Кіріспе

Тәттіленген сүт негізіндегі сусын

Эгг-ног (/ɛ/ɡ/, /n/ɒ/ɡ/), тарихи түрде сүт пуншы немесе алкогольді ішімдіктер қосылғанда жұмыртқалы сүт пуншы деп те аталады, – бұл сүт өнімдерінен жасалған, суытылған, тәттіленген сусын. Ол дәстүрлі түрде сүт, қаймақ, қант, жұмыртқа сарысы және көпіртілген жұмыртқа ақтарымен (осылай көбіктік текстурасы мен аты беріледі) дайындалады. Бренди, ром, виски немесе бурбон сияқты дистилляцияланған спирт көбінесе маңызды құрамы болып табылады. Канада, АҚШ және кейбір Еуропа елдерінде эгг-ног дәстүрлі түрде Рождество маусымында, қазан айының соңынан бастап мереке маусымы аяқталғанға дейін ішіледі. Венесуэла мен Тринидадта 1900 жылдан бері «понче крема» деп аталатын түрі де жасалып, тұтынылады, ол да Рождество маусымының бір бөлігі болып табылады. Осы кезеңде, дүкендерде дайын эгг-ног сатылады. Эгг-ногты сүт, жұмыртқа, қант және хошқыштарды қолдана отырып үйде де дайындауға болады, және оны корица немесе мускат жаңғағымен бірге ұсынады. Эгг-ног көбінесе суық қалпында берілсе де, кейде, әсіресе суық күндері жылытуға болады (сиыр етімен жасалған шарапты жылы қалпында беруге ұқсас). Эгг-ног немесе эгг-ногтың хош иісі кофеге (мысалы, «эгг-ног латте» эспрессо сусындары) және шайға, немесе жұмыртқадан жасалған пудинг сияқты десерттерге қосылуы мүмкін.

Терминология

1878 жылғы "Modern Bartender's Guide" кітабында сусынның көптеген түрлері тізілген. Ол "жай жұмыртқа аралы", "сүт пен жұмыртқа пуншы", және "сүт пуншын" бір-бірінен ажыратады. Сондай-ақ, "Балтимор жұмыртқасы", "Дженерал Джексон жұмыртқасы", "Империя жұмыртқасы", екі түрлі "шерри коблер жұмыртқасы", сондай-ақ "шерри коблер жұмыртқамен", "жұмыртқа қосылған мүлдәл кларет", "жұмыртқа қышқылы", және "Саратога жұмыртқа лимонады" (сонымен қатар "теңіз желдісі" деп те аталады) сияқты түрлері де бар. "Ног" сөзі алғаш рет 1693 жылы қолданылған. "Ног" сөзінің шығуы "noggin" – орта ғасырлардағы ағылшын тілінде алкогольді ішімдіктер құюға арналған кішкентай, ойылған ағаш ыдысынан болуы мүмкін. Алайда, британдық сусынды екі құты арасында жылдам құйып араластыру амалынан кейін "жұмыртқа флипі" деп те атаған. Бір сөздікте "жұмыртқа аралы" сөзі 1765-75 жылдары американдықтар ойлап тапқан сөз деп көрсетілген. Бабсон колледжінің профессоры Фредерик Дуглас Опи бұл терминнің колониялық сленг сөздерінен шыққандығын айтады: бармендер "ноггин" (кішкентай ағаш ыдыстарда) берген "грог" (ром). Осыдан "жұмыртқа және грог", содан кейін "жұмыртқа грог", және ақырында "жұмыртқа аралы" сөздері пайда болды. Барри Попик "жұмыртқа және грог" теориясын оны қолдайтын ешқандай дәлелдің жоқтығына байланысты жоққа шығарады. Тағы бір ұсыныс бойынша, "ног" шотланд тіліндегі "nugg" немесе "nugged ale" сөзімен байланысты болуы мүмкін, яғни "қызыл қыздырылған пиво" дегенді білдіреді. 1775 жылы Мэриленд штатының дін қызметкері және филологы Джонатан Бучер бұл сусын туралы өлең жазғанда, жұмыртқа аралы туралы алғашқы жазбаша дерек пайда болды: "Таңғы буралар, немесе (жақсырақ) жұмыртқа аралы, / Түнде ыстық тамақ, ал күндіз грог, / Менің таңдауымды қуантуға болады". "Тағамның нақты тегі туралы тарихшылар пікірлессе де, көпшілігі жұмыртқа аралының орта ғасырлық британдық "поссет" сусынынан пайда болғандығына келіседі, ол шарап немесе пивомен ұйытылып, дәмдеуіштермен хош иістендірілген. Орта ғасырларда поссет суық тию мен тұмауға ем ретінде қолданылған. Поссет орта ғасырдан бастап 19 ғасырға дейін танымал болды. Кейбір поссет рецептеріне жұмыртқа қосылған. "Time" журналының хабарлауынша, "13 ғасырда монахтар жұмыртқа мен инжір қосып поссет ішетін". 17 ғасырға қатысты "My Lord of Carlisle's Sack Posset" рецептісінде қыздырылған қаймақ, тұтас қант, мац, мускат жаңғағы, он сегіз жұмыртқа сарысы, сегіз жұмыртқа ақсы және бір пинта Sack шарабы (шериге ұқсас күшейтілген ақ шарап) қолданылады. Соңында қант, амбер-гриз және жануарлар мускусы қосылады. Поссет дәстүрлі түрде екі тұтқасы бар ыдыста ұсынылған. Аристократия күмістен жасалған қымбат поссет ыдыстарын пайдаланған. Жұмыртқа аралы – қыс мезгілімен байланысты жалғыз аралас, тәттіленген алкогольді сусын емес. Гулденд вин немесе вассаль – ежелгі гректер мен римдіктер тәттіленген, дәмдеуіштермен қосылған шараптан дайындаған сусын. Бұл сусын Ұлыбританияға тарағаннан кейін жергілікті тұрғындар көбірек қолданылатын алкогольге, яғни мырысқа ауыстырған. Американың тәуелсіздік соғысының салдарынан жаңадан құрылған Америка Құрама Штаттарына ромның жеткізілімі азайған кезде, американдықтар отандық вискиге, содан кейін әсіресе бурбонға көшкен. Президенттің рецептінде сүт өнімдері мен жұмыртқадан жасалған ингредиенттермен қатар түрлі алкогольді сусындар да қажет болған: "Бір кварт қаймақ, бір кварт сүт, он екі ас қасық қант, бір пинт бренди, жарты пинт қарақұмыр виски, жарты пинт Ямайка ромы, [және] ширек пинт шери". Рецепт бойынша, аспаздарға "алғашқыда сусынды араластырып, содан кейін жұмыртқаның сарысы мен ақ бөлігін бөліп, соққыға қант қосып, жақсылап араластыру керек. Сүт пен қаймақ қосып, баяу соғу керек. Жұмыртқаның ақ бөлігін қатаң болғанша соғып, баяулап араластырып қосу керек. Салқын жерде бірнеше күн тұру керек. Дәм татып көру керек". Рецептте жұмыртқаның мөлшері көрсетілмеген, бірақ қазіргі заманғы аспазшылар шамамен он екі жұмыртқаны есептейді. Американың оңтүстігінде жұмыртқа аралы бурбонмен жасалады. 1904 жылға қатысты тағы бір рецептте жұмыртқа, лимон шырыны, қант, ақ шарап, су және ром қажет. Исландияда жұмыртқа аралы "десерт ретінде ыстықтай беріледі". Үйде дайындалған рецепттерде сусынға ванильді балмұздақ қосылуы мүмкін, әсіресе салқындатылған сусын жасау мақсатында. Кейбір рецепттерде сүт пен қаймаққа қоса тұндырылған сүт немесе буланған сүт қолданылады. Ацидофиль сүті – ашытылған сүт өнімі жұмыртқа аралын жасауға қолданылады. Кейбір рецепттерде қатты қаймақ қолданылса, кейбір рецепттерде қаймақ қосылады. Әртүрлі тәттілендіргіштер қолданылады, мысалы, ақ қант, қоңыр қант және клен сиропы. Әртүрлі рецепттерде ингредиенттердің айырмашылықтары бар. Традициялық жұмыртқа аралының құрамында қаймақ пен қанттың көп мөлшеріне байланысты майлылығы жоғары. Ингредиенттер әртүрлі рецепттерде айтарлықтай өзгереді. Жұмыртқа аралының әртүрлі ұлттық және аймақтық нұсқаларында қолданылатын алкогольге бренди, коньяк, бурбон, виски, шери, ром және дәнді спирті жатады. Канадалық шеф-аспаз Хайди Финк жұмыртқа аралын үйде аз дайындаудың себебінің бірі – сусынның құрамындағы қаймақ, жұмыртқа және спирттің көп мөлшеріне байланысты оның дайындалуының қымбаттығы екенін айтады. Шикі жұмыртқаның қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар да үйде жұмыртқа аралын дайындаудың азаюына себеп болуы мүмкін. Қазіргі АҚШ заңнамасына сәйкес, жұмыртқа аралы ретінде сатылатын коммерциялық өнімдерде сүт, қант, өзгертілген сүт ингредиенттері, глюкоза фруктозасы, су, каррагенан, гуар резинасы, жасанды және табиғи хош иістендіргіштер, дәмдеуіштер, моноглицеридтер және бояғыштар болуы мүмкін. Канадада Ұлттық сүт кодексі жұмыртқа аралын былай анықтайды: "сүт пен қаймақтан жасалған, дәмделген және тәттіленген тағам. Тағамда майдың құрамы кемінде 3,25% және жалпы құрамы кемінде 23% болуы керек". Канадада егер коммерциялық өнімде жұмыртқа болмаса, оны "жұмыртқа аралы" деп атауға болмайды. Дайын жұмыртқа аралының түрлері маусымды түрде әртүрлі спирттік сусындармен немесе спиртсіз болып қол жетімді, оны сатып алғанда немесе "қоспалармен" қолдануға болады, онда қалауынша спирттік сусын қосылады. Жұмыртқа аралы көбінесе Американдық Құрама Штаттарының Құрбан айт мерекесінен Рождествоға дейін қол жетімді болса да, кейбір аймақтарда зефир дәмі бар нұсқасы Пасхада сатылады. Голландтық ликері адвокат, шамамен 20% алкогольмен, және неміс Eierlikör, негізінен жұмыртқа аралы болып табылады, бірақ бұрынғысы экспорттық нарықтарда ғана жұмыртқа аралына ұқсас консистенцияға ие, онда ол кейде қарлы коктейль дайындау үшін қолданылады. Нидерландта адвокат әдетте қалың және кремообразды конфессия ретінде қол жетімді, оны өздігінен тұтынуға болады немесе әртүрлі десерттерге крем ретінде қолдануға болады.

Сүтсіз және вегандық нұсқалар

Кейбір Солтүстік Америкалық өндірушілер вегандарға және сүт өнімдеріне аллергиясы барларға, лактозаға төзбеушілікпен немесе басқа диеталық шектеулері барларға соя, бадам, сұлы, күріш немесе кокос сүті негізіндегі баламаларды ұсынады. Сүтсіз эггногтың тарихы 1899 жылға дейін жетеді, ол кезде Альмеда Ламберт өзінің «Жаңғақтан тағам дайындау жөніндегі нұсқаулық» кітабында кокос майы, жұмыртқа және қант қолданылып жасалған «Эггног» рецептін жариялады. 1973 жылы Юнис Фармилант «Табиғи тағамдардың тәтті тісі» атты аспаздық кітабында заманауи сүтсіз эггног рецептін ұсынды. 1981 жылы Лос-Анджелестегі (Калифорния) Grain Country компаниясы ең алғашқы сүтсіз және вегандық эггног – Grain Nog-ты таныстырды. Вегандық – бұл тағамда сүт немесе жұмыртқа сияқты жануарлардан алынған өнімдердің жоқтығын білдіреді. Амазаке (дәстүрлі жапон ашытылған күріш сусындары) негізінде жасалған және жұмыртқасыз Grain Nog қарапайым, клубника және какао дәмінде қол жетімді болды. Сонымен қатар, 1981 жылы Redwood Valley Soyfoods Unlimited (Калифорния) «Soynog» таныстырды – бұл соя сүті мен тофу (қоюлығын арттыру үшін қосылған) негізіндегі ең алғашқы соялық сүтсіз және вегандық эггног. 1982 жылы ол Lite Nog деп, ал 1985 жылы Tofu Nog деп қайта аталды.

Тарату және ұсыну

Үйде немесе саудада жасалған жұмыртқалы коньяк ұсынылса да, оған шыртылған мускат жаңғағы немесе майдаланған корица, кілегей, корица таяқшасы, шоколад үгіткілері немесе ваниль бұршағы сияқты қосымшалар қосылуы мүмкін. Жұмыртқалы коньяқты стақан, кружка немесе коньякқа арналған бокалда ішуге болады. Оны қонақтарға алдын ала стақанға құйып немесе басқа ыдысқа салып ұсынуға болады, немесе пунш айнысында ұсынылып, қонақтар өздеріне құйып алады. 1981 жылы АҚШ-тағы зейнеткерлер үйінің көптеген тұрғындары мен қызметкерлері сальмонеллезбен ауырып, төртеуі қайтыс болды. Мұның себебі, көбінесе, бірден дайындалған жұмыртқалы коньяк болды, ал кейбір жағдайларда, жұққан адамдардың қолымен ұсталып, кейін таралған қосалқы жұқпалар осыған себеп болды. Кейінірек АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) жариялаған мәлімдемеде жұмыртқалы коньяқтағы спирт мөлшері жұмыртқадағы залалсыздану бактерияларын жоюға жеткіліксіз екені айтылды. Саудада пастеризацияланған жұмыртқаларды қолдану немесе сүт пен жұмыртқа қоспасын жеткілікті мөлшерде қыздыру сусынды қауіпсіз етеді. Бір рецептте қоспаны қайнатпай, жұмсақ отта, қасықтың артқы жағын жабатындай қалыңдыққа дейін қыздыру ұсынылады. Дегенмен, ұзақ сақталған алкогольді жұмыртқалы коньяк, тіпті залалсыздану бактериялары бар жұмыртқадан жасалса да, залалсыздануға ұшырайды. Алкогольді жұмыртқалы коньяқты ұзақ сақтау (кейде бір жылға дейін) оның дәмін жақсартады және патогендерді жояды. 2010 жылы Рокфеллер университетінің Бактериялық патогенез және иммунология зертханасы эксперимент жүргізді, онда сальмонелла салқындатылған және сақталған күшті жұмыртқалы коньяққа қосылды. Бір аптадан кейін сусындағы сальмонелла деңгейі қауіпті болды, бірақ үш апта ішінде толығымен жойылды. Қауіпсіздік үшін кемінде 20% алкоголь концентрациясы (алкогольдік спирт пен сүт немесе қаймақ шамамен бірдей мөлшерде) және салқындату ұсынылады. Шикі жұмыртқа мен сүттен жасалған өнімдерді сату қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарға байланысты, АҚШ FDA жұмыртқалы коньяқтың анықтамасын бірнеше рет өзгертті, дәстүрлі түрде қолданылатын жұмыртқаның көп мөлшерін жасанды түрде алмастыруға бағытталды. FDA ережелері (2015 жылғы жағдай бойынша) жұмыртқалы коньяқтың құрамында кемінде 1% жұмыртқа сарысы және кемінде 8,25% сүт құрғақ заттары болуын талап етеді. Үйде жасалған жұмыртқалы коньяқтың кейбір рецепттерінде шикі жұмыртқадан туындаған қауіптерді болдырмау үшін жұмыртқа сарысын сүтпен пісіру ұсынылады.

Алкоголь мөлшері

TIME журналы адамдардың жұмыртқалық коктейль ішкенде спирт мөлшерін ескеріп, жауапкершілікпен ішу керектігін айтады. Адамдар үйде спирттік жұмыртқалық коктейль жасағанда немесе сатылатын жұмыртқалық коктейльге спирт қосылғанда, кейбір жағдайларда сусынның спирт мөлшері тым жоғары болады; бір жазушы өзінің отбасылық Рождество дәстүрінде "спирттің жоғары пайызы болмаса, ол жұмыртқалық коктейль емес" дейді. Джаз композиторы Чарльз Мингустың рецептінде 151 градусты ромды қоса, "бір пілді құлатуға" жететіндей спирт мөлшері бар. Спирттік жұмыртқалық коктейльдің тарихы ұзақ. 1894 жылы Солтүстік Каролинадағы саяхатшының кітабында "жарым галлон брендиді жұмыртқалық коктейльге қолдану" туралы жазылған. CNN телеарнасының хабарлауынша, 19 ғасырдағы американдық жұмыртқалық коктейль рецептерінің кейбіреулерінде спирт мөлшері көп болған. 2015 жылы Bloomingdale's жарнамасы жұмыртқалық коктейльге спирт қосу туралы айтқандықтан дау туды. Жарнамада ер адам мен әйел бейнеленген, әйел еркектен басқа жаққа қарап тұрды, ал оның астында "Досыңыз қарап тұрмағанда оның жұмыртқалық коктейліне спирт қосыңыз" деп жазылған. Twitter сияқты әлеуметтік желілерде зорлауды және спирттік ішімдік көмегімен жасалған жыныстық шабуылды қолдайтын сияқты сынға ұшырағаннан кейін, Bloomingdale's кешірім сұрап жауап берді: "Жақындағы пікірлерді ескере отырып, біздің соңғы каталогымызда қолданған мәтін орынсыз және дәмсіз болды. Bloomingdale's бұл қателік үшін шын жүректен кешірім сұрайды". 1826 жылы академиядағы 260 курсанттың ішімдікке салынуына алаңдаушылық туды. Курсанттарға академия аумағында спирттік ішімдікке тыйым салынғандықтан, олардың Рождестволық жұмыртқалық коктейлі спиртсіз болады деп хабарланды, бұл курсанттардың академияға спирт әкелуіне себеп болды. Рождество күніне арналған кеш үшін казармаларға бірнеше галлон виски әкелінді. Бұл "жалпы мас болуға" әкелді. Терезелер, жиһаз, ыдыс-аяқтар сындырылды, қабырғалардан қоршаулар жыртылды, төбелес болды. Бір курсант өзінің командирін атуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. TIME журналының Тристан Стивенсон айтуынша, жұмыртқалық коктейльдің "спирті мен қанты энергия береді, жұмыртқадағы ақуыз, сүт немесе қаймақтың майы [қыста] ішкен адамға суыққа төзу үшін қажетті "қабаттарды" береді". TIME журналы сондай-ақ "бір стақан жұмыртқалық коктейльге 400-ден астам килокалория (1700 кДж) қосылуы мүмкін" деп хабарлайды.

Қабылдау және тұтыну

Eggnog тамақ сыншылары, аспазшылар және тұтынушылар тарапынан әртүрлі қабылданады; Esquire журналы "egg nog-қа қатысты орташа пікір жоқ сияқты. Оны жақсы көресіз немесе жек көресіз" дейді. Кейбіреулер бұл сусынды ынтамен қолдайды, ал басқалары оның дәмін немесе консистенциясын сынап бағалайды. CBC "көне сусынның дау тудыруы мүмкін" екенін мәлімдеді. TIME журналының Тристан Стивенсон eggnog-тың танымал болуын "[құмарлық пен кінә сезімін] бірдей қамтиды, себебі ол май, қант және алкогольден басқа ештеңе емес" деп түсіндіреді, бұл оны "өте керемет дәмді" етеді, бір түрі "алкогольді құймақ". Канадалық аспазшы Хайди Финк (Виктория қаласынан) үй жасаған eggnog-ты мақтайды, бірақ супермаркеттерде сатылатын "қою" "глопты" сынап бағалайды. New York Daily News газеті кофеге eggnog хошқышын (және көкжидек сияқты басқа хошқыштарды) қосуға қарсы шығып, нәтижесін "Франкен кофесі" деп атады. 2019 жылы АҚШ-та 53,5 миллион бөтелке сатылды және американдықтар eggnog-қа 185 миллион доллар жұмсады. 1969 жылдан бері eggnog тұтынуы 42 пайызға төмендеді. Бұл сусын Ұлыбританияда дамып, 1700 жылдары Америка колонияларына тарағанына қарамастан, 2000 жылдары Ұлыбританиядан гөрі АҚШ-та көбірек танымал. 2014 жылдан бері канадалықтар дүкеннен сатып алынған eggnog-ты аз іше бастады. Олар 2014 жылғы Рождество кезеңінде 5,3 миллион литр коммерциялық eggnog ішті; бұл 1994 жылы ішкен сегіз миллион литрден аз. Канадалық eggnog тұтынуының төмендеуіне себеп болатын факторлардың бірі шикі жұмыртқалар (үй жасаған eggnog үшін) және сусынның майлылығы мен қант мөлшеріне қатысты денсаулық алаңдаушылықтары болуы мүмкін.

Цитаталанған кітаптар

Агню, Джеймс Б. (1979). Eggnog Riot. Сан-Рафаэль, Калифорния: Presidio Press.