Кіріспе
Ауыл шаруашылығына шолу және тақырыптық нұсқаулық:
Төмендегі мақала ауыл шаруашылығына шолу және тақырыптық нұсқаулық ретінде ұсынылған:
Ауыл шаруашылығы – жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар және басқа да тіршілік нысандарының азық-түлік, талшық және өмірді қамтамасыз ету үшін қолданылатын өнімдерді алу мақсатында өсірілуі.
Ауыл шаруашылығы қызметі
Ауыл шаруашылығы циклі – егін өсіру және жинаумен байланысты жылдық іс-шаралар циклі. Жерді пайдалану – табиғи ортаны немесе жабайы жерді басқару және өзгерту, оны егістік, жайылым және елді мекендер сияқты құрылыс ортасына айналдыру.
Ауыл шаруашылығы ресурстары
Ауыл шаруашылығы жері – егін және мал өндірісіне жарамды жерді білдіреді. Ол ауыл шаруашылығындағы маңызды ресурстардың бірі. Еңбек (экономика) – адамның атқаратын жұмысының өлшемі. Су – химиялық формуласы H2O болатын химиялық зат. Ауыл шаруашылығы техникасы – ауыл шаруашылығы жерін немесе шаруашылықты жүргізуде қолданылатын машиналар. Тыңайтқыштар – өсімдіктердің өсуіне қажетті бір немесе бірнеше қоректік заттарды топыраққа жеткізу үшін табиғи немесе синтетикалық (әктау материалдарынан басқа) органикалық немесе минералдық материалдар.
Өнімді немесе жиналған тіршілік түрінің түрі бойынша
Агрономия – азық-түлік, отын, жем, талшық және топырақты мелиорациялау үшін өсімдіктерді өндіру және пайдалану ғылымы мен технологиясы. Органикалық бақша шаруашылығы – топырақты құрылыста және сақтауда, зиянкестерді басқаруда және ескі сорттарды сақтауда органикалық егіншіліктің негізгі принциптерін сақтай отырып, жеміс-жидек, көкөніс, гүлдер немесе сәндік өсімдіктерді өсіру ғылымы және өнері. Мал шаруашылығы – мал асырау және көбейтудің шаруашылық тәжірибесі.
Су шаруашылығы
Аквакультура – балық, шаяңқылар, моллюскалар және су өсімдіктері сияқты су жануарларын өсіру. Марикультура – азық-түлік және басқа да өнімдер алу үшін ашық мұхитта, мұхиттың жабық бөлігінде немесе теңіз суымен толтырылған резервуарларда, тоғандарда немесе арналарда теңіз жануарларын өсіруді қамтитын аквакультураның мамандандырылған саласы.
Шаруашылық объектілері
Өсімдіктер – жануарларға жатпайтын, азық-түлік, мал азығы, отын немесе басқа да экономикалық мақсаттар үшін егіліп, жиналатын түрлер немесе сорттар. Жеміс бағы – тамақ өндіру мақсатында әдейі отырғызылған және күтілген ағаштар мен бұталардың жиынтығы. Ферма – дақылдар өсіру немесе мал шаруалығымен айналысу үшін пайдаланылатын жер және оған іргелес үй-жайлар. Жылыжай – өсімдіктер өсірілетін арнайы құрылыс.
Шаруашылық техникасы
Ауыл шаруашылығы техникасы – шаруашылықта қолданылатын, егіншілікке көмектесетін кез келген машина және құрал. Балер – кесілген және шағылған дақылды (мысалы, шөп, мақта, сабан немесе силос) оңай көтеріліп, тасымалданатын және сақталанатын тығыз түйіндерге (бальдарға) сығып жинауға арналған шаруашылық машинасы. Комбайн – астық дақылдарын жинауға арналған машина. Ауыл шаруашылығы тракторы – ауыл шаруашылығында немесе құрылыста қолданылатын тіркемелерді немесе машиналарды тарту үшін, төмен жылдамдықпен жоғары тарту күшін (немесе айналым моментін) жеткізуге арналған көлік құралы. Тыңайтқыш себу машинасы – тыңайтқыш ретінде қоқысты егіс жеріне таратуға қолданылады. Шөп шабу машинасы – жерде өсетін шөпті немесе басқа да өсімдіктерді кесуге арналған машина. Шөп шабу, дәнді дақылдарды жинау үшін қолданылатын ұқсас құралдармен салыстырылғанда, дәнді дақылдарды жинаудың дәстүрлі түрі болып табылады, мысалы, шөп жинаушылармен және комбайндармен. Пикап – ашық артқы жүк бөлімі (көлік құралының арты) бар жеңіл автокөлік. Сырғы – егін себуге немесе отырғызуға дайындық мақсатында топырақты алғашқы рет өңдеуге арналған құрал (немесе машина). Ол тарихтың көп бөлігіндегі ең негізгі құрал болып табылады және ауыл шаруашылығындағы маңызды жетістіктердің біріне жатады.
Ауыл шаруашылығы өнімдері
Мал – азық-түлік, талшық және еңбек сияқты тауарлар өндіру үшін ауыл шаруашылығы ортасында өсірілген үй жануарлары. Осы мақалада қолданылған "мал" термині құс немесе аквакультураны (балық шаруашылығын) қамтымайды; алайда, оларды, әсіресе құстарды, "мал" ұғымына қосу жиі кездеседі. Ірі қара – ең көп таралған ірі үй жануарларының түрі. Шошқалар – Sus туысына жататын кез келген жануарлар. Құс – адамдар жұмыртқаларын жинау, немесе еті мен/немесе қауырсындарын алу үшін ұстайтын үй құстарының санаты. Қой – төрт аяқты, тіршілік ететін сүтқоректі жануарлар, көбінесе мал ретінде өсіріледі. Өнім – шаруашылықтан алынған тауарлар, жеміс-жидек пен көкөніспен ғана шектелмейді (мысалы, ет, дәнді дақылдар, сұлы және т.б.). Дәнді дақылдар – дәндерінің жеуге жарамды бөліктері үшін өсірілетін шөптер (монокотты Poaceae тұқымдасының мүшелері, сондай-ақ Gramineae деп те аталады) (ботаникалық тұрғыдан, карйопсис деп аталатын жемістің түрі), эндоспермадан, өскіннен және қабықтан тұрады. Жемістер – гүлденетін өсімдіктің гүлдің белгілі бір тіндерінен, әдетте бір немесе бірнеше жұмыртқалардан пайда болатын бөлігі. Көкбұршақтар – Fabaceae (немесе Leguminosae) тұқымдасына жататын өсімдіктер немесе осы өсімдіктердің жемісі. Көкбұршақ жемісі – қарапайым карпельден дамитын және әдетте екі жағынан ашылатын (дехисценция) қарапайым құрғақ жеміс. Жаңғақтар (жеміс) – кейбір өсімдіктердің қабықшасы қатты, ашылмайтын жемісі. Көптеген құрғақ тұқымдар мен жемістерді жаңғақ деп атағанмен, биологтар олардың тек бір бөлігін ғана нағыз жаңғақ деп санайды. Көкөністер – жеуге жарамды өсімдік немесе өсімдіктің бөлігі, бірақ көбінесе тұқымдар мен тәтті жемістерді қамтымайды. Әдетте, бұл өсімдіктің жапырағы, сабағы немесе тамыры болады.
Шаруашылық жүргізу әдістері мен тәжірибесі
Аэропоника – топырақ немесе агрегатты ортаны пайдаланбастан, ауа немесе тұман ортасында өсімдіктерді өсіру процесі. Аквапоника – аквакультураны гидропоникамен симбиоздық ортада үйлестіреді. Жасанды таңдау – белгілі бір қасиеттерді немесе қасиеттер жиынтығын мақсатты түрде өсіруді сипаттайды. Дала күні (ауыл шаруашылығы) – көрмеге байланысты "дала күні" шарасы, онда кең аумақты егіс шаруашылығына қажетті машиналар, жабдықтар және дағдылар ұсынылады. Жаю – шөп сияқты өсімдіктермен қоректенетін шөп жейтін жануарлардың тамақтану әдісі. Гидропоника – топырақсыз өсімдіктерді өсіру әдісі. Аралас егіс – екі немесе одан көп дақылды жақын жерде өсіру тәсілі. Суару – жерді немесе топырақты сумен жасанды түрде ылғалдандыру. Пермакультура – табиғи экожүйелерден үлгі алған, тұрақты адам қоныстарын және ауыл шаруашылығы жүйелерін дамытуға бағытталған экологиялық дизайн теориясы. Тозаңдауды басқару – дақылдың тозаңдау қажеттіліктерін түсіну арқылы, сондай-ақ тозаңдаушылар мен тозаңдау жағдайларын білу арқылы өнімділікті немесе сапасын арттыруға бағытталған бағбандалық шаралар. Тұрақты ауыл шаруашылығы – организмдер мен олардың қоршаған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін экологиялық принциптерді қолдана отырып шаруашылық жүргізу.
Орман шаруашылығы
Орман шаруашылығы – адам баласының мүддесі үшін қажетті мақсаттар, қажеттіліктер мен құндылықтарды қанағаттандыру үшін орманды және оған байланысты ресурстарды тұрақты түрде құру, басқару, пайдалану және сақтау ғылымы, өнері және шеберлігін қамтитын салааралық мамандық. Агроорман шаруашылығы – ағаштар мен бұталарды егістік дақылдарымен және/немесе малмен үйлесімді пайдалану арқылы өзара тиімділікті қамтамасыз ететін біріктірілген тәсіл. Аналогты орман шаруашылығы – жоспарланған, басқарылатын орман жүйесі, көбінесе тропикалық немесе субтропикалық аймақтарда қолданылады. Орман бағбандығы – ормандық экожүйелерге негізделген, аз күтімді органикалық өсімдіктерден азық-түлік өндіру және агроорман шаруашылығы жүйесі, оған жеміс және жаңғақ ағаштары, бұталар, шөптер, жүзімдер және адамға тікелей пайдалы көп жылдық көкөністер кіреді. Орман шаруашылығы – орманның денсаулығына ең басты назар аудара отырып, қасақана, біріктірілген, қарқынды және өзара әрекеттесетін басқару арқылы сипатталатын агроорман шаруашылығы тәжірибесі. Ал ауыл шаруашылығы – дақылдарды өсіру, мал шаруашылығын жүргізу, шаруашылық өнімдерін өңдеу және сату.
Мал шаруашылығы
Мал өсіру – мал жаю арқылы ет немесе жүні үшін сиыр немесе қой сияқты мал өсіру тәжірибесі.
Ауыл шаруашылығы химиясы
Ауыл шаруашылығы химиясы – ауыл шаруашылығы өндірісінде, шикізатты азық-түлік және сусындарға өңдеуде, сондай-ақ қоршаған ортаны бақылау және қалпына келтіруде маңызды химия мен биохимияны зерттейтін ғылым.
Ауыл шаруашылығы туралы ақпарат
Ауыл шаруашылығы коммуникациясы – ауыл шаруашылығымен байланысты ақпаратты ауыл шаруашылығына қатысушылар арасында, сондай-ақ ауыл шаруашылығымен айналысатын және айналыспайтын тараптар арасында таратуға бағытталған зерттеу және кәсіби қызмет саласы.
Ауыл шаруашылығы экономикасы
Ауыл шаруашылығы экономикасы – бастапқыда экономика принциптерін егін және мал өндірісіне қолданған, агрономия деп аталатын ғылым. Агрономия – экономиканың жер пайдаланумен айналысатын саласы. Ол топырақ экожүйесін сақтай отырып, егін түлімін максималды деңгейге көтеруге бағытталған. 20 ғасыр бойында бұл ғылым кеңейіп, қазіргі таңдағы ауқымы одан да әлдеқайда кең. Бүгінгі ауыл шаруашылығы экономикасы дәстүрлі экономикамен көп ортақ тұсқа ие, түрлі қолданбалы салаларды қамтиды. Аграрлық жүйе – ауыл шаруашылығы практикасына әсер ететін экономикалық және технологиялық факторлар жиынтығы. Агробизнес – азық-түлік өндірісімен байланысты барлық бизнес түрлері, оның ішінде егіншілік, шартты егіншілік, тұқымдық материалдармен жабдықтау, агрохимия, ауыл шаруашылығы техникасы, көтерме сауда және тарату, өңдеу, маркетинг және бөлшек сауда. Ауыл шаруашылығы кеңейту қызметі – бұрын ғылыми зерттеулер мен жаңа білімді фермерлерді оқыту арқылы ауыл шаруашылығы практикасына енгізу деп есептелген. Бүгінде бұл сала ауылдық тұрғындар үшін әртүрлі коммуникациялық және оқу шараларын ұйымдастыруды қамтиды, оған ауыл шаруашылығы, ауыл шаруашылығы маркетингі, денсаулық сақтау және бизнес салаларының мамандары тартылады. Ауыл шаруашылығы маркетингі – ауыл шаруашылығы өнімдерін шаруашылықтан тұтынушыға жеткізуге қатысты қызметтерді қамтиды. Бұл өнімдерді тікелей немесе делдал арқылы тұтынушыларға жеткізуді қамтиды. Мақсатты жинау – басқалардың егінін жинаумен айналысатын бизнес. Мақсатты жинаумен айналысатын кәсіпкерлер әдетте өздерінің комбайндарына ие және әрбір жинау маусымында бірнеше шаруашылыққа қызмет көрсетеді. Мақсатты жинау фермерлерді қымбат жабдыққа инвестиция жасаудан босатып, техниканың тиімді пайдалануын қамтамасыз етеді. Экономикалық даму – белгілі бір аймақтың тұрмыс деңгейі мен экономикалық әл-ауқатын жақсартуға бағытталған саясаткерлер мен қоғамдық ұйымдардың тұрақты және үйлесімді әрекеттері. Ауылдық қауымдастықты дамыту – ауылдық жерлерде тұратын адамдардың әл-ауқатын және тұрмысын жақсартуға бағытталған тәсілдер мен шаралар жиынтығы. Ауылдық жерлердегі жағдайды жақсарту арқылы ауылдан қалаға көшіп кетуді азайту және халық санының тепелін сақтауға көмектеседі.
Ауыл шаруашылығы философиясы
Ауыл шаруашылығы философиясы – ауыл шаруашылығы туралы шешімдердің негізінде жатқан философиялық астарлардың (немесе этикалық көзқарастардың) жүйелі түрде талданып, сынға салынатын ғылымы.
Бау-бақша шаруашылығы
Бау-бақша шаруашылығы – адамдардың пайдалануына арналған жоғары өнімді өсімдік өндірісінің өнері, ғылымы, технологиясы және бизнесі.
Ауыл шаруашылығы топырақ ғылымдары
Ауыл шаруашылығы топырақ ғылымы – азық-түлік және талшық өндірісімен байланысты едафикалық жағдайларды зерттейтін топырақ ғылымының саласы. Агрогеология – егіншілік және бау-бақша шаруашылығы үшін маңызды минералдарды, әсіресе топырақтың құнарлылығы мен тыңайтқыштардың құрамын зерттеу ғылымы. Бұл минералдар көбінесе өсімдіктерге қажетті қоректік заттар болып табылады және агроминералдар деп аталады. Агрология – егін өндірісімен айналысатын топырақ ғылымының саласы. Агроминералдар – ауыл шаруашылығы мен бау-бақша шаруашылығы үшін маңызды, өсімдіктерге қажетті қоректік заттар болып табылатын минералдар. Жердің деградациясы – жерге адамның әсерінен туындаған, биофизикалық ортаның құндылығын төмендететін процестердің жиынтығы. Жерді жақсарту – адамдардың пайдалануына қолайлы жағдай жасауға бағытталған инвестициялар. Топырақ химиясы – топырақтың химиялық қасиеттерін зерттеу ғылымы. Топыраққа қосымша заттар – өсімдіктердің өсуі мен денсаулығын жақсарту үшін топыраққа енгізілетін материалдар. Топырақ эрозиясы – жел немесе су сияқты табиғи факторлардың әсерінен топырақтың жер бетінен алынып, басқа жерлерге тасымалдануы және шөгуі. Топырақтағы тіршілік – топырақта мекендейтін барлық организмдердің жиынтығы. Топырақ түрі – нақты бір үлгідегі минералдық бөлшектердің мөлшері мен құрамы. Топырақтың регрессиясы және деградациясы – тұрақты топырақтың тепе-теңдігінен айырылуымен байланысты екі регрессивті эволюциялық процесс.
Агроэкология
Агроэкология – азық-түлік, отын, талшық және дәрі-дәрмек өндірісіне экологиялық принциптерді қолдану, сондай-ақ агроэкожүйелерді басқару. Агроэкожүйелік талдау – экологиялық, әлеуметтік, экономикалық және саяси аспектілерді тең дәрежеде қарастыратын ауыл шаруашылығы ортасының жан-жақты талдауы. Агрофизика – агрономия және физика ғылымдарының арасындағы байланысқан сала, зерттеу нысандары – агроэкожүйелер, биологиялық объектілер, биотоптар және адам қызметінің нәтижесінде әсер еткен биокоэноздар, физикалық ғылымдардың әдістерімен зерттеледі және сипатталады. Биологиялық әртүрлілік – белгілі бір түр, экожүйе, биома немесе жалпы планетадағы тіршілік нысандарының сан және сапалық айырмашылығының деңгейі. Климаттың өзгеруінің ауыл шаруашылығына әсері – бір-бірімен байланысты және жаһандық масштабта жүзеге асатын процестердің жиынтығы. Компостинг – органикалық заттардың ыдырауы және оларды тыңайтқыш ретінде, сондай-ақ топырақтың құнарлылығын арттыру үшін қайта өңдеу процесі. Экология – тірі организмдердің бір-бірімен және олардың табиғи ортасымен байланысын зерттейтін ғылым. Экожүйе – белгілі бір аумақтағы барлық тірі организмдер (биотикалық компоненттер) мен тірі емес орта (абиотикалық компоненттер) – ауа, минералды топырақ, су, күн сәулесі сияқты факторлардың өзара әрекеттесуінен құралған биологиялық жүйе. Экологиялық экономика – қоршаған орта мәселелерімен айналысатын экономика ғылымының бір саласы. Жасыл тыңайтқыш – топыраққа қоректік заттар мен органикалық материалдарды енгізу мақсатымен егілетін жамылғы дақылдың бір түрі. Табиғи ресурстар – адамның араласуынан бұрын, табиғи ортада өзінен пайда болатын, өзгермеген нысандар. Қайта өңдеу – қолданылған материалдарды (қалдықтарды) жаңа өнімдерге айналдыру арқылы пайдалы материалдардың ысырапқа жұмсалуын болдырмау, жаңа шикізатқа деген қажеттілікті азайту, энергия тұтынуды төмендету, өртеуден туындаған ауа ластануын және полигондардағы қалдықтардан туындаған су ластануын азайту, сондай-ақ парниктік газдар эмиссиясын төмендету. Ауылдық социология – қалалық емес аймақтардағы әлеуметтік өмірді зерттейтін социологияның саласы. Топырақ ғылымы – топырақтың қалыптасуы, жіктелуі және картаға түсірілуі, оның физикалық, химиялық, биологиялық және құнарлық қасиеттерін, сондай-ақ осы қасиеттердің топырақты пайдалану және басқарумен байланысын зерттейтін ғылым. Тұрақты ауыл шаруашылығы – организмдер мен олардың қоршаған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін экологиялық принциптерді қолдана отырып шаруашылық жүргізу тәсілі. Жабайы мәдениет – азық-түлік жинаудың барлық түрлері мен стильдерін қамтитын кең ұғым.
Масса және қағаз өнеркәсібі
Масса және қағаз өнеркәсібі – ағаш шикізат ретінде қолданылатын және қағаз, картон, целлюлоза және басқа да целлюлоза негізді өнімдерді өндіретін компанияларды қамтиды.
Тамақ сауда орындары
Супермаркет – әр түрлі азық-түлік және шаруашылық тауарларын бөлімдерге бөлініп, өзін-өзі қызмет көрсету арқылы ұсынатын дүкен. Шаруалар нарығы – көбінесе фермерлерден құралған жеке сатушылардың өнім, ет өнімдері, жеміс-жидектер және кейде дайын тағамдар мен сусындарды сату үшін ашық немесе жабық орында стендтер, үстелдер немесе орындықтар құратын жері. Азық-түлік дүкені – азық-түлік сататын дүкен. Көше базары – әдетте базар алаңында немесе базар қаласында өткізілетін, көбінесе аптаның белгілі күндерінде ғана ұйымдастырылатын ашық базар.
Белгілі ауыл шаруашылығы ғалымдары
Роберт Бэйкуэлл (фермер) – мал өсіруде жүйелі таңдау жасауды алғаш рет іске қосушы. Норман Борло – американдық агроном, гуманитарлық қызметкер және Нобель сыйлығының лауреаты, ол "Жасыл революцияның әкесі" деп аталады. Лютер Бербанк – американдық ботаник, бағбан және ауыл шаруашылығы ғылымының пионері. Өмірінің 55 жылында 800-ден астам өсімдіктердің штаммдарын және сорттарын жасады. Джордж Вашингтон Карвер – американдық ғалым, ботаник, педагог және изобретатель. Карвердің беделі мақтаға балама дақылдарды зерттеуімен және насихаттауымен байланысты, мысалы, жержаңғақ, соя және тәтті картоп, бұл шаруа отбасыларының тамақтануын жақсартуға да көмектесті. Рене Дюмон – агрономия саласындағы француз инженері, социолог және экологиялық саясаткер. Чарльз Рой Хендерсон – статистик және мал өсірудегі пионер – үй жануарларының генетикалық бағалауы үшін сандық әдістерді қолдану. Рональд Фишер – ағылшын статистикашысы, эволюциялық биолог, евгеник және генетик. Джей Луш – мал генетикасы саласындағы пионер, мал өсіруге маңызды үлес қосты. Кейде оны қазіргі заманғы ғылыми мал өсірудің әкесі деп атайды. Грегор Мендель – австриялық ғалым және августиндік монах, ол генетика ғылымының негізін қалаушы ретінде өлімінен кейін танылды. Мендель бұршақ өсімдіктеріндегі кейбір белгілердің мұрагерлік заңдылықтары нақты үлгілерге бағынатынын көрсетті, бұл қазір Мендель мұрагерлік заңдары деп аталады. Луи Пастер – Доль қаласында туған француз химигі және микробиологы. Ол сүт пен шарапты ауру тудырмау үшін сақтау әдісін ойлап тапқандығымен әйгілі болды, бұл процесс пастеризация деп аталды. М. С. Сваминатан – үндістандық ауыл шаруашылығы ғалымы. Сваминатан Үндістандағы "Жасыл революцияның әкесі" деп танылады, өйткені ол бидайдың жоғары өнімді сорттарын енгізуде және одан әрі дамытуда жетекшілік етті және табысқа жетті.