Кіріспе

Генетикадағы модификациялар термині ДНК-дағы табиғи және жасалған өзгерістерді қамтиды. Кездейсоқ немесе табиғи мутациялар көбейіп, жөнделу кезіндегі қателер салдарынан, спонтанды түрде немесе қоршаған ортаның әсерінен туындайды. Ал қасақана модификациялар түрлі мақсаттармен, мықты тұқымдар мен өсімдіктерді дамыту және адам ауруларын емдеу үшін зертханада жүзеге асырылады. Гендік өңдеу технологиясын қолдану мәселесі күрделі болып қана қоймай, даулы да болып табылады.

Генетикалық өзгерістер (қажетті және кездейсоқ)

Модификациялар – кездейсоқ мутациялар немесе түрлі биотехнологиялар қолданылып, қасақана жасалған генетикалық өзгерістер нәтижесінде жеке адамның ДНК-сында болатын өзгерістер. "Модификация" және "мутация" терминдері жиі бір-бірінің орнына қолданылатындықтан арасында шатасу туғанмен, модификация мутациядан өзгешеленеді, себебі ол мутация және гендік инженерияның екі түсінігін де қамтитын жалпы ұғым болып табылады. Мұрагерлік белгісі жеке тұлғаның қасиеттерінің көрінісінде маңызды рөл атқарса да, мысалы, эпигенетикалық модификацияларда болатындай, модификацияның барлық түрлері мұрагерлікке ие болмайды. Мұндай генетикалық өзгерістің себебі қандай болмасын, ол ақуыздардың құрылуы мен өзара әрекеттесуіне, жасушаның, фенотиптің және организмнің жұмысына анық әсер етеді.

Мутация (қажетті емес)

Құйрыққабақ: Көптеген құйрыққабақтардың сабақтары ұзын болады, бірақ қоршаған ортадағы қауіптердің артуы белгілі бір түрлерде құйрыққабақ сабағының орташа ұзындығының қысқаруына әкелді, бұл оларға аталған қауіптерден жақсы қашуға мүмкіндік берді. Бұл бейімделу қысқа сабақты бір құйрыққабақта пайда болған мутацияның қоршаған ортаның қысымымен таңдалуының нәтижесінде мүмкін болды. Қысқа сабақты құйрыққабақтар ұзын сабақты құйрыққабақтарға қарағанда жоғары тіршілікке ие болғандықтан және көбірек тірі қала алғандықтан, популяцияның генетикалық жиілігі өзгерді, бастапқы мутацияның нәтижесінде генетикалық түрленді. Дегенмен, егер адам HBB генінің екі мутацияланған көшірмесін мұраға алса, оның қан жасушаларының пішіні өзгеше болады.

Генетикалық инженерия (қасақана)

Альцгеймер ауруы: Лабораториядағы синтетикалық үлгіде ғалымдар адамдарда Альцгеймер ауруына себеп болатын белгілі амилоидтық прекурсорлық ақуыз (АПП) генін бөліп алып, оны құрттардың жүйке жасушаларына енгізді. Осы келесі қадамдар арқылы ғалымдар бүкіл әлемде миллиондаған адамдар қолданатын медициналық өнімді генетикалық жолмен жасауға қол жеткізді. Ғылыми қауым генетикалық түрлендірілген организмдерді күнделікті өмірде пайдаланудың тәуекелдері мен пайдасын одан әрі бағалауды ұсынады. Генетикалық түрлендірулер зерттеушілер тарапынан организмге енгізілгеннен кейін бақыланатын жағдайларда зерттеледі, бұл белгілі бір гендік өзгерістертің әсерін және организмнің реакциясын ғылыми тұрғыдан жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.

Адамдар

2015 жылдың сәуір айында гендік өңдеу технологиясы адам эмбриондарында қолданылды және содан бері мұндай іс-әрекеттердің этикасы туралы пікірталас тоқтамай келеді. Дегенмен, ғалымдар мен саясаткерлер гендік қатардың өзгеруінің заңдылығын қоғамдық талқылаулар шешуі керек деген келісімде. Адамның мұрагерлік емес ДНК-сын оның денсаулығын жақсарту мақсатымен өзгерту көбінесе қабылданады және мұндай процедураларды бақылайтын көптеген этикалық ережелер бар. Осы саладағы белгісіздіктерді азайту үшін генетикалық түрлендірілген тағамдарды мақұлдау ережелері енгізілді. Генетикалық түрлендірілген тағамдарды дамытудың себептері – өсіп келе жатқан адам популяциясының қажеттіліктерін қанағаттандыру, егістік жерлердің азаюын тоқтату және түрлерді жақсарту мүмкіндігін шектейтін генетикалық әртүрліліктің төмендеуін шешу. Генетикалық инженерияның биотехнологиясы осы мәселелерді шешу және тағам өндірісі экономикасына оң әсер ету арқылы жаһандық азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл организмдер бұрынғы тепе-теңдіктегі экожүйеге енгізілген кезде азық тізбегіндегі бұзылуларға байланысты қоршаған ортаға тигізетін әсерлер де қарастырылады. Генетикалық өзгеріс өте жылдам болғандықтан, қоршаған орта жаңа организмге бейімделіп, оны экожүйеге енгізе алмауы немесе оның айналасына күтілмеген салдарлар тудыруы мүмкін. Қоршаған ортаға басқа да әсерлер: табиғи емес гендердің таралуы, топырақ пен су химиясының өзгеруі және түрлердің әртүрлілігінің азаюы.

Өзгерістердің болашақ әсері

Гендік редакциялауға қатысты этикалық мәселелер ғылыми қауымдастықтағы әлеуметтің болашағына қатысты белгісіз салдарынан туындап, көп дау тудыруда. Келісімге қол жеткізілмегенімен, генетикалық өзгерістерге байланысты этикалық, құқықтық және әлеуметтік проблемаларды зерттеу, ғылыми зерттеулерді және білім беруді жалғастыру үшін бар ресурстарды пайдалану жоспарлануда.