Кіріспе

Егіс салуға немесе аквамәдениетке арналған жер, көл, өзен немесе теңіз, түрлі құрылыстарды қоса алғанда.

Шаруашылық (ауыл шаруашылығы шаруашылығы деп те аталады) – азық-түлік пен басқа да дақылдар өндіруді басты мақсат ететін, ауыл шаруашылығы процестеріне арналған жер аумағы; ол азық-түлік өндірісінің негізгі құралы болып табылады. Бұл атау егістік шаруашылықтары, көкөніс шаруашылықтары, жеміс шаруашылықтары, сүт, шошқа және құс шаруашылықтары, сондай-ақ табиғи талшық, биоотын және басқа да тауарлар өндіруге пайдаланылатын жерлер сияқты мамандандырылған шаруашылықтар үшін қолданылады. Оған мал шаруашылықтары, жемдік алаңдар, жеміс-жидек бақтары, плантациялар, егіндіктер, шағын шаруашылықтар мен хобби-шаруашылықтар кіреді, сонымен қатар шаруашылық үйлері мен ауыл шаруашылығы ғимараттары мен жерді қамтиды. Қазіргі заманда бұл термин жел электр станциялары мен балық шаруашылықтары сияқты өнеркәсіптік операцияларды да қамтиды, олар құрлықта немесе теңізде жұмыс істей алады. Әлемде шамамен 570 миллион шаруашылық бар, олардың көпшілігі шағын және отбасылық шаруашылықтар. 2 гектардан аз жерді иеленетін шағын шаруашылықтар әлемдегі ауыл шаруашылығы жерінің шамамен 12%-ын, ал отбасылық шаруашылықтар – 75%-ын құрайды. Дамыған елдердегі қазіргі заманғы шаруашылықтар жоғары деңгейде механикаландырылған. АҚШ-та мал жайылымдарда өсіріліп, кейін жемдік алаңдарда асыралады, ал егін өндірісінің механикаландырылуы ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін жұмысшылардың санын азайтты. Еуропада дәстүрлі отбасылық шаруашылықтар ірі өндіріс бірліктеріне айналуда. Австралияда кейбір шаруашылықтар өте үлкен, себебі климаттық жағдайларға байланысты жер малдың жоғары тығыздығын ұстауға қабілетсіз. Дамып келе жатқан елдерде шағын шаруашылықтар басым, ал ауыл тұрғындарының көп бөлігі өздерінің отбасын асырап, артық өнімдерін жергілікті нарықта сататын өндірісшілер болып табылады.

Этимология

Ауыл шаруашылығы жері деген мағынадағы сөз "егін салу" етістігінен туындаған, салықтар, кедендік алымдар, бірнеше қожалықтардан түсетін кіріс немесе "ақы төленген иелік" феодалдық жер иелену құқығы арқылы жеке қожалықты ұстау сияқты табыс көзінен шыққан. Бұл сөз ортағасырлық латын тіліндегі firma сөзінен келген, сонымен қатар француз тіліндегі ferme сөзінің де бастауы, ол бекітілген келісім, шарт мағынасын білдіреді. Ал классикалық латын тіліндегі firmus сөзі "күшті, мықты, берік" дегенді көрсетеді. Орта ғасырларда барлық қожалықтар негізгі табыс көзі – ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан, "ақылы иелік" арқылы қожалықты ұстау ауыл шаруашылығының өзімен теңестірілді.

Тарих

Ауыл шаруашылығы адамзат тарихының әртүрлі кезеңдерінде жаңалықтарға ие болды. Аңшы-жинақшылардан қоныстанған, егіншілдікпен айналысатын қоғамдарға көшу Неолит революциясы деп аталады және ол алғаш рет шамамен 12 000 жыл бұрын, Голоцен геологиялық дәуірінің басында басталды. Бұл әлемдегі алғашқы тарихи тұрғыдан расталған ауыл шаруашылығы революциясы болды. Егіншілік Таяу Шығыстан Еуропаға тарады және б.з.д. 4000 жылға қарай Еуропаның орталық бөлігінде өмір сүрген адамдар егіс егу үшін өгіздерді және арбаларды пайдаланды. Адамның егіншілік тәжірибесіндегі келесі маңызды өзгерістерді 18 ғасырдағы Ұлыбританияның Аграрлық революциясы және 20 ғасырдың екінші жартысындағы Жасыл революция тудырды. Ауыл шаруашылығы әлемнің әртүрлі аймақтарында тәуелсіз түрде пайда болды, аңшы-жинақшылар қоғамдары тамақ алудың орнына тамақ өндіруге көшкен кезде. Бұл шамамен 12 000 жыл бұрын Батыс Азиядағы құнарлы жарты ай аймағында мал өсіруді үйретумен және одан кейін егін шаруашылығын дамытумен басталған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы шаруашылықтар көбінесе аймаққа ең қолайлы дақылдар мен мал өнімдеріне маманданған, олардың дайын өнімдері бөлшек сауда нарығына немесе одан әрі өңдеуге сатылады, ал ауыл шаруашылығы өнімдері бүкіл әлемде саудаланып жүреді.

Шаруашылықтардың түрлері

Шаруашылық жеке тұлға, отбасы, қауымдастық, корпорация немесе компанияға тиесілі болуы мүмкін, бір немесе бірнеше түрлі өнім өндіруге қабілетті және жарты гектардан бірнеше мың гектарға дейін кез келген аумақты құрауы мүмкін. Шаруашылық монокультуралық жүйеде немесе әртүрлі дәнді және егістік дақылдарымен жұмыс істеуі мүмкін, бұл мал шаруашылығынан бөлек немесе онымен үйлесімді болуы мүмкін. Арнайы шаруашылықтар көбінесе осы ретінде аталады, мысалы, сүт шаруашылығы, балық шаруашылығы, құс шаруашылығы немесе күңкіс шаруашылығы. Кейбір шаруашылықтар мүлдем "шаруашылық" деген сөзді қолданбайды, мысалы, жүзімдік (жүзім), жеміс бағы (жаңғақ және басқа жемістер), базарлық бақша немесе "көліктік ферма" (көкөністер мен гүлдер). Кейбір шаруашылықтар географиялық орналасуына қарай белгіленуі мүмкін, мысалы, төбе шаруашылығы, ал мақта немесе кофе сияқты ақшалық дақылдарды өсіретін ірі шаруашылықтар плантациялар деп аталады. Шаруашылықтарды сипаттау үшін олардың өндіріс әдістерін көрсететін көптеген басқа терминдер қолданылады, мысалы, ұжымдық, корпоративтік, қарқынды, органикалық немесе тік. Басқа шаруашылықтар негізінен зерттеулер немесе білім беру мақсатында құрылуы мүмкін, мысалы, құмырсқа шаруашылығы, ал шаруашылық жаппай өндіріспен байланысты болғандықтан, "шаруашылық" сөзі жел электр станцияларын немесе ит шаруашылығын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін.

Сүт фермасы

Сүт шаруашылығы – сүт алу мақсатында ірі қара малдың, ешкінің немесе басқа сүтқоректі жануарлардың аналық тұқымдарын өсірумен айналысатын ауыл шаруашылығының бір саласы. Сүт осы шаруашылықта өңделіп, немесе сүт зауытына жіберіліп өңделеді және бөлшек саудаға түседі. Сүт өндірісіне жарамды ірі қара малдың көптеген тұқымдары бар, олардың ішінде Голштин, Норвегиялық қызыл, Кострома, Швейцариялық қоңыр және тағы да басқалары ең жақсы нәтижелер береді. Көптеген Батыс елдерінде сүт пен сүт өнімдері – қаймақ, май, ірімшік сияқты – орталықтандырылған сүт зауыттарында өңделеді. АҚШ-та мұндай зауыттар көбінесе жергілікті компаниялар болып табылады, ал Оңтүстік жарты шарда оларға ірі ұлттық немесе халықаралық корпорациялар (мысалы, Fonterra) басшылық етеді. Сүт шаруашылықтары әдетте аталық бұзауларды бұзау еті үшін сатады, себебі сүттік тұқымдар коммерциялық ет өндірісі үшін жеткілікті емес. Көптеген сүт шаруашылықтары өздерінің жемін де өсіреді, оған көбінесе жүгері, люцерна және шөп кіреді. Бұл жем тікелей сиырларға беріледі немесе қыс айларында пайдалану үшін силос түрінде сақталады. Сүт өндіруді жақсарту үшін жемге қосымша тағамдық қоспалар да қосылады.

Құс шаруашылығы

Құс шаруашылықтары тауықтарды (жұмыртқа салатын немесе бройлерлер), түйеқұстарды, үйректерді және басқа да құстарды, көбінесе ет немесе жұмыртқа алу үшін өсіруге арналған.

Шошқа өсіретін шаруашылық

Шошқа шаруашылығы – бекон, шұжық және басқа шошқа өнімдері үшін шошқаларды өсірумен маманданған шаруашылық. Олар бос жайылымда, қарқынды түрде немесе екеуінің де комбинациясында болуы мүмкін.

Меншік

Шаруашылықты басқару және оған меншік иелік ету дәстүрлі түрде мәртебе мен биліктің маңызды көрсеткіші болып келді, әсіресе ортағасырлық Еуропаның аграрлық қоғамдарында. Шаруашылық меншігінің таралуы тарихи түрде үкімет нысанымен тығыз байланысты. Орта ғасырлық феодализм – негізінен егістік жерлерді, шаруашылық еңбек күшін және саяси билікті орталықтандырған жүйе еді, ал ерте американдық демократия, онда жер иелігі дауыс беру құқығының шарты болды, жеке шаруашылыққа қол жеткізудің салыстырмалы түрде оңай жолдарымен құрылды. Дегенмен, шаруашылықты жаңғырту және механикаландыру процесі, шаруашылықтың тиімділігін және капиталға деген қажеттілігін күрт арттырды, нәтижесінде ірі шаруашылықтардың көбеюіне әкелді. Бұл көбінесе саяси билікті шаруашылық иелігінен бөліп тұрумен қатар жүрді.

Меншік нысандары

Кейбір қоғамдарда (әсіресе социалистік және коммунистік) ұжымдық шаруашылық кең таралған, онда жер мемлекеттік меншікте немесе жергілікті топтың ортақ меншігінде болады. Әсіресе, кең ауқымды индустрияландырылған шаруашылық жоқ қоғамдарда, жерді жалға алу және өнімді бөлісу кең таралған; шаруалар жер иелеріне жерді пайдалану құқығы үшін төлем жасайды немесе өнімнің бір бөлігін береді.

Америка Құрама Штаттары

Фермалық жерлер мен ғимараттар "шаруашылық" деп аталады. Мал жайылымдарында мал өсіретін кәсіпорындар ранчо деп аталады. Мал басқа жерде өндірілген жем-шөппен өсірілетін болса, онда әдетте жемдік алаң деген термин қолданылады. АҚШ-та 1910 жылы 6 406 000 шаруа қожалықтары мен 10 174 000 отбасылық жұмысшы болды; 2000 жылы 2 172 000 шаруа қожалықтары мен 2 062 300 отбасылық жұмысшы болды. АҚШ-та соңғы онжылдықта әйелдер басқаратын фермалардың үлесі 1978 жылы 5 пайыз болса, 2007 жылы 14 пайызға дейін өсті. АҚШ-та үш миллионнан астам көшіп-қонушы және маусымдық шаруа жұмысшылары бар; 72% -ы шетелде туған, 78% -ы еркек, олардың орташа жасы 36 және орташа білімі 8 жыл. Шаруашылық жұмысшылары сағатына орташа есеппен 9-10 доллар табады, ал шаруашылықтан тыс жұмысшылар сағатына орташа есеппен 18 доллардан астам алады. Олардың орташа отбасылық табысы 20 000 доллардан төмен, ал 23% -ы федералды кедейлік деңгейінен төмен табысты отбасыларда тұрады. Барлық шаруа қожалықтарының жартысының табысы жылына 10 000 доллардан кем, бұл төрт адамнан тұратын отбасы үшін 2005 жылғы АҚШ кедейлік деңгейінен 19 874 доллардан төмен. 2007 жылы жүгерінің егіс алқабы 15% -ға артуы күтілуде, өйткені АҚШ-та да, одан тыс жерлерде де этанолға сұраныс жоғары. Өндірушілер 90,5 миллион акр (366,000 км2) жүгері отырғызуды күтеді, бұл оны 1944 жылдан бері ең үлкен жүгері өніміне айналдырады.

Еуропа

Ұлыбританияда шаруашылық, ауыл шаруашылығы бірлігі ретінде, әрқашан жайылымдар мен басқа да егістік жерлерді, сондай-ақ шаруашылық үйімен, ауласымен және шаруашылық құрылыстарымен бірге білдіреді. Ірі шаруашылықтар немесе бір меншік иесіне қарасты шаруашылықтар тобы мүлік деп аталуы мүмкін. Керісінше, иесінің тұрғын үйіне жақын орналасқан шағын шаруашылық өздігінен қамтамасыз етуге бағытталған, ал тек артық өнім ғана сатылады. Еуропада дәстүрлі отбасылық шаруашылықтардың орнына ірі өндіріс бірліктері келді, онда өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы мен механикаландыру мол өнімді қамтамасыз етеді. Бұрын ол субсидиялар және нарыққа араласу жүйесі арқылы жүргізілді. 1990 жылға дейін бұл саясат Еуропалық Одақтың жылдық бюджетінің 60 пайызынан астамын құрады, ал 2013 жылдан бастап шамамен 34 пайызын құрады.

Пәкістан

Дүниежүзілік банк мәліметінше, "көптеген эмпирикалық дәлелдер Пакистандағы ірі шаруашылықтардағы жер өнімділігі, басқа факторлар тұрақты болғанда, шағын шаруашылықтарға қарағанда төмен екенін көрсетеді". Шаруашылықтардың табысы туралы деректерге сәйкес, шағын фермерлердің "гектар басына шаққан таза кірісі" ірі шаруашылықтарға қарағанда жоғары.

Непал

Непал – ауыл шаруашылығымен айналысатын ел, және жалпы халықтың шамамен 80 пайызы егіншілікпен шұғылданады. Непалда күріштен бөлек алма сияқты жемістер де өндіріледі. Сүт және құс шаруашылығы да Непалда дамып келеді.

Австралия

Австралияда ауыл шаруашылығы маңызды экономикалық сала болып табылады. Ферма – негізгі өнім өндіруге пайдаланылатын жер көлемі, оған ғимараттар да кіреді. БҰҰ мәліметінше, "жасыл ауыл шаруашылығы жалпы ауыл шаруашылығы шығындарының үлкен бөлігін жергілікті өнімдерді сатып алуға жұмсайды (мысалы, еңбек және органикалық тыңайтқыштар) және жергілікті көбейткіш эффекті күтілуде. Жалпы алғанда, жасыл шаруашылық тәсілдері дәстүрлі шаруашылыққа қарағанда көбірек еңбек ресурстарын қажет етеді (мысалы, салыстырмалы деңгейден бастап 30%-ға дейін) (FAO 2007 ж. және Еуропалық комиссия 2010 ж.), бұл ауылдық жерлерде жұмыс орындарын ашып, еңбек ресурстарына жоғарырақ кіріс әкеледі". Егер табыстың басым бөлігі басқа жұмыстан түсетін болса және ферма кеңейтілген тұрғын үй болса, онда "хобби-ферма" термині қолданылады. Бұл демалысқа жеткілікті аумақ береді, бірақ өзін-өзі қамтамасыз етуге жететін кіріс табуы екіталай. Хобби-фермалар көбінесе шағын болып келеді, бірақ жер бағасына байланысты (аудандар бойынша әртүрлілік бар) әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Көбінесе қарқынды өндіріс үшін пайдаланылатын өте шағын фермалар, олардың мамандануына қарай аталады, мысалы, сүт өндіретін орын, шошқа шаруашылығы, базарлық бақша және т.б. Бұл мал азық алаңдарына да қатысты, олар нақты бір мақсатқа арналған және көбінесе жалпы мақсаттағы (аралас) шаруашылыққа қолданылмайды. Алшақ аймақтарда фермалар өте кең болуы мүмкін. Англиядағы еншілерге ұқсас, ірі ферманың станцияға айналуының белгілі бір көлемі немесе жұмыс істеу әдісі жоқ.

Африка

Африкадағы фермалар әртүрлі құрылымдарды қамтиды. Климаттық жағдайларға байланысты аймақтарда негізгі шаруашылық – ірі қара, қой, страус, жылқы немесе ешкі сияқты жайылымдық мал өсіру және көбейту болып табылады. Көбінесе үй жануарлары ет, сүт, тері, былғары немесе жүн үшін өсіріледі. Кейде жібек шаруашылықтарына да кездесесіз. Сонымен қатар, аң аулау фермалары, қонақ үйлер және жануарлар бағы да көп. Егістік немесе суғаруға арналған жерлер көбінесе мал азығы үшін астық және шөп сияқты дақылдар өсіруге пайдаланылады. Кейбір фермаларда (Астро Ферма) шөлдегі тамаша оптикалық сапасының арқасында жұлдыздарды қарау өте танымал болды. Космостық гамма сәулелерін зерттейтін Жоғары Энергиялық Стереоскопиялық Жүйе (H.E.S.S.) Намибиядағы Гёльшау фермасында орналасқан.

Шаруашылық техникасы

Шаруашылық техникасы ғасырлар бойы қарапайым қол құралдарынан, мысалы, дөңгелекті кетіктен, өгіздер немесе жылқылар жеккен құралдардан, мысалы, тың, діңгекке дейін, қазіргі заманғы жоғары технологиялық машиналарға, мысалы, трактор, шөп байлағыш және комбайнға дейін дамып келді. Бұл, өнеркәсіптік революцияға дейін еңбекке көп күш жұмсалатын мамандық болатын. Бүгінде шағын және ірі шаруашылықтарда қолданылатын шаруашылық жабдықтарының көп бөлігі автоматтандырылған (мысалы, спутниктік навигациялық жүйелерді пайдалану арқылы). Wired журналы хабарлағандай, жаңа түрдегі жоғары технологиялық шаруашылық жабдықтары бұрын өз жабдықтарын өзі жөндеп келген фермерлерге қолжетімсіз болып жатыр, бұл компаниялардың зияткерлік меншік құқығын пайдаланып, фермерлердің жабдықтарын жөндеуге (немесе оны жасау үшін қажетті ақпарат алуға) заңдық құқығын шектеуіне байланысты наразылықты күшейтеді. Осыған байланысты Open Source Ecology және Farm Hack сияқты ұйымдар ауыл шаруашылығы техникасы үшін ашық кодты аппараттық құралдар жасауға кірісті. Сонымен қатар, Farmbot және RepRap ашық кодты 3D принтерлер қауымдастығы шағын масштабта, күрделілігі арта түсетін ашық кодты фермалық құралдарды қолжетімді етуде.