Кіріспе

Орта ғасыр әдебиетіндегі айдаһардың жауы

Орта ғасыр әдебиетінде икнеумон немесе эхинемон айдаһардың жауы болды. Ол айдаһарды көрген кезде өзін лаймен жауып, мұрын тесіктерін құйрығымен бітеп, айдаһарға шабуыл жасап, өлтіреді. Кейбір адамдар икнеумонды крокодил мен аспидтің де жауы деп есептеді және оларға да осылай шабуылдайтын. Бұл атау жыландарға шабуыл жасайтын фараонның егеуқұйрығы, мангуст немесе мысыр мангустына (Herpestes ichneumon) берілді; сонымен қатар, сусарды да білдіреді. Икнеумон пішіні құс тұяғына ұқсас. Ол одан әлдеқайда жіңішке, ал басы созылған. Бұл жануар өте жылдам қозғалады және бір секіріспен бірнеше метрге секіре алады.

Этимология

Ихнеумон (ἰχνεύμων) грек тілінде "із кесуші" дегенді білдіреді. Кокатрица, тағы бір мифтік жанұяның аты, "таптау" немесе "(әйел заты үшін) басып өту" мағынасындағы латынша calcatrix сөзінен туындаған. Ихнеумон – какатриске қарап тұрып тасқа айналмайтын сирек жандардың бірі еді.

Негізгі дереккөздер

Плиний Старший [б.з.б. 1 ғасыр] (Табиғи тарих, 8-кітап, 88): «Ихнеумон жыланмен өлімге дейін күресуге бейімдігімен белгілі. Ол үшін ол алдымен бірнеше қабат сазды жауып, әр қабатын күнде кептіріп, қалқан тәрізді жасайды. Ол шабуылға дайын болғанда, алған соққылардан қашып, мүмкіндік туғанда басын бүйірге бұрып, жауының тамағына шабады. Ихнеумон крокодилге де осылай шабуыл жасайды». Страбон [б.з.б. 1 ғасыр] (География, 17-кітап, редакторлары Х. С. Гамильтон, В. Фальконер): «Ихнеумон крокодилдерге де, аспидтерге де едәуір зиян келтіреді. Ихнеумондар соңғыларының жұмыртқаларын ғана емес, өзінің жануарларын да жояды. Ихнеумонды сазбен жабу арқылы қорғайды, оған дөңгелейді де, күнде кептіреді. Содан кейін аспидті басынан немесе құйрығынан ұстап, өзенге сүйреп, өлтіреді. Олар крокодилдерді де аңдып, олар күнде ауыздарын ашып жатқанда, олардың жақтарына түсіп, ішектері мен қарны арқылы жеп, өлекседен шығып кетеді». Севильский Исидор [б.з. 7 ғасыр] (Этимологиялар, 12-кітап, 2:37): «Бұл жануардың иісінен пайда болатын нәрсе тамаққа пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін». Леонардо да Винчи [16 ғасыр] (Жан Пол Рихтер редакциялаған Леонардо да Винчинің жазбалары): «Бұл жануар аспидтің өлім жауы. Ол Мысырдың тумасы, және ол аспидті өз жеріне жақын көргенде, бірден Нілдің сазына жүгіріп, онымен бүкіл денесін жабады, содан кейін күнде кептіріп, қайтадан саз жағады, осылайша бірінен кейін бірін кептіріп, үш немесе төрт қабатты киім сияқты жасайды. Содан кейін ол аспидке шабуыл жасайды, онымен жақсы күреседі, сондықтан оны тамағынан ұстап, жояды». Немезианның «Cynegetica» (аңшылық туралы поэма) кітабының кіріспесінде Ихнеумонды өзен жағалауындағы қамыстар арасында аңдау туралы айтылады (54-жол). Поэма фрагментті, сондықтан мұндай аңдысты сипаттайтын ұзақ бөлімдер жоғалған. 18 ғасыр ағылшын ақыны Кристофер Смарттың «Jubilate Agno» шығармасында ақын өзінің мысығы Джеффриді мақтайды: «Ол құрлықта өте зиянды Ихнеумон егеуқұйрығын өлтірді». Лин Картердің 1978 жылғы «Заоның сиқыршысы» романында сиқыршы Оолб Вотц өзінің қарсыласы Плоппты, гоблин шаманы жеңіп, онымен бірге өзгеріп, жояды.