Кіріспе

Құс түрі. Солтүстік қызыл бишоп немесе қызғылт-сары бишоп (Euplectes franciscanus) – Ploceidae тұқымдасына жататын кішкентай сайрақ. Ол 60-тан астам түрді қамтитын отбасыдағы ең ірі туысқа жатады. Оның жақын түрі – Оңтүстік қызыл бишоп (Euplectes orix). Бұл түр көбелек шағындағы еркегінің жарқын қызғылт-сары және қара қауырсындарымен ең жақсы танылады. Ол Африканың солтүстігінде кең таралған, бірақ сонымен қатар Батыс жарты шарға да әкелінген.

Таксономия және жүйелеу

Солтүстік қызыл бишопты алғаш рет 1789 жылы Гананың Акра қаласында Пол Эрдман Исерт сипаттады. Euplectes сөзі тікелей "жақсы тоқымашы" деп аударылады, ал franciscanus 12-ғасырдағы францискандықтарға, қызыл түсті символдайтын діни орденге қатысты. Солтүстік қызыл бишоп бұрын оңтүстік қызыл бишоптың (Euplectes orix) бір түрінің тұқымы саналған. Бүгінде бұл екеуі бөлек, ерекше түрлер ретінде жіктеледі; экватормен бөлінген солтүстік қызыл бишоп Африканың солтүстік бөлігінде, ал оңтүстік қызыл бишоп оңтүстік бөлігінде қоныстанады. 2007 жылғы молекулалық филогенетикалық зерттеулер осы екі түрдің бір-біріне жақын туыс екенін көрсетті. Солтүстік қызыл бишопты еркегінің үздіксіз қызыл жақ аймағымен оңай ажыратуға болады. Оның оңтүстік қызыл бишоптан басқа ең жақын туысы – Сахара аймағында таралған қара бишоп (Euplectes gierowii). Лютеин және лютеиннен алынған екі қызыл фракция (R1 және R2) құстың пигментін құрайтын басты каротиноидтар болып табылады. Тұтқында ұсталған солтүстік қызыл бишоптардың рационында R2 қызыл фракциялы каротиноид жетіспейді. Бұл қауырсын еркек құстың арқасында орналасып, жамбастан бастап, бас, мойын және кеудеге дейін жайылады, қараңғы қара тәж, маңдай, бүйір және құрсақпен шектеледі. Құйрығы мен жоғарғы қанаттары қоңыр, аяқтары ақшыл, тұмсығы қара. Бұл түр 1960 жылдары Пуэрто-Рикоға әкелінді және содан бері Вест-Индия аралдарында кездеседі. Солтүстік қызыл бишоп Мартиника, Гваделупа, Барбадос, Ямайка, Сент-Крой (АҚШ Виргин аралдары) және Кубада тіркелген. Соңғы онжылдықтарда солтүстік қызыл бишоп АҚШ-тың Калифорния, Техас және Гавайи штаттарында да тарады. 1997 жылы Лос-Анджелес және Оранж округтеріндегі солтүстік қызыл бишоптардың саны шамамен 400-ге жеткен, бірақ батпақ жерлердің жоғалуына байланысты соңғы жылдары бұл көрсеткіш азайды. Жарқын сарыдан сарыға дейінгі қауырсын, қараңғы қара пигментпен контраст жасап, жұптасу үшін тартымды. Көбейтілу маусымында еркектің ән үлгісі өте біртекті, маусымдар арасында аз ғана өзгеріс байқалады, ал көбейтілу маусымында емес, еркек мүлдем ән айтпауы мүмкін. Ән мен қауырсын түсі арасындағы нейрондық байланысты зерттеулер гиперстриатум жеңіл (HVc) және архистриатумның берік ядросы (RA) ән айтуды басқаратын нейрондық құрылымдар екенін көрсетті. Бұл құрылымдардың көлемі, мүмкін, жоғары андроген деңгейіне байланысты көбейтілу маусымында айтарлықтай ұлғаяды. Сонымен қатар, бұл құрылымдардың мөлшері жыныстар арасында едәуір өзгеше: еркектің RA әйелге қарағанда жиырма есе үлкен. Бұл құрылымдардағы жыныстық диморфизмнің көрсеткіші басқа әнші құстарға қарағанда жоғары. Бұл түр полигинозды, аталықтары көбінесе алты аналықпен жұптасады. Аталықтары аналықтарды тарту үшін дене қауырсындарын кеңейтіп, демонстрациялық ұшу жасайды. Аналық құс жерге қонғаннан кейін, соңғы жұптасу кезеңі басталады, нәтижесінде аталықтар жұбайы үшін шар тәрізді ұялар салады. Аналықтар ұяны болашақ балапандары үшін жабдықтайды. Ұялар көбінесе сазды өсімдіктер арасына орналастырылған бірнеше шөптер мен қамыстан жасалады. Африкадағы орташа ұядағы жұмыртқа саны белгісіз, бірақ Оңтүстік Африкадағы туысқан оңтүстік қызыл бишоптың ұясында орташа есеппен 2-3 жұмыртқа болады. Балапандардың ұяда болу кезеңі шамамен 14-16 күнге созылады. Көбейтілу маусымы мамыр айының басында басталып, қараша айының соңында аяқталады және жаңбырлы маусымның басталуы мен аяқталуына байланысты 2 мен 6 ай аралығында созылады (әдетте қараша-наурыз). Калифорниядағы солтүстік қызыл бишоптың ұясындағы жұмыртқа саны орташа есеппен 2-3. Бұл аймақта көбейтілу маусымы тамыз айындағы ең жоғары температурадан басталып, температура салқындағаннан кейін қарашаға дейін жалғасады.

Тамақ және азықтандыру

Бұл түр көбінесе шөп тұқымдарымен қоректенеді, бірақ олар жәндіктерді де жейді. Солтүстік қызыл бишоптың негізгі қоректенетін шөптері – эхинохлоа, кортадерия және кең жапырақты паспалум (Paspalum dilatatum). Талшын тұқымдары ерекше ұнатуы айтылады. Олар су өсімдіктерімен (Polygonum) және қарақұйрықпен (Xanthium) де қоректенеді. Қыстың соңы мен көктемде осы құстар тұқымдық тағамдарға келіп тұрады. Олар көбінесе жерде немесе шөп пен беде сабақтарында азық іздейді, сондай-ақ ұшып бара жатқанда да, жерде де жәндіктерді аулай алады. Солтүстік қызыл бишоптар көбеймейтін кезде үлкен топтарға бірігіп, басқа канарлармен немесе балауыздармен бірге кездеседі.

Тіршілікке қауіп төндіретін жағдайлар

Бұл түрдің жыртқыштары туралы көп мәлімет жоқ. Оның ең жақын туысы, оңтүстік қызыл бишоп, су жанындағы қамыстық жерлерде ұя салады, бұл мүмкін жыртқыштардан қорғануға көмектеседі.

Адамдармен қарым-қатынасы

Соңғы екі ғасыр ішінде көптеген адамдар бұл түрді жинап, әлемнің басқа аймақтарына, соның ішінде АҚШ-қа (Калифорния мен Техас) және Кариб теңізіне (Куба) таратты. Әр аймақта түрдің популяциясы орналып, олар осы аймақтарда тұрады. Солтүстік қызыл бішпінің мәдениетте таралуы туралы мәліметтер жеткіліксіз, бірақ оларды кейде тұтқында өсіруі мүмкін және олар қоныстанған жерлерге жақын тұқымдық жемдерге келеді. Африканың кейбір аймақтарында олар күріш, қант қамышы, қарақұмық және жүгері дақылдарына зиян келтіретін зиянкестер саналады.

Мәртебе

IUCN қауіп төндіретін түрлердің қызыл тізімі бойынша, солтүстік қызыл бишоптың таралу аймағы дүние жүзінде өте кең, саны тұрақты және жойылу қаупі төмен. Бұл түрдің қазіргі халық саны сандық түрде белгілі емес.