Жаңа мәліметтер! ǀXam тілі – Оңтүстік Африка мен Лесотода сөйленген, қазірде жойылған тіл. Вильгельм Блек пен Люси Ллойдтың зерттеулері, тілдік мұрасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африка мен Лесотоның жойылған тілі.
Extinct language of South Africa and Lesotho
ǀXam (ағылшын тілінде '/k//ɑː//m/ KAHM деп айтылады) – бұрын Оңтүстік Африкада ǀXam ka ǃʼē халқы сөйлеген, қазірде жойылған тіл (немесе мүмкін тілдер тобы). Бұл тіл Ту тілдерінің ǃUi тармағына жатады және өліп бара жатқан Nǁng тілімен тығыз байланысты. ǀXam тілін зерттеу жөніндегі көптеген ғылыми жұмыстарды 19 ғасырдағы неміс тіл білімі маманы Вильгельм Блик жүргізді. Ол Актервельдте сөйленген ǀXam тілін зерттеді, ал Люси Ллойдпен бірге Strandberg және Katkop аймақтарында ǁKabbo, Diaǃkwāin, ǀAǃkúṅta, ǃKweiten ta ǁKen, ǀHaṅǂkassʼō және басқа да тіл білушілермен жұмыс істеген кезде тағы бір ǀXam тілін зерттеді. ǀXam тілінің сақталған материалдары Блик пен Ллойд жинағындағы осы адамдардан жазылған әңгімелер мен сөздіктерден құралған.
ǀXam (pronounced , in English as '/k//ɑː//m/ KAHM) is an extinct language (or possibly cluster of languages) of South Africa formerly spoken by the ǀXam ka ǃʼē. It is part of the ǃUi branch of the Tuu languages and closely related to the moribund Nǁng language. Much of the scholarly work on ǀXam was performed by Wilhelm Bleek, a German linguist of the 19th century, who studied a variety of ǀXam spoken at Achterveld, and (with Lucy Lloyd) another spoken at Strandberg and Katkop while working with ǁKabbo, Diaǃkwāin, ǀAǃkúṅta, ǃKweiten ta ǁKen, ǀHaṅǂkassʼō and other speakers. The surviving corpus of ǀXam comes from the stories told by and vocabulary recorded from these individuals in the Bleek and Lloyd Collection.
Атауы
"ǀXam" атауының басындағы құбыр тіс түртігін көрсетеді, бұл ағылшын тіліндегі "tsk, tsk!" сияқты өкініш немесе ұятты білдіретін дыбыс. дауыссыз көмейлік үйкеліс дыбысымен жасалған кликтік қосымшаны білдіреді. Басқа хойсан тілдерімен салыстырғанда, атауды жазуда көп айырмашылық жоқ, алайда кейде қарапайым орфографиялық түрі ǀKham, сондай-ақ басқа грамматикалық формасы ǀKhuai кездеседі.
The pipe at the beginning of the name "ǀXam" represents a dental click, like the English interjection tsk, tsk! used to express pity or shame. The denotes a voiceless velar fricative click accompaniment. Compared to other Khoisan languages, there is little variation in rendering the name, though it is sometimes seen with the simple orthographic variant ǀKham, as well as a different grammatical form, ǀKhuai.
Мифологиялық кейіпкерлердің сөйлеуі
Блик Хам мифологиясындағы белгілі бір жануарлар кейіпкерлерінің ерекше сөйлеу үлгілері бар екенін атап өтеді. Мысалы, Тасбақа шерту дыбыстарын ерін дауыстық шертулермен алмастырады, Мангус шерту дыбыстарын ts, tsy, ty, dy сияқты дыбыстармен алмастырады, ал Түлкі "ерекше" ерін дауыстық шертуін қолданады, "оның қарапайым ерін дауыстық шертуіне қатысы, тіл шертуінің тілше шертуіне қатысымен ұқсас". Ай, және мүмкін Қоян мен Құмырсқа жегіш, тіпті барлық шертулердің орнына "айтарлықтай айтылмастан" шерту дыбысын қолданады, бірақ екі ерін шертуінен басқа. Басқа өзгерістерге көк жубанның сөйлеуі жатады, ол әр сөздің бірінші буынын /t/ дыбысымен аяқтайды.
Bleek notes that particular animal figures in ǀXam mythology have distinctive speech patterns. For example, Tortoise substitutes clicks with labial non clicks, Mongoose replaces clicks with ts, tsy, ty, dy etc., and Jackal makes use of a "strange" labial click, "which bears to the ordinary labial click ʘ, a relation in sound similar to that which the palatal click ǂ bears to the cerebral click ǃ". The Moon, and perhaps Hare and Anteater, even use "a most unpronounceable" click in place of all clicks save the bilabial. Other changes noted include the Blue Crane's speech, who ends the first syllable of almost every word with a /t/.
"Жануарлардың қимылдары мен Бушманның сөйлеу тәсілдері туралы үзінді"
Шакалдың жапсырмалы дыбысы бар. Ауыздың ортасынан жасалатын бір түрлі шертпе. (Шакал туралы айтылып тұр ма?) Айдың тілінің түйіні ауыздың жоғары жағына қарай иіліп, артқа бұрылады. Бұл шертпеге бір жақтан шертпе сияқты қосымша дыбыс қосылады. Арыстан бір түрлі шертпе және тамақтан шығатын дыбыспен сөйлейді. Гиенаның жалпақ шертпесі бар.
The jackal has a flat lip click. A kind of side click in the middle of the mouth. (referring to the jackal?) The moon has the joint of the tongue being turned up and back to the roof of the mouth. This click has a kind of palatal click with it. The lion talks with a (?) side click and a (?) guttural with it. The hyena has a flat click.