Кіріспе
Орегондағы ұлттық ескерткіш, АҚШ
Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіші және қорығы – АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Сискию тауларының солтүстігінде орналасқан қорғалатын аумақ. 4554 акр (1843 га) көлеміндегі саябақ, мәрмәр үңгірін қоса алғанда, Орегонның 46-шы бағдарламалық жолында, Cave Junction-нен шығысқа қарай 32 шақырым жерде орналасқан. Ұлттық саябақтар қызметі (NPS) басқаратын қорғалатын аумақ, Орегон мен Калифорния шекарасына жақын, Жозефин округінің оңтүстік-батысында жатыр. Бұл үңгірді 1874 жылы жақын маңдағы Уильямс қаласының тұрғыны Илайджа Дэвидсон ашқан. Келесі 20 жыл ішінде жеке инвесторлар мемлекеттік меншіктегі орында табысты туристік кәсіпорындарды іске асыруға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. АҚШ Конгресі Антикалық заңды қабылдағаннан кейін, 1909 жылы президент Уильям Говард Тафт Орегон үңгірлері ұлттық ескерткішін құрды, оны АҚШ Орман шаруашылығы қызметі (USFS) басқарады. Автомобильдің қолданылуының өсуі, асфальтталған жолдардың салынуы және Грантс-Пасс қаласынан туризмді жандандырушылардың ынтасы 1920 жылдардың соңында және одан кейін үңгірге келушілердің санының күрт өсуіне әкелді. Бұл ескерткіштегі тартымды орындардың бірі – 1934 жылы салынған алты қабатты қонақ үй. Бұл Ұлттық тарихи ескерткіш және ескерткіш ішіндегі Орегон үңгірлері тарихи ауданының бір бөлігі. 1933 жылы ескерткішті өз бақылауына алған NPS сәуірдің ортасынан қарашаның басына дейін үңгірге экскурсиялар ұсынады. 2014 жылы қорғалатын аумақ шамамен кеңейтіліп, Ұлттық ескерткіш және қорық мәртебесі қайта бекітілді. Сонымен қатар, үңгір арқылы ағатын өзеннің бөлігі мифологиялық Стикс өзенінің атымен аталып, Ұлттық жабайы және көрнекті өзендер жүйесіне қосылды. Орегон үңгірлері – бұл ерітінділік үңгір, оның жолдары шамамен 15000 фут (4572 м) құрайды және мәрмәрден жасалған. Негізгі тау жынысы бастапқыда әктас болған, геологиялық процестер кезінде, Сискию тауларын қоса алғанда, Кламат тауларын құрайтын мәрмәрге айналған. Әктас шамамен 190 миллион жыл бұрын пайда болған, бірақ үңгірдің өзі бірнеше миллион жылдан аспайды. Туристік үңгір ретінде бағаланған бұл үңгірдің ғылыми құндылығы да бар; үңгірдің экскурсиялық маршруттарында жоқ бөліктері ұлттық маңызы бар қазбаларды қамтиды. Парктегі іс-шараларға үңгірді аралау, жаяу серуендеу, фотосуретке түсіру және жануарлар дүниесін тамашалау кіреді. Парктегі жолдардың бірі орман арқылы өтіп, Орегондағы ең кең Даглас шыршасы – Биг Триге (Big Tree) жетеді, оның ені 4 метрге жетеді. "Шато" және Cave Junction-да жатақхана мен тамақ қызметтері бар. Каве Крик кемпингінде, жергілікті USFS кемпингінде және аймақтағы жекеменшік орындарда кемпинг жасауға болады.
География
Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіші және қорығы Сискию тауларында, Солтүстік-Батыс Калифорния мен Оңтүстік-Батыс Орегонның Кламат тауларының бір бөлігі болып табылатын жағалау қатарында орналасқан. Ескерткіш Рог өзені – Сискию ұлттық орман ішінде, Орегон-Калифорния шекарасынан солтүстікке қарай шамамен 10 км қашықтықта, Жозефин округінде жатыр. Ескерткіш аумағындағы биіктіктер әртүрлі. Қорғау аймағының ауданы құрайды.
Автокөлікпен Орегон үңгірлері Грантс-Пас қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 89 км (55 миль), Портлендтен оңтүстікке қарай 483 км (300 миль) және Сан-Францискодан солтүстікке қарай 724 км (450 миль) қашықтықта орналасқан. Үңгірлер Орегонның 46-шы тас жолы арқылы, АҚШ-тың 199-шы тас жолынан бұрылып, Cave Junction қаласынан шығысқа қарай 32 км (20 миль) жерде жатыр. Бұл, өзеннің ағысын мәңгілікке сақтап қалуға бағытталған қосымша қорғау шарасы болды. Бұл "Жабайы өзендер" жүйесіндегі жалғыз жер асты өзені.
Тарих
Археологтар Рог өзені аймағында алғашқы адамдардың көшпелі аңшы-жинаушылар болғанына сендіреді. Радиокөміртек талдауы көрсеткендей, олар Оңтүстік-Батыс Орегонға кем дегенде 8500 жыл бұрын келген. Ақтармен алғашқы байланысқа дейін кем дегенде 1500 жыл бұрын жергілікті тұрғындар өзендер бойында тұрақты елді мекендер құрған. Дегенмен, 19 ғасырда Рог және Апплегейт өзендері бойында өмір сүрген Такелма тайпасы сияқты жергілікті халықтың ешқайсысы да үңгірді пайдаланғанын көрсететін ешқандай дәлел табылған жоқ. Алыс орналасқандықтан, алғашқы еуропалық зерттеушілер, тері саудагерлері мен қоныс аударушылардың көпшілігі бұл аймақты жаңғыртуға ұмтылмады. Бірақ 1851 жылы Рог өзені аңғарында Джексонвилл маңында алтын табылғаннан кейін, аймақ көптеген жаңа келушілерді тартты. Бұл 1852 жылы Джексон округінің құрылуына және Иллинойс өзені аңғарында Уолдо маңында алтын табылғаннан кейін, алтын іздеушінің қызының құрметіне аталған Жозефин округінің құрылуына әкелді. Кеншілер мен жер иеленушілердің көптеп келуіне қарамастан, Жозефин округінің халқы 1870 жылы бар болғаны 1204 адамды құрады. 1874 жылы үңгірді тапқан Илайджа Джонс Дэвидсон ата-анасымен бірге Иллинойстан Орегонға көшіп келген, олар ақырында Жозефин округіне қарасты Уильямс Крик бойына қоныстанды. Уильямс, осы қауымның аты, үңгірден солтүстік-шығысқа қарай шамамен 19 шақырым жерде орналасқан. Бір жылдан кейін USFS үңгірді күзету және экскурсиялар өткізу үшін адамдарды жұмысқа алды. Лос-Анджелестегі Мейсон фирмасы Шато үшін Монтерей стилінде жиһаз жасады, ол 21 ғасырда бір орындығы үшін 5000 долларға дейін бағаланды. 1930 және 1940 жылдардың басында Азаматтық сақтау корпусы (CCC) су және телефон желілерін орнатты, жолдарды жақсартты және саябақта ландшафт жұмыстарын жүргізді. 2001 жылы NPS бұрын жеке мердігерлер ұсынған үңгір турларын өткізе бастады, ал екі жылдан кейін ескерткіштегі барлық құрылымдар NPS басқаруына берілді. Қорғау орманнан, субальпілік шалғындықтардан, таулардан және бұлақтардан тұрады, бұрын USFS басқарса, қазір NPS басқарады. Қорғауда аң аулауға рұқсат бар, бірақ ескерткіште жоқ. Жаңа келісімнің мақсаты – Кеув Крик – Ривер Стикс суайдынында мал жаюды тоқтату. Олардың барлығы да тау жыныстарының еріуінен пайдалаған үңгірлер емес. Кейбіреуі лава үңгірлері, ал кейбіреуі тальс үңгірлері, олар тар жарықтардың үстіне құлаған тау жыныстарынан пайда болған, ал кейбіреулері теңіз үңгірлері. Лава жарталары ұлттық ескерткішінде 450-ден астам лава үңгірлері бар. Үңгірдегі мәрмәр блогының ұзындығы кем дегенде 329 метр, ені 149 метр, биіктігі 119 метр. Үңгірдің пайда болуы мәрмәр қалыптасқаннан кейін көп уақыт өткен соң болды. Жер асты сулары мәрмәрдің жарықтарына сіңіп, жеткілікті тау жыныстарын ерітіп, кейбір жарықтарды туннельдерге дейін кеңейтті. Жалпы, үңгірдің жасын тікелей анықтау мүмкін емес, өйткені үңгірдің өзі бос кеңістік. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, үңгірдің жасы кем дегенде миллион жыл, ал "бірнеше миллион жылдан аспайды" деп есептеледі. Мәрмәр әктасқа қарағанда дөңгелек дәнге ие, бірақ екеуі де кальциттен жасалған. Еріту процесінің кері жүруі сталактиттер сияқты үңгір төбелерінен ілінген ағындық тастар мен тамшылау тастарды, сондай-ақ үңгір едендерінде, әдетте сталактиттерден тікелей төмен қарай конус тәрізді массаларды – сталагмиттерді құра алады. Бұл құрылымдар қышқыл жер асты сулары, кальциттің жоғары концентрациясымен, ауа толтырылған үңгірдің төбесінен баяу тамшылағанда, азырақ қышқылға айналып, кальцитінің бір бөлігін қатты тұнба ретінде қалдырады. Орегон үңгірлері кальциттің шөгіндісі арқылы құрылған үңгір формацияларының әртүрлілігін қамтиды. Үңгірдің көпшілік бөлігіндегі көптеген үңгірлер сынған, адам терісінің майынан боялған немесе басқаша зақымдалған болса да, "көрме үңгірінің" тар бұрылысты жолдары көбінесе сақталған. Үңгір таза мәрмәрден емес. Ағын сулар жер бетінен шөгінділер мен қиыршық тастарды әкелді. Үңгірдің құрамына диорит, яғни плутонның бір бөлігі болған магмалық тау жыныстары, сондай-ақ мәрмәрмен араласқан шөгінді тау жыныстары – шламдар мен құмтастар кіреді. Ескерткіште Плейстоценнің соңғы кезеңінен Голоценге дейінгі 50-ден астам палеонтологиялық орындар бар. Үңгірден 50 мың жылдан астам ғасырлар бұрын өмір сүрген гризли аюының және 40-20 мың жыл бұрын өмір сүрген ягуардың қаңқасы табылған. Жылдық жауын-шашын мөлшері, көбінесе ылғал қар түрінде, орташа. Монументте қолайсыз желдер жиі соғады. Монумент 391 қан тамырлы өсімдік түрін, сондай-ақ көптеген мүк, қырыққабат және макрогрибтер түрлерін қамтиды. Оның жасы 600-800 жылға дейін бағаланады. Кейв Джанкшн қаласындағы Иллинойс аңғарының Зиярат орталығы, NPS келісімі бойынша IVCDO басқаруында, үңгір туралы да ақпарат ұсынады. Үңгірге билеттер Recreation.gov веб-сайты арқылы онлайн сатып алуға болады, ал кейде шектеулі мөлшерде билеттер алғаш келгендерге беріледі. Турлар ұзақтығы мен мерзімі бойынша әртүрлі. Үңгірдің ішінде сыртқы температурадан тәуелсіз, сондықтан NPS турларына жылы киім киюді ұсынады. Сыртқы беткейлердің сырғалғыш және тегіс еместігіне қарамастан, жақсы серуен аяқ киімдері қажет. Фонарьлар, рюкзактар, үлкен сөмкелер, штативтер немесе үй жануарлары турларға рұқсат етілмейді. Ақ мұрынды синдромнан қорғау үшін, келушілер Орегон үңгіріне бұрын басқа үңгірлерге немесе шахталарға кірген киімдер мен жабдықтарды әкеуге тыйым салынған. Монумент пен оған жапсарлас орман жерлері арқылы бірнеше жаяу жолдар өтеді. Үлкен ағаш жолы, 5 шақырым ұзындығында, Зиярат орталығынан Үлкен ағашқа дейін 335 метрге көтеріледі. Аты жоқ жол, 2 шақырым ұзындығында, Зиярат орталығының артынан басталып, Кеув Крик бойымен өтеді, одан өтеді және содан кейін монументтің батыс жағына тік көтеріледі. Аты жоқ бұлақ бойындағы шарлауларға екі қысқа қосымша жол жетеді. Мәрмәр шығыңдардан және шырша ормандарынан өтетін Клифф табиғат жолы, шамамен 2 шақырымнан үңгірдің кіреберісінен үңгірдің шығуына және Үлкен ағаш жолына дейін созылады. Ескі өсу жолы, 1 шақырым ұзындығында, Шато мен Зиярат орталығын негізгі тұрақпен байланыстырады. Паркке кіретін басқа аталған жолдарға Кеув Крик, Мт. Илайджа және әктас кіреді. 2012 жылы Орегон үңгірлері тарихи ауданы жол жүйесінің бірнеше бөлімдерін қамту үшін кеңейтілді. Ауданның маңындағы қонақүйлер, пансионаттар, мотельдер мен курорттар әртүрлі жайлылықтар ұсынады. Монументте кемпингке рұқсат берілмесе де, NPS Кеув Крик кемпингін қорғауда ұстап тұрады. Сонымен қатар, USFS жақын жерде кемпингті ұстап тұрады, ал аумақта жеке кемпингтер мен автокөліктерге арналған тұрақтар бар. Шато, әдетте мамырдың басынан қазанның соңына дейін ашық болады, онда мейрамхана, кофехана және деликатес дүкені бар, ал Кейв Джанкшнның бірнеше мейрамханасы бар. Монумент аумағында бірнеше пикникке арналған үстелдер бар.