әнінде "Stand and Be Counted", Looking Forward альбомынан Дэвид Кросби Tank Man-ге ризашылығын білдіреді, оның суретін ол жақтауымен орнатқан. Осыған ұқсас көрініс ағылшын рок-тобы Kasabian-ның "Club Foot" (2004) музыкалық видеосында бейнеленген. Tank Man және танктегі сарбаздың тағдырының қияли нұсқасы Люси Кирквудтың 2013 жылғы "Chimerica" пьесасында баяндалады, ол 20 мамырдан 6 шілдеге дейін Альмейда театрында көрсетілді. 2013 жылдың 4 маусымында Қытайдың ең танымал микроблогы Sina Weibo "бүгін", "кеш", "4 маусым" және "үлкен сары үйрек" сөздерін цензуралады. Оларды іздегенде, тиісті заңдарға, ережелерге және саясатқа сәйкес іздеу нәтижелерін көрсету мүмкін емес екені туралы хабарлама пайда болды. Бұл цензураға себеп – Tank Man суретіне фотошоппен резеңке үйректер қосылып, Twitter желісінде тараған фотосурет болды, бұл Флорентин Хофманның сол кезде Гонконгтың Виктория портында жүзіп жүрген "Резеңке үйрек" мүсініне сілтеме жасады. 2019 жылдың сәуірінде Leica Camera компаниясы 1989 жылғы Қытайды қоса алғанда, қатаң саяси жағдайдағы фотографтарды бейнелейтін жарнама шығарды. Бес минуттық видеода фотограф қонақүй терезесінен түсіріп, объективіндегі Tank Man суреті көрінеді, түпнұсқа фотосурет Nikon камерасымен түсірілгеніне қарамастан. Sina Weibo-да Leica брендіне цензура салғаннан кейін, Leica жарнаманы қайтарып алды және одан қашықтауға тырысты.