Кіріспе
Ауыл шаруашылығымен айналысатын, азық-түлік немесе шикізат алу үшін тірі организмдерді өсіретін адам. Фермер – егін, бау-бақша, жүзімдік, құс немесе басқа мал өсірумен айналысатын адам. Фермер жерді өзінің меншігінде болуы мүмкін, ал басқа біреудің жерінде жұмысшы болып та жұмыс істейді. Көптеген дамыған елдерде "фермер" дегені – шаруашылықтың иесі (жер иесі), ал шаруашылықтағы қызметкерлер шаруашылық жұмысшылары (немесе шаруашылық көмекшілері) деп аталады. Дегенмен, ескі анықтамалар бойынша фермер – өсімдіктердің, жердің немесе егіннің өсуін жақсартатын, немесе еңбек ету арқылы мал (немесе балық) өсіретін адам. Жарты миллиардтан астам фермерлер шағын шаруашылық иелері, олардың көп бөлігі дамып келе жатқан елдерде орналасқан және шамамен екі миллиард адамды экономикалық тұрғыдан қолдайды. Әлем бойынша ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндердің 40 пайызынан астамы – әйелдер.
A farmer is a person engaged in agriculture, raising living organisms for food or raw materials. The term usually applies to people who do some combination of raising field crops, orchards, vineyards, poultry, or other livestock. A farmer might own the farmland or might work as a laborer on land owned by others. In most developed economies, a "farmer" is usually a farm owner (landowner), while employees of the farm are known as farm workers (or farmhands). However, in other older definitions a farmer was a person who promotes or improves the growth of plants, land, or crops or raises animals (as livestock or fish) by labor and attention. Over half a billion farmers are smallholders, most of whom are in developing countries and who economically support almost two billion people. Globally, women constitute more than 40% of agricultural employees.
Тарих
Ауыл шаруашылығы неолит дәуіріне дейін бар, ол сол дәуірдің ерекше белгілерінің бірі болып табылады. Қола дәуірінде, б.з.д. 5000-4000 жылдар аралығында шумерлерде ауыл шаруашылығына маманданып жұмыс істейтін еңбек күші болды және егін өндіру үшін суаруға көп тәуелді болды. Көктемде егін жинау кезінде олар үш адамнан тұратын топтарды пайдаланды. Ежелгі Египет шаруалары Нил өзенінен су алып, егістіктерін суарды. Мал өсіру, яғни малды ауыл шаруашылығы мақсатында бағып-күту дәстүрі мыңдаған жылдар бойы қолданылып келеді. Иттер 15 000 жыл бұрын Шығыс Азияда қолға үйретілген. Ешкілер мен қойлар б.з.д. 8000 жылдары Азияда қолға үйретілді. Шошқалар б.з.д. 7000 жылға дейін Таяу Шығыс және Қытайда қолға үйретілді. Жылқыны қолға үйретудің ең ерте дәлелі шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін жетеді.
Технологияның жетістігі
1930 жылдары АҚШ-та бір фермер үш адамды ғана тамақпен қамтамасыз ете алатын. Ал қазіргі заманғы фермер жүзден астам адамды тамақтандыруға жеткілікті өнім өндіреді. Дегенмен, кейбір авторлар бұл есепті дұрыс емес деп санайды, себебі ол фермерлік шаруашылыққа энергия және көптеген басқа да ресурстар қажет екенін ескермейді. Бұл ресурстарды қамтамасыз ету үшін қосымша жұмыс күші керек, сондықтан тамақтандырылған адамдар мен фермерлер арақатынасы 100:1-ден кем болуы мүмкін.
Түрлері
Көбінесе белгілі бір үй жануарларын өсіретін шаруаларды атау үшін нақтырақ терминдер қолданылады. Мысалы, ірі қара, қой, ешкі және жылқы сияқты жайылымдық мал өсіретіндер АҚШ-та мал өсіруші, Австралия мен Ұлыбританияда жайылымшы немесе жай ғана малшы деп аталады. Қой, ешкі және ірі қара өсірушілер тиісінше қойшы, ешкіші және сиыршы деп те аталуы мүмкін. Сүт өндірумен айналысатын шаруалар сүт шаруашылығымен айналысады, олар ірі қара, ешкі, қой немесе сүт беретін басқа жануарлардан сүт алады. Құс өсіруші – ет, жұмыртқа немесе қауырсын өндіру үшін, немесе көбінесе осы үш түрдің барлығын да өндіру үшін тауық, түйеқұс, үйрек немесе қаз өсіретін адам. Саудаға арналған көкөністердің әртүрлі түрлерін өсіретін адамды көкөніс шаруасы немесе базар бағбаны деп атайды. "Dirt farmer" – американдық сөйлеу тіліндегі тәжірибелі шаруа немесе өз жерін өңдейтін адамды білдіретін термин. Дамыған елдерде шаруа (кәсіп ретінде) әдетте егін немесе малға меншік құқығы бар, сондай-ақ олардың өндірісі үшін жерді немесе басқаруды қамтамасыз ететін адам ретінде анықталады. Тек еңбек етумен айналысатындар көбінесе шаруаның жұмыскері деп аталады. Ал егістікті басқаратын және түлімін бөлісетін шаруалар – үлескер шаруалар немесе жарым-жарымға шаруашылық ететін шаруалар деп белгіленеді. Агробизнес саласында шаруа кең мағынада қарастырылады, сондықтан толық уақытпен шаруашылықпен айналыспаса да, көптеген адамдар ауыл шаруашылығы саясаты бойынша түрлі субсидияларға, жеңілдіктерге және салық жеңілдіктеріне заңды түрде ие бола алады.
Техникалар
Дамушы елдерде немесе өнеркәсіпке дейінгі мәдениеттерде көптеген шаруалар қарапайым тіршілік көруге жеткілікті ауыл шаруашылығымен айналысады – егістік ауыстыру, тұқым сақтау, ормандарды кесіп өртеу сияқты әдістерді қолдана отырып, үй шаруашылығының немесе қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандырумен бірге тиімділікті арттыруға тырысады. Осылай тіршілік ететін адам шаруа деп аталуы мүмкін, көбінесе оны "шаруалық ой-санамен" еске алушылықпен байланыстырады. Бірақ дамыған елдерде мұндай әдістерді шағын жерлерде қолданушы адам бағбан деп аталып, ол хоббимен айналысушы саналады. Басқа жағдайда, адам кедейлікке байланысты мұндай шараларға жүгінуі мүмкін, немесе керісінше, ірі агробизнес аясында жергілікті тағамдық нарықта талғамды немесе сәнге құмар тұтынушыларға арналған органикалық өнімдерді өндіретін шаруаға айналуы мүмкін.
Шаруашылық ұйымдары
Шаруалар көбінесе жергілікті, аймақтық немесе ұлттық фермерлер одақтарының немесе ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер ұйымдарының мүшелері болып табылады және олар елеулі саяси ықпалға ие болуы мүмкін. АҚШ-тағы Гранж қозғалысы, әсіресе 20-ғасырдың басында теміржол және агробизнес мүдделеріне қарсы шаруалардың мақсаттарын ілгерілетуде тиімді болды. Франциядағы FNSEA генетикалық түрлендірілген азық-түлік мәселелерінде ерекше саяси белсенділік көрсетеді. Шағын және ірі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілердің бүкіл әлемдік өкілдігін Халықаралық ауыл шаруашылығы өндірушілер федерациясы (IFAP) атқарады, ол 79 елдегі 120 ұлттық фермерлер одағы арқылы 600 миллионнан астам шаруаны білдіреді.
Жастар фермерлік ұйымдары
Жастарға егіншілік өнерін үйрету және тұрақты ауыл шаруашылығының білімін және артықшылықтарын дамытуға бағытталған көптеген ұйымдар бар. 4-H 1902 жылы құрылған, АҚШ-та орналасқан, шамамен 6,5 миллион мүшесі бар, олардың жасы 5-тен 21-ге дейін, және ол АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ұлттық тағамдық және ауыл шаруашылығы институты (USDA) басқаруында. Ұлттық FFA ұйымы (бұрынғы Американың болашақ фермерлері) 1925 жылы негісталды және орта және жоғары мектеп оқушыларына ауыл шаруашылығы білімін беруге арналған. "Еуропалық жастар" – еуропалық жастарға арналған коммерциялық емес ұйым, ол ауылдық қоршаған орта және ауыл шаруашылығы мәселелеріне назар аудару үшін 1957 жылы құрылған, ал кеңсесі Хельсинкиде (Финляндия) орналасқан. Бұл ұйым 17 елде белсенді және 500 000-нан астам қатысушысы бар.
Кірістер
Шаруашылық өнімдері базарда, фермерлер базарында немесе тікелей шаруашылықтан сатылуы мүмкін. Табиғи шаруашылықта ауыл шаруашылығы өнімдерінің бір бөлігі фермердің отбасымен тұтынылуы немесе қоғамдық қолдануға жиналуы мүмкін.
Кәсіптік қауіптер
Ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдар үшін бірнеше кәсіби қауіптер бар; егіншілік – аса қауіпті сала. Егіншілер қауіпті жәндіктер мен буынтұқымдыларға, оның ішінде сарышаяндарға, отты құмырсқаларға, араларға, шершеңдерге және кәдімгі есекқұйрықтарға кездесіп, олардан шағылынуы немесе улануы мүмкін. Сондай-ақ, егіншілер ауыр техникамен жұмыс істейді, ол оларды қаза табуға немесе жарақаттануға әкелуі мүмкін. Қайта-қайта жұмыс істеуден егіншілердің бұлшықеттері мен буындары да ауырып қалуы мүмкін.
Этимология
"Фермер" сөзі бастапқыда жер иесіне егістігінде жұмыс істейтін шаруалардан салық жинаған адамды білдірген. Кейіннен бұл сөз егістікті өңдейтін адамды атау үшін қолданыла бастады. Фермерлерді бұрын "чёрл" және "хаусбендмен" деп атаған.