Вольф сыйлығы: химия саласындағы марапат

Кіріспе

Химия саласындағы Wolf Prize сыйлығы Израильдегі Wolf Foundation қырынан жыл сайын табыс етіледі. Бұл – 1978 жылдан бері табыс етіліп келе жатқан, Foundation құрған алты Wolf Prize-дың бірі; қалғандары – Ауыл шаруашылығы, Математика, Медицина, Физика және Өнер салаларындағы сыйлықтар. Химия саласындағы Wolf Prize химия саласындағы Нобель сыйлығынан кейін ең беделді халықаралық сыйлықтардың бірі саналады. Wolf Prize-ға ие болу Нобель сыйлығын алуға мүмкіндік беретін алғы қадам ретінде қарастырылған. 2022 жылға дейін 12 жүлдегері кейіннен Нобель сыйлығының лауреаты атанды; солардың арасындағы ең соңғысы – Кэролин Бертоцци, ол сол жылы Нобель сыйлығын алды.

Лауреаттар

Жыл Аты Ұлты Сыйлық 1978 Карл Джерасси биоорганикалық химиядағы еңбегі, жаңа спектроскопиялық техникаларды қолдануы және халықаралық ынтымақтастықты қолдағаны үшін. 1979 Герман Марк табиғи және синтетикалық полимерлердің құрылымы мен мінез-құлқын түсінуге қосқан үлесі үшін. 1980 Генри Эйринг абсолюттік жылдамдық теориясын және оның химиялық және физикалық процестерге қиялға толы қолданысын дамытқаны үшін. 1981 Жозеф Чатт синтетикалық өтпелі металдар химиясына, әсіресе өтпелі металдар гидридтері мен динитроген кешендеріне ілгерілеуші және негізгі үлесі үшін. 1982 Джон Чарльз Поланьи химиялық реакцияларды бұрын-соңды болмаған егжей-тегжейлі зерттегені үшін инфрақызыл химиолюминесценция техникасын жасап, химиялық лазерді ойлап тапқаны үшін. Джордж С. Пиментель матрицалық оқшаулау спектроскопиясын жасағаны және фотодисоциациялы лазерлер мен химиялық лазерлерді ашқаны үшін. 1983/4 Герберт С. Гутовский химиядағы ядролық магниттік резонанс спектроскопиясын әзірлеу және қолданудағы ізашарлық жұмысы үшін. Харден М. Макконнелл парамагниттік резонанстық спектроскопия арқылы молекулалардың электронды құрылымын зерттеуі және спиндік таңбалау әдістерін енгізу және биологиялық қолдануы үшін. Джон С. Во қатты денелердегі жоғары резолюциялық ядролық магниттік резонанс спектроскопиясына фундаменталдық теориялық және тәжірибелік үлесі үшін. 1984/5 Рудольф А. Маркус химиялық кинетикаға, әсіресе мономолекулалық реакциялар мен электронды көшіру реакциялары теориясына қосқан үлесі үшін. 1986 Элиас Джеймс Кори көптеген өте күрделі табиғи өнімдердің синтезі бойынша және мұндай синтездер туралы ойлаудың жаңа тәсілдерін көрсету бойынша үздік зерттеулер үшін. Альберт Эшенмозер табиғи өнімдердің, әсіресе В12 витаминінің синтезі, стереохимиясы және реакциялық механизмдері жөніндегі аса маңызды зерттеулері үшін. 1987 Дэвид К. Филлипс Дэвид М. Блоу ақуыздың рентген кристаллографиясына және ферменттердің құрылымын және олардың әрекет ету механизмдерін түсіндіруге қосқан үлесі үшін. 1988 Джошуа Йортнер Рафаэль Дэвид Левин молекулалық жүйелерде энергияны алу мен жоюды және динамикалық селективтілік пен ерекшелік механизмдерін түсіндірген өткір теориялық зерттеулері үшін. 1989 Дуилио Аригони Алан Р. Баттерсби энзимдік реакциялардың механизмін және табиғи өнімдердің, әсіресе тіршілік пигменттерінің биосинтезін түсіндіруге қосқан негізгі үлесі үшін. 1990 Сыйлық жоқ 1991 Ричард Р. Эрнст ЯМР спектроскопиясына, әсіресе Фурье трансформациясына және екі өлшемді ЯМР Александр Пайнс ЯМР спектроскопиясына, әсіресе бірнеше квантты және жоғары спинді ЯМР-ге революциялық үлесі үшін. 1992 Джон Попл теориялық химияға, әсіресе тиімді және кеңінен қолданылатын қазіргі кванттық химиялық әдістерді әзірлеуге қосқан айрықша үлесі үшін. 1993 Ахмед Хасан Зейвель лазерлік фемтохимияны дамытудың ізашарлығы үшін. Лазерлер мен молекулалық сәулелерді қолдану арқылы фемтохимия химиялық реакциялардың дамуын нақты уақытта тексеруге мүмкіндік берді. 1994/5 Ричард Лернер Питер Шульц катализдік антиденелерді жасап шығарғаны үшін, осылайша классикалық химиялық әдістермен жүзеге асыру мүмкін емес деп саналатын химиялық реакцияларды катализдеуге мүмкіндік бергені үшін. 1995/6 Гилберт Сторк Сэмюэл Д. Данишевский күрделі молекулаларды, әсіресе полисахаридтерді және басқа да көптеген биологиялық және медициналық маңызды қосылыстарды синтездеуге жаңа жол ашқан жаңа химиялық реакцияларды жобалау және әзірлеу үшін. 1996/7 Сыйлық жоқ 1998 Герхард Эртль Габор А. Соморджай жалпы беткі ғылым саласына қосқан аса зор үлесі үшін, әсіресе бір кристалл бетіндегі гетерогенді каталитикалық реакциялардың негізгі механизмдерін түсіндіру үшін. 1999 Раймонд У. Лемио олигосахаридтерді зерттеу мен синтездеудегі және биологиялық жүйелердегі молекулалық танудағы рөлін түсіндірудегі негізгі және маңызды үлесі үшін. 2000 Фрэнк Альберт Коттон металл атомдарының жұптары мен кластерлеріне негізделген өтпелі металдар химиясының жаңа кезеңін ашып, бір немесе бірнеше байланыстар арқылы тікелей байланыстырғандығы үшін. 2001 Анри Б. Каган Рёжи Ноёри К. Барри Шарплесс хиральды молекулаларды синтездеу үшін асимметриялық катализді әзірлеудегі ізашарлық, шығармашылық және маңызды жұмысы үшін, адамзат қоғамының негізгі және практикалық маңызы бар жаңа өнімдер жасау қабілетін арттырды. 2002/3 Сыйлық жоқ 2004 Гарри Б. Грей биологиялық-аңайтқыш химиядағы ізашарлық жұмысы үшін, белоктардың құрылымы мен алыс қашықтықтағы электрондық көшірудің жаңа принциптерін ашты. 2005 Ричард Н. Заре лазерлік техникаларды тапқыр қолданғаны үшін, молекулалардағы күрделі механизмдерді анықтағаны үшін және оларды талдамалық химияда қолданғаны үшін. 2006/7 Ада Йонат Джордж Фехер пептидтік байланыс түзетін рибосомалық машинаның құрылысын және фотосинтездегі жарықпен қозғалатын бастапқы процестерді тапқыр зерттегені үшін. 2008 Уильям Е. Мёрнер Аллен Дж. Бард жеке молекула спектроскопиясы және электрохимиясының жаңа ғылым саласын тапқыр жасағаны үшін, оның нәтижелері наноскоптық деңгейде, молекулалық және жасушалық доменнен бастап күрделі материалдық жүйелерге дейін әсер етеді. 2009 Сыйлық жоқ 2010 Сыйлық жоқ 2011 Стюарт А. Райс Чинг В. Танг Кшиштоф Матьяшевский синтез, қасиеттері және органикалық материалдарды түсіну саласындағы терең шығармашылық үлесі үшін. 2012 А. Пол Аливисатос наноғылымның құрылыс блогы ретіндегі коллоидтық бейорганикалық нанокристалды әзірлегені үшін және осы бөлшектердің синтезін басқаруға, олардың физикалық қасиеттерін өлшеуге және түсінуге қосқан негізгі үлесі үшін. Чарльз М. Либер нанохимияға және әсіресе жеке кристалды жартылай өткізгіш наносымдардың синтезіне, наносымдардың негізгі физикалық қасиеттерін сипаттауға және оларды электроника, фотоника және наномедицинада қолдануға қосқан маңызды үлесі үшін. 2013 Роберт С. Лангер полимер химиясындағы жетістіктерді ойлап табу және жүзеге асыру арқылы бақыланатын дәрілерді шығару жүйелерін және жаңа биоматериалдарды ұсынғаны үшін. 2014 Чи Хуэй Вонг күрделі олигосахаридтер мен гликопротеиндердің бағдарламаланатын және қолданбалы синтезі үшін жаңа әдістерді әзірлеуге қосқан көптеген және түпнұсқалық үлесі үшін. 2015 Сыйлық жоқ 2016 Кириакос Коста Николау молекулалық күрделіліктің шегіне дейін химиялық синтез саласын жетілдіргені үшін, құрылым мен функцияны байланыстырғаны үшін және химия, биология және медицинаның тоғысқан жерін кеңейткені үшін. Стюарт Шрайбер сигнал трансляциясы мен гендік реттеудің логикасына қатысты химиялық түсініктерді дамытқаны үшін, бұл маңызды жаңа терапиялық құралдарға әкелді және химиялық биология мен медицинаны кішкентай молекулалық зондтарды ашу арқылы дамытқаны үшін. 2017 Роберт Г. Бергман еркін радикалдармен реакцияға түсетін көміртектік сутектік байланыстарды белсендірудің жауапты реакцияларын ашқаны үшін. 2018 Омар М. Яги Макото Фудзита металл-органикалық каркастар (MOF) және коваленттік органикалық каркастар (COF) арқылы ретикулалық химияны дамытқаны үшін. 2019 Стивен Л. Бухвальд Джон Ф. Хартвиг кеңінен қолданылатын және барлық типтегі көміртекті-гетероатомдық байланыстарды бұрын-соңды болмаған тиімділікпен және дәлдікпен құруға мүмкіндік беретін өтпелі металдармен катализденетін процедураларды дамытуға қосқан үлесі үшін. 2020 Сыйлық жоқ 2021 Лесли Лейсеровиц Майр Лахав үш өлшемді молекулалық құрылымның органикалық кристалдардың құрылымына тигізетін өзара әсерін анықтағандары үшін. 2022 Бонни Л. Басслер Кэролин Р. Бертоцци Бенджамин Ф. Кравэт химиялық...

Year Name Nationality Citation 1978 Carl Djerassi for his work in bioorganic chemistry, application of new spectroscopic techniques, and his support of international cooperation. 1979 Herman Mark for his contributions to understanding the structure and behavior of natural and synthetic polymers. 1980 Henry Eyring for his development of absolute rate theory and its imaginative applications to chemical and physical processes. 1981 Joseph Chatt for pioneering and fundamental contributions to synthetic transition metal chemistry, particularly transition metal hydrides and dinitrogen complexes. 1982 John Charles Polanyi / for his studies of chemical reactions in unprecedented detail by developing the infrared chemiluminescence technique, and for envisaging the chemical laser. George C. Pimentel for development of matrix isolation spectroscopy and for the discovery of photodissociation lasers and chemical lasers. 1983/4 Herbert S. Gutowsky for his pioneering work in the development and applications of nuclear magnetic resonance spectroscopy in chemistry. Harden M. McConnell for his studies of the electronic structure of molecules through paramagnetic resonance spectroscopy and for the introduction and biological applications of spin label techniques. John S. Waugh for his fundamental theoretical and experimental contributions to high resolution nuclear magnetic resonance spectroscopy in solids. 1984/5 Rudolph A. Marcus / for his contributions to chemical kinetics, especially the theories of unimolecular reactions and electron transfer reactions. 1986 Elias James Corey for outstanding research on the synthesis of many highly complex natural products and the demonstration of novel ways of thinking about such syntheses. Albert Eschenmoser for outstanding research on the synthesis, stereochemistry and reaction mechanisms for formation of natural products, especially Vitamin B12. 1987 David C. Phillips David M. Blow for their contributions to protein X ray crystallography and to the elucidation of structures of enzymes and their mechanisms of action. 1988 Joshua Jortner Raphael David Levine for their incisive theoretical studies elucidating energy acquisition and disposal in molecular systems and mechanisms for dynamical selectivity and specificity. 1989 Duilio Arigoni Alan R. Battersby for their fundamental contributions to the elucidation of the mechanism of enzymic reactions and of the biosynthesis of natural products, in particular the pigments of life. 1990 No award1991 Richard R. Ernst for his revolutionary contributions to NMR spectroscopy, especially Fourier transform and two dimensional NMR Alexander Pines / for his revolutionary contributions to NMR spectroscopy, especially multiple quantum and high spin NMR. 1992 John Pople for his outstanding contributions to theoretical chemistry, particularly in developing effective and widely used modern quantum chemical methods. 1993 Ahmed Hassan Zewail / for pioneering the development of laser femtochemistry. Using lasers and molecular beams, femtochemistry has made it now possible to probe the evolution of chemical reactions as they actually happen in real time. 1994/5 Richard Lerner Peter Schultz for developing catalytic antibodies, thus permitting the catalysis of chemical reactions considered impossible to achieve by classical chemical procedures. 1995/6 Gilbert Stork Samuel J. Danishefsky for designing and developing novel chemical reactions which have opened new avenues to the synthesis of complex molecules, particularly polysaccharides and many other biologically and medicinally important compounds. 1996/7 No award 1998 Gerhard Ertl Gabor A. Somorjai ; for their outstanding contributions to the field of the surface science in general, and for their elucidation of fundamental mechanisms of heterogeneous catalytic reactions at single crystal surfaces in particular. 1999 Raymond U. Lemieux for his fundamental and seminal contributions to the study and synthesis of oligosaccharides and to the elucidation of their role in molecular recognition in biological systems. 2000 Frank Albert Cotton for opening up an entirely new phase of transition metal chemistry based on pairs and clusters of metal atoms directly linked by single or multiple bonds. 2001 Henri B. Kagan Ryōji Noyori K. Barry Sharpless for their pioneering, creative and crucial work in developing asymmetric catalysis for the synthesis of chiral molecules, greatly increasing mankind's ability to create new products of fundamental and practical importance. 2002/3 No award 2004 Harry B. Gray for pioneering work in bio inorganic chemistry, unravelling novel principles of structure and long range electron transfer in proteins. 2005 Richard N. Zare for his ingenious applications of laser techniques, for identifying complex mechanisms in molecules, and their use in analytical chemistry. 2006/7 Ada Yonath George Feher for ingenious structural discoveries of the ribosomal machinery of peptide bond formation and the light driven primary processes in photosynthesis. 2008 William E. Moerner Allen J. Bard for the ingenious creation of a new field of science, single molecule spectroscopy and electrochemistry, with impact at the nanoscopic regime, from the molecular and cellular domain to complex material systems. 2009 No award 2010 No award 2011 Stuart A. Rice Ching W. Tang Krzysztof Matyjaszewski ; ; / for the deep creative contributions to the chemical sciences in the field of synthesis, properties and an understanding of organic materials. 2012 A. Paul Alivisatos for his development of the colloidal inorganic nanocrystal as a building block of nanoscience and for making fundamental contributions to controlling the synthesis of these particles, to measuring and understanding their physical properties. Charles M. Lieber for his seminal contributions to nanochemistry and particularly the synthesis of single crystalline semiconductor nanowires, characterization of the fundamental physical properties of nanowires, and their application to electronics, photonics and nanomedicine. 2013 Robert S. Langer for conceiving and implementing advances in polymer chemistry that provide both controlled drug release systems and new biomaterials. 2014 Chi Huey Wong / for his numerous and original contributions to the development of innovative methods for the programmable and applied synthesis of complex oligosaccharides and glycol proteins. 2015 No award 2016 Kyriacos Costa Nicolaou / for advancing the field of chemical synthesis to the extremes of molecular complexity, linking structure and function and expanding our dominion over the interface of chemistry, biology and medicine. Stuart Schreiber for pioneering chemical insights into the logic of signal transduction and gene regulation that led to important, new therapeutics and for advancing chemical biology and medicine through the discovery of small molecule probes. 2017 Robert G. Bergman for his discovery of the activation responses of carbon hydrogen bonds in hydrocarbons by soluble organometallic complexes. 2018 Omar M. Yaghi / for pioneering reticular chemistry via metal organic frameworks (MOFs) and covalent organic frameworks (COFs). Makoto Fujita for conceiving metal directed assembly principles leading to large highly porous complexes.2019 Stephen L. Buchwald John F. Hartwig for pioneering the development of transition metal catalyzed procedures that are broadly applicable and allow carbon heteroatom bonds of all sorts to be formed with previously unknown efficiency and precision. 2020 No award2021 Leslie Leiserowitz Meir Lahav for collaboratively established the fundamental reciprocal influences of three dimensional molecular structure upon structures of organic crystals.2022 Bonnie L. Bassler Carolyn R. Bertozzi Benjamin F. Cravatt for their seminal contributions to understanding the chemistry of cellular communication and inventing chemical methodologies to study the role of carbohydrates, lipids, and proteins in such biological processes.2023 Chuan He Hiroaki Suga Jeffery W. Kelly for pioneering discoveries that illuminate the functions and pathological dysfunctions of RNA and proteins and for creating strategies to harness the capabilities of these biopolymers in new ways to ameliorate human diseases.