Кіріспе

Ploceidae тұқымдастығына жататын құстар түрі

Қара бас тоқымашы (Ploceus cucullatus), сондай-ақ дақты мұқа тоқымашы немесе қара бас тоқымашы (соңғысы P. melanocephalus-пен оңай шатастыруға әкеледі) – Сахара Африкасының көп бөлігінде таралған Ploceidae тұқымдастығына жататын құстар түрі. Ол сонымен қатар Португалия мен Венесуэлаға, сондай-ақ Испаньола, Мартиника, Пуэрто-Рико, Маврикий және Реюньон аралдарына да әкелінген. 1790 жылы Латем бұл құсқа Oriolus textor деген ғылыми атау берген. Ориолус тексторына сүйене отырып, Иоганн Фридрих Гмелин 1825 жылы жаңа туысты құрып, оны Текстор деп атады. Бұл атау 1828 жылы Темминк сипаттаған Textor alecto комбинациясындағы туыс атауын пайдаланудан басымдыққа ие, және ол 1817 жылы Веййо атайтын ақ иелік бұқа тоқымашының (Coccothraustes albirostris) алғашқы атауының синонимі болып табылады, қазір Bubalornis туысына жатқызылған. Түрдің эпитеті cucullatus латын тілінен алынған және "капюшонды" дегенді білдіреді. Луи Пьер Вийот 1819 жылы сәл өзгеше құсты сипаттап, оны collaris түршесі деп атады. Николас Айлвард Вигорс 1831 жылы spilonotus түршесін бөліп көрсетті.

Этимология

Алғашқы ағылшынша атау "weever oriole" Джон Латэм берген, ол ертедегі британдық орнитолог, ал оның еңбектеріне Линней жиі сілтеме жасаған. Басқа ағылшынша атаулары: "қара бас тоқушы", "Лейардтың қара бас тоқушысы", "қара бас киімді тоқушы", "дақты арқалы тоқушы", "дақты тоқушы", "ұсақ дақты арқалы тоқушы", "ұсақ дақты тоқушы" және "V тәрізді белгілі тоқушы".

Сипаттама

Ауылдық тоқымашы – 15–17 см ұзындықтағы, мықты конусты мүңкісі және қою қызғылт көздері бар денелі құс. Таралу аймағының солтүстік бөлігінде көбейтін аталықтың басы қара, жиегі қаштаны түсті (әдетте мойын және кеудесінде ең анық көрінеді). Таралу аймағының оңтүстігіне қарай қара және қаштан түстің мөлшері азаяды, ал ең оңтүстікке орналасқан түршесінің көбейтін аталықтарында беті мен мойны ғана қара, ал мойны мен тажы сары болады. Барлық түршелерде көбейтін аталықтың мүңкісі қара, үстіңгі жағы мен қанаттары қара және сары, ал астыңғы жағы сары болады. Көбеймейтін аталықтың басы сары, зәйтүн түсті тажы, үстіңгі жағы сұр, асты ақшыл болады. Қанаттары сары және қара болып қалады. Ересек ұрғашының үстіңгі жағы жолақты зәйтүн түсті, сары және қара қанаттары, ал асты ашық сары түсті. Жастар ұрғашыға ұқсайды, бірақ арқасы қоңыррақ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ауылдық тоқушы – ең көп таралған тоқушы түрлерінің бірі, ол Сахараның оңтүстігіндегі Африкада кеңінен таралған, бірақ оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыстағы құрғақ аймақтарда кездеспейді. Бұл түр Үнді мұхиты мен Кариб теңізіндегі аралдарға әкелінген, онда ол өзінің бастапқы ареалына ұқсас климатқа жақсы бейімделді. Ауылдық тоқушының ұясы ұзын және биік болады. Кіреберісі көбінесе ұзын түтік түрінде созылады. Аталық жапырақтардың ұзын жолақтарын, көбінесе пальма немесе қамыс сияқты үлкен шөптерден (мысалы, Arundo donax) жыртып, ұяның құрылымын тоқиды. Ұя шатыры бар, жұмыртқа немесе бүйрек пішіндес, ішінде ұялау камерасы орналасқан, ол жер төбесінен төменгі жағындағы кіреберістен бөлінген. Ішкі жағы шөп немесе басқа жапырақтардың жолақтарымен қапталады, олар тоқылып емес, қарапайым түрде салынады. Ішкі қабат құрма жапырақтарының қысқа, сабанды жолақтарымен, шөптердің сабақтары немесе гүлдерімен және қауырсындарымен төселген. Ұяны салу үшін шамамен 300 ұзын жапырақ жолағы қажет, оларды аталық жыртып, біреуін бірінен тасып әкеледі. Аталық құс құрылыс процесі бойында құрылыс материалдарын жинап, аяқтарын дәл сол күйде ұстап, бағытын сақтайды. Ол екі иілген бұтақтың арасына, әрқайсысына бір аяғын тіреп, оларды тоқу арқылы бекітіп, ұяны ілгішпен байланыстырады. Содан кейін ол ұяның жоғарғы бөлігін басының алдына созып, аяқтарына қарай жұмыс істеп, ұялау камерасын құрайтын жарты шар құрады. Аталық құс ұялау камерасының үстін жабатын шатырды, басынан асып жұмыс істеп салады. Одан кейін төбеге қабырға салып, кіреберіс түтігін іліп, төңкеріліп тұрып, бірақ аяқтарын сол жерде ұстап тоқиды. Тоқу техникасы жапырақ жолағының ұшын ұстап, оны екі еселеп қайтарудан тұрады. Содан кейін ол ұшын алдыңғы жұмысының арасына дірілдеп тығып, бекітеді. Одан кейін оны босатып, басын ұя қабырғасының екінші жағына жылжытып, жолақты қайта ұстап, бір жерге тығып қояды. Ол осы әрекетті қайталап, жолақты тоқыған жерінен кері-кері тартып, бүкіл ұзындығы қолданылғанша созып отырады. Аналық құс та материал жинайды, бірақ ол ұялау камерасын қаптаумен ғана айналысады.