Жерді басқару және ауыл шаруашылығына қатысты жаңа тәсілдер

Кіріспе

Ауыл шаруашылығы мен жерді басқаруға қатысты көзқарас

Пермакультура – бұл жерді басқару және елді мекендерді жобалау тәсілі, ол өркен жайған табиғи экожүйелерде байқалатын құрылымдарды қабылдайды. Ол тұтас жүйелік ойлау арқылы туындаған жобалау принциптерінің жиынтығын қамтиды. Бұл принциптерді жаңаруға жарамды ауыл шаруашылығы, қала құрылысы, жабайы табиғатқа қайтару және қоғамның тұрақтылығы сияқты салаларда қолданады. Бұл термин 1978 жылы Билл Моллисон мен Дэвид Холмгрен тарапынан қолданылды, олар дәстүрлі немесе «табиғи» ауыл шаруашылығына көшу арқылы қазіргі заманғы индустрияландырылған әдістерге қарсы тұрды. Смит әлемді өзара байланысты тұтас ретінде қарастырып, ағаштар мен олардың астындағы егістердің аралас жүйелерін ұсынды. Бұл кітап 1930 жылдары Жапонияда орман шаруашылығын дамытқан Тоёхико Кагава сияқты адамдарға шабыт берді. Тағы бір белгілі тұлға Джордж Вашингтон Карвер, 1896 жылдан 1947 жылы қайтыс болғанға дейін Тускиги институтында жұмыс істеген кезінде, топырақта азотты қалпына келтіру және зақымданған жерлерді жақсарту үшін егіс алмастыруды қоса алғанда, пермакультурада кең таралған тәжірибелерді қолдады. Австралиялық агроном және инженер П.А. Йеоманс 1964 жылы жариялаған «Әр шаруашылыққа су» атты кітабында тұрақты ауыл шаруашылығын – шексіз жалғаса беретін шаруашылық деп түсіндірді. Йеоманс 1940 жылдары Австралияда жерді пайдалануға қатысты бақылауларға негізделген тәсілді, ал 1950 жылдары Keyline Design-ді жартылай шөлді аймақтарда сумен жабдықтау және таратуды басқару жолы ретінде енгізді. Басқа ерте ықпал етушілердің арасында Стюарт Брэндтің еңбектері, қазбасыз бағбандықтың негізін қалаушылар Рут Стоут және Эстер Дианс, сондай-ақ 1930 жылдардың соңында Жапонияда бау-бақшаларды және егістіктерді тікелей өңдемейтін және табиғи егіншілікпен айналысатын Масанобу Фукуока бар. [[File:Bill Mollison 01. jpg|thumb|left|Пермакультураның «әкесі» деп саналатын Билл Моллисон, осы тәжірибеге шабыттанғандығын атап көрсетіп, аборигендік Тасманиялықтардың дүниетанымын айтады. Олардың пікірінше, индустрияландырылған әдістер жаңартылмайтын ресурстарға тым тәуелді, сонымен қатар жер мен суды уландырып, биологиялық әртүрлілікті азайтып, бұрынғы құнарлы ландшафттардан миллиардтаған тонна жер қабатын алып тастады. Олар пермакультурамен жауап берді. Бұл термин алғаш рет 1978 жылы жарық көрген «Пермакультура 1» кітабымен қатар пайда болды. «Пермакультура 1» жарық көргеннен кейін Моллисон жұмысына деген үлкен қызығушылыққа жауап ретінде үш апталық оқу бағдарламасын ұйымдастырып, оқыды, ол Пермакультуралық дизайн курсы (PDC) деп аталды. Курс пермакультуралық дизайнды түрлі климаттық және топырақтық жағдайларда өсіруге, жаңартылатын энергияны және табиғи құрылыс әдістерін пайдалануға, сондай-ақ адам қоғамының «көрінбейтін құрылымдарына» қатысты қолдануды қарастырды. Ол Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ, Ұлыбритания және Еуропадағы аудиторияларды тапты, ал 1985 жылдан бастап Үндістан және Оңтүстік Африкаға да жетті. 1980 жылдардың басында бұл ұғым ауыл шаруашылығы жүйелерінен тұрақты адамдар тұратын орындарға қарай кеңейді, ал 1-ші халықаралық Пермакультуралық жиын (Permaculture Convergence), Австралияда өткен PDC түлектерінің жиынында оқу бағдарламасы ресмилендіріліп, форматы екі аптаға дейін қысқартылды. «Пермакультура 1» кітабынан кейін Моллисон жүздеген шаруашылықтарды жобалау кезінде идеяларды одан әрі жетілдіріп, дамытты. Бұл оның 1988 жылы жарық көрген «Пермакультура: Дизайнер нұсқаулығы» (Permaculture: A Designers Manual) атты әлемдік анықтамалық еңбегін жариялауына әкелді. Моллисон түлектерді оқытушы болуға және өз институттары мен демонстрациялық алаңдарын құруға шақырды. Сыншылар бұл жетістіктің пермакультураның индустриялық әлеуметтік формалардан алыстауға бағытталған әлеуметтік ұмтылысын әлсіреткенін айтады. Олардың пікірінше, өзін-өзі қолдау моделі (франчайзингке ұқсас) бастапқыда негіз салушылар қарсы болған нарыққа бағытталған әлеуметтік қарым-қатынастарды құруға ықпал етті.

Permaculture is an approach to land management and settlement design that adopts arrangements observed in flourishing natural ecosystems. It includes a set of design principles derived using whole systems thinking. It applies these principles in fields such as regenerative agriculture, town planning, rewilding, and community resilience. The term was coined in 1978 by Bill Mollison and David Holmgren, who formulated the concept in opposition to modern industrialized methods, instead adopting a more traditional or "natural" approach to agriculture. Smith saw the world as an inter related whole and suggested mixed systems of trees with understory crops. This book inspired individuals such as Toyohiko Kagawa who pioneered forest farming in Japan in the 1930s. Another pioneer, George Washington Carver, advocated for practices now common in permaculture, including the use of crop rotation to restore nitrogen to the soil and repair damaged farmland, in his work at the Tuskegee Institute between 1896 and his death in 1947. In his 1964 book Water for Every Farm, the Australian agronomist and engineer P. A. Yeomans advanced a definition of permanent agriculture as one that can be sustained indefinitely. Yeomans introduced both an observation based approach to land use in Australia in the 1940s and in the 1950s the Keyline Design as a way of managing the supply and distribution of water in semi arid regions. Other early influences include Stewart Brand's works, Ruth Stout and Esther Deans, who pioneered no dig gardening, and Masanobu Fukuoka who, in the late 1930s in Japan, began advocating no till orchards and gardens and natural farming. [[File:Bill Mollison 01. jpg|thumb|left|Bill Mollison, who has been described as the "father of permaculture," cites Aboriginal Tasmanian belief systems as an inspiration of the practice. In their view, industrialized methods were highly dependent on non renewable resources, and were additionally poisoning land and water, reducing biodiversity, and removing billions of tons of topsoil from previously fertile landscapes. They responded with permaculture. This term was first made public with the publication of their 1978 book Permaculture One. Following the publication of Permaculture One, Mollison responded to widespread enthusiasm for the work by traveling and teaching a three week program that became known as the Permaculture Design Course. It addressed the application of permaculture design to growing in major climatic and soil conditions, to the use of renewable energy and natural building methods, and to "invisible structures" of human society. He found ready audiences in Australia, New Zealand, the USA, Britain, and Europe, and from 1985 also reached the Indian subcontinent and southern Africa. By the early 1980s, the concept had broadened from agricultural systems towards sustainable human habitats and at the 1st Intl. Permaculture Convergence, a gathering of graduates of the PDC held in Australia, the curriculum was formalized and its format shortened to two weeks. After Permaculture One, Mollison further refined and developed the ideas while designing hundreds of properties. This led to the 1988 publication of his global reference work, Permaculture: A Designers Manual. Mollison encouraged graduates to become teachers and set up their own institutes and demonstration sites. Critics suggest that this success weakened permaculture's social aspirations of moving away from industrial social forms. They argue that the self help model (akin to franchising) has had the effect of creating market focused social relationships that the originators initially opposed.

Шеті әсері

Экологиядағы шеткі эффект – екі ортаның қабаттасқан жерінде байып келетін әртүрліліктің артуы. Пермакультура мамандары осындай жерлердің өнімділігі жоғары болатынын айтады. Мысалы, жағалауды қарастырайық. Құрлық пен теңіздің қосылған жері – адам мен жануарлардың қажеттіліктерін артық мөлшерде қанағаттандыратын құнарлы аймақ. Бұл принцип пермакультуралық жобаларда көрініс табады: дәмдік шөптер бағында спиральдар қолданылады, немесе тоғандарды қарапайым дөңгелек не овал емес, толқынды жағалауы бар етіп жасау арқылы (соның нәтижесінде белгілі бір аумақтағы шеткі сызықтың ұзындығы артады). Ал кілт тесігі бар егістіктерде орынды және күш-жігерді ысырап етпеу үшін шеттердің мөлшері ең төменге дейін азайтылады.

Қалпақпен қаптау

Малч – топыраққа жабылатын қорғау қабаты. Малч материалына жапырақтар, картон және ағаш қиқымдары жатады. Олар жаңбырды сіңіріп, булануды азайтады, қоректік заттармен қамтамасыз етеді, топырақтың органикалық заттарын арттырады, топырақ организмдері үшін қолайлы орта жасайды, арамшөп өсуін және тұқымның өніп шығуын тежейді, күндізгі температураның өзгеруін реттейді, қыраудан сақтайды және топырақ эрозиясын азайтады. Бұл – орман төсегіндегі жапырақ қабатын имитациялауға бағытталған бағбандық техника.

Бау-бақшаға жұмыс істемеу

Эдвард Фолкнердің 1943 жылғы "Егіншінің қателігі", Кингтің 1946 жылғы "Қазба салу қажет пе?", А. Гесттің 1948 жылғы "Қазбасыз бағбандық" және Фукуоканың "Ештеңе жасамайтын шаруашылық" кітаптарының барлығы топырақты өңдемейтін немесе қазбасыз бағбандықтың түрлерін қолдады. Топырақты өңдемейтін бағбандық топырақ құрылымын және органикалық заттарды сақтау үшін топырақ қауымдастығына тигізетін зиянды азайтуға бағытталған.

Жылдық дақылдар

Аз күш жұмсалатын пермакультурада жыл сайын өңдеу мен егуді қажет етпейтін көп жылдық дақылдар басымдыққа ие. Жылдық дақылдар сөзсіз көбірек күтімді қажет етеді. Оларды пермакультураға дәстүрлі әдістерді – егіс ауыстыру, аралас егу және серіктес дақылдарды егу арқылы енгізуге болады, осылайша жекелеген жылдық дақыл түрлерінің зиянкестері мен арамшөптері жиналмайды, ал белгілі бір дақылдар қолданатын минералдар біртіндеп азайылмайды. Серіктес дақылдарды егу мақсаты – өсірілетін дақылдар түрлері арасындағы пайдалы өзара әрекеттесулерді пайдалану. Мұндай өзара әрекеттесулерге зиянкестерді бақылау, тозаңдану, пайдалы жәндіктер үшін қолайлы орта жасау және кеңістікті тиімді пайдалану кіреді; мұның бәрі өнімділікті арттыруға көмектеседі.

Жаңбыр суын жинау

Жаңбыр суын жинау – пермакультураның кең таралған практикасы. Жаңбыр суын жинау – жаңбыр суын жинап, оны ағып кетуге немесе жер асты суына жетуге дейін қайта пайдалану үшін сақтау. Ол ауыз су, мал суару, егін суару және басқа да қажеттер үшін қолданылып келген. Тұрғын үйлер мен жергілікті мекемелердің шатырларынан жиналған жаңбыр суы ауыз су қорына маңызды үлес қосады. Ол жер асты суларын толықтырып, қалалық көгалдандыруды арттыра алады. Жер бетінен, кейде осы мақсатқа арнайы дайындалған аймақтардан жиналатын су жаңбыр суы деп аталады. Сұр су – кір жуу, ыдыс жуу, моншалау сияқты шаруашылық қызметтерінен пайда болатын, ландшафтты суару және жасанды құрметтер үшін қайта қолданылатын су. Сұр су көбінесе стерильді, бірақ ішуге жарамсыз. Килайндық жобалау – су ресурстарын тиімді пайдалану техникасы. Оны Австралияда фермер және инженер П. А. Йеоманс әзірлеген. Килайн – кілті нүктеден екі бағытта созылатын контурлық сызық. Килайнның үстінен және астынан жырту су ағынын қамтамасыз етеді, ол суды тікелей төмен ағып кетуден аулақ етіп, эрозияны азайтуға және сіңуді ынталандыруға мүмкіндік береді. Ол дренаж жүйелерін жобалауда қолданылады.

Аумақты үнемдеу

Шөп спиралі – шағын аумақта бірнеше түрдің бірге өсуіне қолайлы әртүрлі жағдай жасайды. Пермакультура бақтарында шөп спиралы сияқты әдістермен, өсімдіктерді жақын орналастыру арқылы аумақ үнемделеді. Моллисонның ойлап тапқан шөп спиралі – тастардан құралған дөңгелек үйінді, оның негізінде топырақ, ал жоғары жағында құм болады; кейде солтүстік жарты шарда оңтүстік беткейінде кішкентай көлше болады. Соның нәтижесінде, төменгі бөлігі ылғалды, жоғарғысы құрғақ, оңтүстік жағы жылы және күнге толы, ал солтүстік жағы салқын және құрғақ микроклимат аймақтары пайда болады. Әр шөп өзіне ең сәйкес келетін аймаққа отырғызылады.

Жеміс ағаштары

Масанобу Фукуока Жапониядағы отбасылық шаруашылығында кесу әдістерін қолданбастан тәжірибе жасады. Оның зерттеулерінде ешқашан кесілмеген ағаштар жақсы өсіп, ал бұрын кесілген ағаштар кесу тоқтатылған соң көбінесе қурап қалатыны анықталды. Ол мұның Тао философиясының "У Вэй" (Wú wéi) ұғымымен үйлесетінін, яғни табиғатқа қарсы әрекет етпеу немесе "еш нәрсе жасамау" принципін көрсететінін айтты. Ол кесу және химиялық тыңайтқыштарды қолданатын қарқынды бау шаруашылығымен салыстыратын өнімділікке қол жеткізгенін мәлімдеді.

Қала маңындағы және қалалық пермакультура

South Central Farm 2006 жылы бұзылғанға дейін АҚШ-тағы ең ірі қалалық бақтардың бірі болды. Қала маңындағы және қаладағы пермакультураның негізгі элементі – кеңістікті тиімді пайдалану. Wildfire журналы кілт бұрышы бар бақ сияқты аз орын қажет ететін әдістерді қолдануды ұсынады. Көршілер демалыс орталықтары, үйлесімді қауымдастықтар, қалалық бағдарламалар, діни ұйымдар және мектептер сияқты орындарды пайдалана отырып, трансформацияның масштабын ұлғайту үшін бірлесе жұмыс істей алады. Орегон штатының Портленд қаласында орналасқан, 37 пәтерден тұратын Колумбия экожүресі көршілерін пермакультура принциптерін, соның ішінде алдыңғы аулаларында бақшалар жасауға ықпал етті. Орегон штатының Юджин қаласындағы сияқты қала маңындағы пермакультуралық нысандарға жаңбыр суын жинау, жеуге жарамды көгалдандыру, асфальтталған жолдарды жою, гаражды тұрғын үйге айналдыру және оңтүстік жағындағы террасаны пассивті күн энергиясын пайдалануға бейімдеу кіреді. Бос жатқан жерлер – бұл қоғамдық басқарудағы шаруашылық алаптары, бірақ оларды билік органдары көбінесе уақытша деп қарастырады, тұрақты емес. Мысалы, Лос-Анджелестің Оңтүстік Орталық фермасы (1994–2006), АҚШ-тағы ең ірі қалалық бақтардың бірі, қоғамның наразылығына қарамастан, мүлік иесі Ральф Хоровицтің келісімімен бульдозермен бұзылды. Қала маңындағы немесе қалалық пермакультураның мүмкіндіктері мен қиындықтары әлемдегі құрылған ортаға байланысты әртүрлі. Мысалы, жер Жайсалмерде, Үндістанда, Лос-Анджелес сияқты американдық жоспарланған қалаларға қарағанда экологиялық тұрғыдан тиімді пайдаланылады: мұндай көтерілумен байланысты қосымша субстрат берілгенде және кельп спорофиттері болғанда, кельп орманды экожүйе құруға болады (кельпке салқын температуралар және мұндай ортада көп мөлшерде еріген макроэлементтер қажет болғандықтан). Микробалдырлар да көбейеді. Теңіз орманды мекені көптеген балық түрлері үшін пайдалы, ал кельп азық-түлік, мал азығы, дәрі-дәрмек және басқа да түрлі коммерциялық өнімдер үшін жаңаруға қабілетті ресурс болып табылады. Сонымен қатар, бұл көміртегіні бекітудің қуатты құралы. Көтерілуді жергілікті жерде жаңартылатын энергия көзімен қамтамасыз етуге болады. Климаттың өзгеруімен байланысты мұхиттың қабаттануының салдарынан тік араласу азайды. Теңіздік жылу толқындары мен жасыл желектер көптеген аймақтарда балдырлардың экожүйесін жойды. Теңіз пермакультурасы тік араласудың бір бөлігін қалпына келтіру арқылы осы маңызды экожүйелерді сақтайды. Теңізде тіршілік ету ортасын платформада сақтап, қалпына келтіру арқылы теңіз пермакультурасы теңіз тіршілігін жаңарту үшін табиғи процестерді пайдаланады.

thumb|South Central Farm was one of the largest urban gardens in the United States before its demolition in 2006. The fundamental element of suburban and urban permaculture is the efficient utilization of space. Wildfire journal suggests using methods such as the keyhole garden which require little space. Neighbors can collaborate to increase the scale of transformation, using sites such as recreation centers, neighborhood associations, city programs, faith groups, and schools. Columbia, an ecovillage in Portland, Oregon, consisting of 37 apartment condominiums, influenced its neighbors to implement permaculture principles, including in front yard gardens. Suburban permaculture sites such as one in Eugene, Oregon, include rainwater catchment, edible landscaping, removing paved driveways, turning a garage into living space, and changing a south side patio into passive solar. Vacant lot farms are community managed farm sites, but are often seen by authorities as temporary rather than permanent. For example, Los Angeles' South Central Farm (1994–2006), one of the largest urban gardens in the United States, was bulldozed with approval from property owner Ralph Horowitz, despite community protest. The possibilities and challenges for suburban or urban permaculture vary with the built environment around the world. For example, land is used more ecologically in Jaisalmer, India than in American planned cities such as Los Angeles: When an attachment substrate is provided in association with such an upwelling, and kelp sporophytes are present, a kelp forest ecosystem can be established (since kelp needs the cool temperatures and abundant dissolved macronutrients present in such an environment). Microalgae proliferate as well. Marine forest habitat is beneficial for many fish species, and the kelp is a renewable resource for food, animal feed, medicines and various other commercial products. It is also a powerful tool for carbon fixation. The upwelling can be powered by renewable energy on location. Vertical mixing has been reduced due to ocean stratification effects associated with climate change. Reduced vertical mixing and marine heatwaves have decimated seaweed ecosystems in many areas. Marine permaculture mitigates this by restoring some vertical mixing and preserves these important ecosystems. By preserving and regenerating habitat offshore on a platform, marine permaculture employs natural processes to regenerate marine life.

Зияткерлік меншік

Пермакультура сөзіне қатысты тауар белгілері мен авторлық құқықтар туралы даулар бар. Моллисонның кітаптарында авторлық құқықтар бетінде: «Осы кітаптың мазмұны және PERMACULTURE сөзі авторлық құқықпен қорғалған» деп жазылған. Бірақ, кейін Моллисон қателескенін мойындап, авторлық құқық тіркелмегенін хабарлады. 2000 жылы АҚШ-тағы Моллисонның Пермакультура институты, пермакультура сөзін сабақтар, семинарлар немесе шеберлік сағаттары сияқты білім беру қызметтерінде қолданғанда қызмет белгісін тіркеуге тырысты. Егер қызмет белгісі тіркелгенде, Моллисон мен оның екі институты пермакультураны қалай оқытуға және кім оқытуға болатыны туралы міндетті ережелер белгілей алатын еді, әсіресе ПДК-ға қатысты, тіпті ол 1993 жылдан бері оқытушыларды аттестациялап келгеніне қарамастан. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталып, 2001 жылы тоқтатылды. 2003 жылы Моллисонның «Permaculture Design Course» және «Permaculture Design» терминдері үшін Австралиядағы тауар белгісіне берген өтінімі қабылданбады. 2009 жылы ол өзінің екі кітабының атауы болған «Пермакультура: Дизайнерлер нұсқаулығы» және «Пермакультураға кіріспе» үшін тауар белгісін тіркеуге тырысты. Бұл өтініштер 2011 жылы қабылданбады. Австралияда пермакультура сөзіне тауар белгісі ретінде рұқсат берілген емес.

Әдістеме

Пермакультура дұрыс анықталмаған және ғылыми емес деп сынға түсті. Сыншылар өнімділік туралы мәлімдемелерді негіздеу және әдістемені нақтылау үшін әңгімелерге және экологиялық бастапқы принциптерден жасалған қорытындыларға емес, пьерлік шолудан өткен зерттеулерге көбірек сүйенуді ұсынды. Алмастырмалы технологиялар орталығының қызметкері Питер Харпер пермакультура деп аталатын көптеген нәрселер нақты проблемаларға қатысы жоқ екенін айтады. Джулиус Кребс пен Соня Бах "Тұрақтылық" еңбегінде "Холмгреннің барлық он екі қағидасының ғылыми дәлелдері бар" деседі. 2017 жылы Фергюсон мен Ловелл өздерін пермакультурамен айналысатын 36 американдық ферманың әлеуметтанулық және демографиялық деректерін ұсынды. Фермалар жақсы диверсификацияланған, пайдаланылған талдау әдісіндегі максималды 6-ға қарағанда бір фермадағы кәсіпорындардың орташа саны 3,6 болды. Фермалар әртүрлі бизнес-стратегияларды қолданды: олар шағын аралас шаруашылықтарға, көпжылдық және мал өнімдерін өндіретін шаруаларға, өндіріс пен қызметтердің, мал шаруашылығының және қызмет көрсету бизнесінің үйлесімдеріне топталды. Үй шаруашылығының орташа табысы (38 750 АҚШ доллары) ұлттық орташа табыстан (51 017 АҚШ доллары) немесе ұлттық орташа фермерлік шаруашылық табысынан (68 680 АҚШ доллары) төмен болды.