Кіріспе

Алерген – иммундық жүйенің, әдетте зиянсыз заттарға қарсы күресіп, тым күшті иммундық реакцияны тудыратын антигеннің түрі. Мұндай реакциялар аллергия деп аталады. Техникалық тұрғыдан алғанда, аллерген – иммуноглобулин E (IgE) арқылы атопиялық адамдарда I типті гиперсезімталдық реакциясын қозғауға қабілетті антиген. Көптеген адамдар иммуноглобулин E жауабын негізінен паразиттік инфекциялардан қорғану үшін пайдаланады. Дегенмен, кейбір адамдар кең таралған қоршаған орта антигендеріне де жауап бере алады. Бұл тұқым қуалайтын бейімділік атопия деп аталады. Атопиялық адамдарда паразиттік емес антигендер IgE өндірісін қате ынталандырады, нәтижесінде I типті гиперсезімталдық пайда болады. Сезімталдық адамдарда (немесе жануарларда) әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген заттар сезімтал адамдар үшін аллерген болып табылуы мүмкін.

Аллергендердің түрлері

Аллергендерді алуан түрлі көздерден табуға болады, мысалы, шаң кенесінің экскременттерінен, тозаңнан, үй жануарларының түктерінен, тіпті патша айрығынан. Тағамдық аллергия тағамдық сезімталдықтан гөрі сирек кездеседі, бірақ жержаңғақ (бұршақ тұқымдас), жаңғақ, теңіз өнімдері және балық сияқты кейбір тағамдар көптеген адамдарда ауыр аллергияға себеп болады. АҚШ-тың Тағам және Дәрі-дәрмек басқармасы тоғыз тағамды маңызды тағамдық аллергендер ретінде мойындайды: жержаңғақ, ағаш жаңғақтары, жұмыртқа, сүт, моллюскілер, балық, бидай, соя және соңғы кезде сусамы, сондай-ақ сульфиттер (химиялық негізді, көбінесе тағамдардың хош иісі мен түсінде кездеседі) 10 ppm және одан жоғары концентрацияда. Басқа елдерде азаматтардың генетикалық профильдерінің және белгілі бір тағамдарға ұшырау деңгейінің айырмашылығына байланысты ресми аллергендер тізімі өзгеше болуы мүмкін. Канада АҚШ мойындайтын барлық тоғыз аллергенді мойындайды, сондай-ақ горчицаны да. Еуропалық Одақ сонымен қатар глютені бар басқа дәнді дақылдарды, сондай-ақ сельдерей мен люпинды да мойындайды. Тағы бір аллерген – урушиол, уытты плющ пен уытты еменнен түзілетін шайыр, ол тері клеткаларының құрылымын өзгертіп, иммундық жүйе оны дене мүшесі ретінде танымайды, нәтижесінде урушиолға байланысты контактты дерматит деп аталатын теріде бөртпе пайда болады. Әртүрлі ағаштар мен ағаш өнімдері, мысалы қағаз, картон, МДФ және т.б. сондай-ақ қолмен тию арқылы немесе арақ шаңын жұту арқылы асма және терідегі бөртпе сияқты жеңілден ауырға дейінгі аллергиялық белгілерді тудыруы мүмкін. Аллергиялық реакция аллергенмен тікелей байланысқан кез келген жағдайда пайда болуы мүмкін: сезімтал адам тағам немесе сусынды ішкен кезде (қабылдау), тозаңды, парфюмерияны немесе үй жануарларының түктерін тыныс алғанда (жұтыну), немесе дене мүшесі аллергия тудыратын өсімдікке тигенде (тікелей байланыс). Аллергияның басқа да жиі кездесетін себептері – былбыршаң, отты құмырсқа және ара шағуы, пенициллин және латекс. Аллергиялық реакцияның өте ауыр түрі анафилаксия деп аталады. Емдеудің бір түрі – анафилаксияға ұшыраған адамға стерильді эпинефрин енгізу, ол организмнің аллергенге шамадан тыс реакциясын тоқтатып, науқасты медициналық мекемеге жеткізуге мүмкіндік береді.

Маусымдық аллергия

Маусымдық аллергия белгілері көбінесе жылдың белгілі бір кезеңдерінде, әдетте көктемде, жазда немесе күзде, белгілі бір ағаштар мен шөптер тозаңданған кезде пайда болады. Бұл ағаш немесе шөп түріне байланысты. Мысалы, кейбір ағаштар, емен, шырша және қабақ ағаштары көктемде тозаңдайды, ал бермуда, тимоти және жеміс бақшасы шөптері жазда тозаңдайды. Шөп аллергиясы көбінесе шүйгінмен байланысты, себебі олардың симптомдары мен себептері шамалы ұқсас. Симптомдары: мұрынның ағып кетуіне және көздің суына себеп болатын ринит, сондай-ақ аллергиялық конъюнктивит. Сондай-ақ, ауыздың төбесінде немесе тамақтың артқы жағында қышыну сезімі болуы мүмкін. Маусымға байланысты симптомдар нашарлауы мүмкін, адамдар жөтел, ыңғуы және ашушаңдық сезінеді. Кейбіреулері тіпті депрессияға түсіп, тәбеті кетеді немесе ұйықтамайды. Сонымен қатар, қан тамырлары бітелуіне байланысты бас ауруы да болуы мүмкін. Егер ата-анасының екеуі де бұрын аллергияға шалдыққан болса, баланың маусымдық аллергияға шалдығуының ықтималдығы 66% құрайды, ал егер ата-анасының біреуі ғана аллергияға шалдыққан болса, бұл тәуекел 60% дейін төмендейді. Иммундық жүйе де маусымдық аллергияға күшті әсер етеді, өйткені ол тозаң сияқты әртүрлі аллергендерге әртүрлі реакция жасайды. Аллергияға бейім адамның денесіне аллерген енген кезде иммундық реакция және антиденелердің өндірілуі басталады. Бұл аллергенге қарсы антиденелер мұрынның, көздің және өкпесінің маст жасушаларына көшеді. Аллерген мұрынға бірнеше рет енген кезде маст жасушалары көптеген химиялық заттар немесе гистаминдер бөліп шығарады, олар мұрынның кілегейлі қабығын тітіркендіреді және қабындырады, соның салдарынан аллергиялық реакцияның симптомдары пайда болады: тамақтың қышынуы, қышық, жұмылу және көзден жас шығу. Аллергияны суық тиюден ажырататын кейбір симптомдар: қызба болмайды. Кілегейлі шырыштар ағып, мөлдір болады. Жұмылу жиі және бірнеше рет қайталанады. Тамақ, құлақ және мұрын қышып жатады. Бұл симптомдар әдетте 7-10 күннен артық сақталады. Маусымдық аллергиялардың арасында бірігіп, жаңа түрдегі аллергияны тудыратын аллергендер де бар. Мысалы, шөп тозаңдарының аллергендері пияз, салат, морковь, сельдерей және жүгері сияқты көкөністердегі тағамдық аллергиялық ақуыздармен қиылысқан реакцияға түседі. Сонымен қатар, қайың тозаңын қоздыратын алма, жүзім, персик, сельдерей және абрикос сияқты туыстары құлақ пен тамақта қатты қышынуға себеп болады. Кипарис тозаңына аллергия зәйтүн, пивет, күл және орыс зәйтүні сияқты түрлердің арасындағы қиылысқан реактивтілікті тудырады. Кейбір ауылдық жерлерде шөп аллергиясының тағы бір түрі бар, ол ауадағы тозаң бөлшектері мен саңырауқұлақтың қосылысынан тұрады. Жақында жүргізілген зерттеулер адамдардың паразитке қарсы қорғану үшін аллергияға шалдығуы мүмкін екенін көрсетті. Йель университетінің иммунологы Руслан Меджитовтың айтуынша, протеаза аллергендері паразиттік құрттар өндіретін протеазаларды анықтау үшін дамыған бірдей сенсорлық ақуыздарды бөліп алады. Сонымен қатар, "Ерекше аллергиялар және жаһандық жылыну" атты маусымдық аллергия туралы жаңа есепте климаттың өзгеруі салдарынан көптеген аллергиялық факторлар нашарлап бара жатқаны анықталды. АҚШ-тың 16 штаты жаһандық жылынудың ластануы арта берсе, аллергенді ағаш тозаңдарының күрт өсуіне байланысты "аллергендік ошақтар" деп аталды. Сондықтан зерттеушілер бұл есепте жаһандық жылыну АҚШ-тағы миллиондаған астмамен ауыратын адамдар үшін жаман жаңалық екенін мәлімдеді, өйткені олардың астма шабуылдары маусымдық аллергиямен байланысты. Шындығында, маусымдық аллергия астманың негізгі себептерінің бірі болып табылады, сонымен қатар суық тию, темекі түтіні және дене шынықтыру да осыған себеп болуы мүмкін. Мысалы, Канадада астмамен ауыратын адамдардың 75% - ында маусымдық аллергия бар.

Маусымдық аллергияны диагностикалау

Науқаста байқалатын белгілерге, белгілерді бағалау және физикалық тексеру нәтижелеріне сүйене отырып, дәрігерлер науқастың маусымдық аллергиясы бар-жоғын анықтау үшін диагноз қоя алады. Диагноз қойғаннан кейін дәрігер аллергиялық реакцияның басты себебін анықтап, тиісті емдеуді ұсынады. Себебін анықтау үшін 2 тест жасау қажет: қан анализі және тері сынағы. Аллергологтар тері сынағын екі түрлі жолмен жүргізеді: әлде аллергеннің тазартылған сұйығын теріге тамшылап, сол жерді кішкентай инемен шаншып тесіп, әлде аллергеннің шағын мөлшерін тері астына енгізеді. Маусымдық аллергияны анықтау үшін басқа да құралдар бар, мысалы, зертханалық тесттер, суреттеу тесттері және мұрын эндоскопиясы. Зертханалық тесттер кезінде дәрігер мұрыннан жағынды алып, оны микроскоп арқылы қарап, себебін көрсететін факторларды анықтайды: эозинофильдердің (ақ қан жасушаларының) санының артуы, бұл аллергиялық жағдайды көрсетеді. Эозинофильдердің саны жоғары болса, аллергиялық жағдай болуы мүмкін. Тағы бір зертханалық тест – IgE (иммуноглобулин өндірісі) үшін қан анализі, мысалы, радиоаллергосорбенттік тест (RAST) немесе жақында қолданыла бастаған ферменттік аллергосорбенттік тесттер (EAST), нақты аллергендерге жауап ретінде аллергенге спецификалық IgE-нің жоғары деңгейін анықтау үшін жасалады. Қан тесттері тері сынақтарына қарағанда дәлдігі төмен болғанымен, тері сынағынан өте алмайтын науқастарға жасауға болады. Суреттеу тесттері созылмалы ринитпен ауыратын адамдарда синуситті анықтауға көмектеседі және басқа тесттердің нәтижелері нақты болмаған жағдайда қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, мұрын эндоскопиясы бар, онда мұрынның құрылымындағы кез келген бұзылысты тексеру үшін кішкентай камерасы бар түтік мұрынға енгізіледі. Эндоскопия созылмалы немесе емге жауап бермейтін маусымдық риниттің кейбір жағдайларында қолданылуы мүмкін.

Саңырауқұлақтың аллергендері

1952 жылы базидиоспоралар ауада тарайтын аллергендер ретінде сипатталды және 1969 жылы астмамен байланыстырылды. Базидиоспоралар ауадағы ең көп кездесетін саңырауқұлақ аллергендері болып табылады. Саңырауқұлақ аллергиясы маусымдық астмамен байланысты. Олар ауадағы аллергендердің маңызды көзі саналады. Базидиоспоралар тұқымдасына саңырауқұлақтар, тотықтар, қара шұңғылдар, жапырақшалар және пуфболдар жатады. Саңырауқұлақтардың ауадағы спораларының деңгейі, тозаң мен саңырауқұлақ спораларының деңгейімен салыстырылады. Аллергиялық аурулары бар адамдардың 30 пайызында саңырауқұлаққа аллергия анықталады, бірақ тамақ аллергиясының 1 пайызынан кем деп есептеледі. Көп жауын жауған кезде (саңырауқұлақ спораларының таралуы артады) астмамен ауыратын балалардың ауруханаға түсу көрсеткіші артады. Жаңа Зеландияда жүргізілген зерттеуде, тыныс алу жолдарымен байланысты аллергиялық аурулары бар науқастардың 22 пайызы базидиоспораларға аллергиялық екені анықталды. Саңырауқұлақ спораларына аллергия бірден аллергиялық белгілерді немесе кейіннен аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Астмамен ауыратын адамдарда жедел аллергиялық реакциялар жиі кездеседі, ал аллергиялық ринитпен ауыратындарда аллергиялық реакциялар кешігуі мүмкін. Бір зерттеуде пациенттердің 27 пайызы базидиомицет мицелиясының экстракттеріне, ал 32 пайызы базидиоспора экстракттеріне аллергиялық екені анықталды, бұл аллергияға бейімділіктің жоғары деңгейін көрсетеді. Базидиомицет қалпақшасының, мицелияның және спора экстракттарының арасында, базидиомицет аллергиясын диагностикалау үшін спора экстракттары ең сенімді деп табылған. Канадада аллергиялық клиникаға келген балалардың 8 пайызының Ганодермаға, яғни базидиоспораға аллергиясы бар екені анықталды. Pleurotus ostreatus, cladosporium және Calvatia cyathiformis ауадағы маңызды споралар болып табылады. Үндістанда Fomes pectinatus тыныс алу жолдарымен байланысты аллергиясы бар науқастардың 22 пайызына әсер ететін басым ауадағы аллерген болып табылады. Coprinus comatus сияқты кейбір саңырауқұлақ аллергендері экземаға ұшыраған тері зақымдануларын нашарлатумен байланысты. Күзгі айларда (саңырауқұлақ спораларының таралу маусымында) туған балаларда өмір бойы астма белгілері даму ықтималдығы жоғары.

Емдеу

Емдеуге рецептсіз дәрілер, антигистаминдік препараттар, мұрынды деконгестанттар, аллергияға қарсы екпелер және баламалы медицина жатады. Мұрынның симптомдары болған жағдайда, антигистаминдік препараттар әдетте бірінші таңдау болып табылады. Оларды псевдоэфедринмен бірге қабылдау мұрынның бітуін жеңілдетуге көмектеседі және қышыну мен жұтынуды тоқтатады. Бенадрил және Тавист сияқты рецептсіз препараттар бар. Алайда, бұл антигистаминдік препараттар қатты ұйқышаңдық тудыруы мүмкін, сондықтан осы препараттарды қабылдап жатқанда ауыр техниканы басқару немесе көлік жүргізуден аулақ болуға кеңес беріледі. Басқа да жанама әсерлерге ауыздың құрғауы, көрудің нашарлауы, іш қату, зәр шығарудың қиындығы, шатасу және бас айналу жатады. Сондай-ақ, әдетте "ұйқы тудырмайтын антигистаминдіктер" деп жіктелетін антигистаминдік препараттардың жаңа, екінші буыны бар, оларға цетиризин, лоратадин және фексофенадин кіреді. Мұрынды деконгестанттардың мысалы – псевдоэфедрин, оның жанама әсерлері ұйқысыздық, алаңдау және зәр шығару қиындықтарын қамтиды. Азеластин және Ипратропиум сияқты басқа да мұрын спрейлері рецепт бойынша қол жетімді. Олардың кейбір жанама әсерлеріне ұйқышаңдық кіреді. Көз симптомдары болған жағдайда, тітіркенуді азайту үшін көзді алдымен қарапайым көз жуу препараттарымен шаю маңызды. Конъюнктивит кезінде контактты линзаларды тағуға болмайды. Аллергендік иммунотерапиямен емдеу организмді белгілі бір ұзақ мерзімді толеранттылыққа бейімдеу үшін аллергендердің дозаларын енгізуді қамтиды. Аллергиялық иммунотерапияны ауыз арқылы (тіл асты таблеткалары немесе тамшылары ретінде) немесе тері астына инъекциялар арқылы (подкожно) жүргізуге болады. Иммунотерапия аллергиялық реакцияны тудыратын заттың аз мөлшерін қамтиды.