Кіріспе
Иммуноглобулин Е (IgE) антиденесі
Иммуноглобулин Е (IgE) – тек сүтқоректілерде ғана кездесетін антиденелердің бір түрі (немесе иммуноглобулин (Ig) "изотипі"). IgE плазма жасушаларында синтезделеді. IgE мономерлері екі ауыр тізбек (ε тізбегі) және екі жеңіл тізбектен тұрады, ε тізбегінде төрт Ig-тәрізді тұрақты домен (Cε1–Cε4) болады. IgE кейбір паразиттік құрттарға, соның ішінде Schistosoma mansoni, Trichinella spiralis және Fasciola hepatica инфекциясына қарсы иммундық жауаптың маңызды бөлігі саналады. IgE сонымен қатар Plasmodium falciparum сияқты кейбір протозоан паразиттеріне қарсы иммундық қорғаныс кезінде де қолданылады. IgE уларға қарсы қорғану үшін пайда болған болуы мүмкін. IgE I типті гиперсезімталдық реакциясында да маңызды рөл атқарады, ол әртүрлі аллергиялық ауруларда көрінеді, мысалы, аллергиялық астма, синуситтің көп түрлері, аллергиялық ринит, тамақ аллергиясы және созылмалы уртикария мен атопиялық дерматиттің белгілі бір түрлері. IgE аллергендерге жауап беруде де маңызды рөл атқарады, мысалы: дәрі-дәрмектерге, ара шағуына және десенсибилизация иммунотерапиясында қолданылатын антиген препараттарына анафилактикалық реакциялар. IgE әдетте ең аз таралған изотоп болса да, қалыпты ("атопиялық емес") адамның қан сарысуындағы IgE деңгейі Ig концентрациясының барлық 0,05% құрайды, ал IgG-нің 10 мг/мл концентрациясы 75% құрайды және классикалық адаптивті иммундық жауаптың көп бөлігіне жауапты изотоптар болып табылады. TOC
Ашылу
IgE 1966 және 1967 жылдары екі тәуелсіз топпен бірдей ашылды: Колорадо штатының Денвер қаласындағы Балалар астмасын зерттеу институты мен ауруханасында Кимишиге Ишизака және оның әйелі Теруко Ишизака, ал Швецияның Упсала қаласында Гуннар Йоханссон және sv. Олардың ортақ мақаласы 1969 жылғы сәуірде жарияланды.
Паразиттік гипотеза
IgE изотопы бассофильдер мен маст жасушаларымен бірге паразиттерге, мысалы гельминттерге (Шистозома сияқты) қарсы қорғану үшін эволюциялық дамыған, бірақ бактериялық инфекцияларда да тиімді болуы мүмкін. Эпидемиологиялық зерттеулер адамдарда Schistosoma mansoni, Necator americanus және нематодтармен жұққанда IgE деңгейінің артатынын көрсетеді. Бұл өкпеден ілгек құрттарын шығаруға ең көп пайда келтіреді.
Аллергиялық аурудың токсиндік гипотезасы
1981 жылы Марджи Профет аллергиялық реакциялардың уларға қарсы соңғы қорғаныс механизмі ретінде пайда болғанын ұсынды. Сол кезде даулы болғанымен, жаңа зерттеулер Профеттің аллергияның зиянды токсиндерге қарсы бейімделу рөлі туралы ойларының кейбірін қолдайды. 2013 жылы IgE антиденелері бал арасының уына төзімділіктің қалыптасуында маңызды рөл атқаратыны анықталды. Авторлар «бал арасы уының шағын дозасы өте үлкен, тіпті өлімге әкелетін дозаға қарсы иммунитет береді» және «осы уға тән, IgE-мен байланысты, бейімделу иммундық жауап кем дегенде эволюциялық тұрғыдан алғанда, жануарды удың ықтимал уытты мөлшерінен қорғау үшін дамыды, мысалы, жануар бүкіл бал арасы ұясына тап болғанда немесе жылан шаққанда» деген қорытынды жасады. Бал арасы уының негізгі аллергені (фосфолипаза А2) Th2 иммундық жауабын тудырады, ол IgE антиденелерінің өндірісімен байланысты, бұл «тышқандардың ықтимал өлімге әкелетін дозаларға төзімділігін арттыруы мүмкін».
Қатерлі ісік
ИгЕ әлі толық түсінілмегенімен, иммундық жүйенің қатерлі ісіктерді тануында маңызды рөл атқаруы мүмкін, онда қатерлі ісік маркерлерінің шамалы мөлшерін ғана көрсеткен жасушаларға қарсы күшті цитотоксикалық жауапты күшейту пайдалы болар еді. Егер осылай болса, омализумаб (аллергияға қарсы) сияқты IgE-ге қарсы емдердің кейбір күрделі жағымсыз салдары болуы мүмкін. Дегенмен, жақында жүргізілген зерттеу, омализумабтың әртүрлі жағдайларда I-IV фазалық 67 клиникалық сынақтарынан алынған толыққанды мәліметтерді жинақтау арқылы жүргізілді, омализумабпен емдеу мен қатерлі ісік арасындағы себеп-салдар байланысының болуы екіталай деген қорытындыға келді.
Аурудың пайда болуындағы рөлі
Атопиялық адамдарда IgE деңгейі қалыптыдан он есе жоғары болуы мүмкін (гипер IgE синдромымен ауыратындарда да осыған ұқсас жағдай байқалады). Дегенмен, симптомдардың пайда болуы үшін бұл міндетті шарт емес, себебі қалыпты IgE деңгейі бар астмамен ауыратын науқастарда да осы көрініс кездеседі. Жақындағы зерттеулер IgE өндірісінің мұрынның кілегейлі қабығында жергілікті түрде жүзеге асуы мүмкін екенін көрсетті. Кез келген аллергенді (әдетте бұл ақуыз болады, мысалы, шаңқұрттың Der p 1, мысықтың Fel d 1, шөп немесе беде өскіні, тағамдық ақуыздар және т.б.) тани алатын IgE, өте жоғары сәйкестікке ие рецепторы FcεRI-мен ұзаққа созылатын байланысқа түседі, нәтижесінде қабыну реакцияларын қамтамасыз ете алатын базофилдер мен мастоциттер «қамдалады», гистамин, лейкотриендер және белгілі бір интерлейкиндер сияқты химиялық заттарды бөліп шығаруға дайын тұрады. Осы химиялық заттар аллергиямен байланысты көптеген симптомдарды тудырады, мысалы, астма кезінде тыныс жолдарының тарылуы, экзема кезінде жергілікті қабыну, аллергиялық ринитте шырыштың көп бөлінуі, сондай-ақ қан тамырларының өткізгіштігінің жоғарылауы (бұл басқа иммундық жасушалардың тіндерге енуіне мүмкіндік береді, бірақ анафилаксия сияқты жағдайларда қан қысымының күрт төмендеуіне әкелуі мүмкін). IgE жүйке жүйесінің қызыл жегі (СЛЭ), ревматоидты артрит (РА) және псориаз сияқты әртүрлі аутоиммундық ауруларда жоғарылағандығы белгілі, және гиперсезімталдық реакциясын туғызу арқылы СЛЭ және РА патогенезінде маңызды рөл атқарады деп есептеледі. IgE деңгейін реттеу, антидене шығаратын плазмалық жасушаларға дифференциацияланатын B жасушаларын бақылау арқылы жүзеге асырылады және «төмен сәйкестікке» ие рецептор FcεRII немесе CD23-ті қамтиды деп саналады. CD23 антигендік ұсынылымды жеңілдетуге де мүмкіндік береді, бұл IgE-ге тәуелді механизм, онда CD23 экспрессиялайтын B жасушалары аллергенді белгілі бір T-көмекші жасушаларға ұсына алады (және оларды ынталандырады), нәтижесінде Th2 жауабы жалғасады, оның ерекше белгілерінің бірі – антиденелердің өндірісінің артуы.
Диагностикадағы рөлі
Аллергияны диагностикалау көбінесе адамның медициналық тарихын қарастыру және тері немесе қан анализі жасаған кезде аллергенге қатысты IgE анықталуы арқылы жүзеге асырылады. Аллергенге қатысты IgE тестілеуі – аллергияны анықтаудың сенімді әдісі; нақты деректер көрсетпейді, шексіз IgE тестілеуі немесе иммуноглобулин G (IgG) тестілеуі аллергия диагнозын қоюға көмектеседі.
IgE жолдарын нысанаға алатын дәрілер
Қазіргі уақытта аллергиялық аурулар мен астманы әдетте келесі дәрі-дәрмектердің бірімен немесе бірнешеуімен емдеуге болады: (1) антигистаминдер мен лейкотриендерге қарсы препараттар, олар қабыну медиаторлары гистамин мен лейкотриендердің әсерін жояды, (2) жергілікті немесе жүйелік (ауызға қабылдауға немесе инъекциялауға арналған) кортикостероидтар, олар қабыну механизмдерінің кең спектрін басады, (3) қысқа немесе ұзақ әрекет ететін бронходилаторлар, олар астма кезінде тарылған тыныс жолдарының тегіс бұлшық еттерін босаңсытады, немесе (4) маст жасушаларын тұрақтандыратын препараттар, олар IgE-мен байланысу арқылы әдетте іске қосылатын маст жасушаларының дегрануляциясын тежейді. Жүйелік кортикостероидтерді ұзақ мерзім пайдалану көптеген ауыр жанама әсерлерге әкелуі мүмкін және баламалы емдер болған жағдайда олардан аулақ болу ұсынылады. IgE, IgE синтезінің жолы және IgE-ге байланысты аллергиялық/қабыну жолы – аллергия, астма және IgE-ге байланысты басқа да аурулардың патологиялық процестеріне араласу үшін маңызды нысаналар. IgE шығаратын плазма жасушаларын құратын B лимфоциттерінің дифференциациясы мен жетілу жолы, IgE экспрессиялайтын B лимфобластарының аралық сатыларынан өтеді және IgE экспрессиялайтын жадты B жасушаларымен өзара әрекеттесуді қамтиды. 1987 жылы Хьюстон (Техас штаты) қаласындағы Tanox биотехнологиялық компаниясы B лимфобластары мен жадты B жасушаларындағы мембранаға байланысқан IgE (mIgE) нысанаға алу арқылы осы жасушаларды лиздей немесе төмендете алатынын, осылайша антигенге спецификалық IgE өндірісін тежей және иммундық тепе-теңдікті IgE емес механизмдерге қарай өзгерте алатынын ұсынды. IgE жолына бағытталған екі тәсіл әзірленді және екеуі де белсенді түрде дамытылуда. Бірінші тәсілде, анти-IgE антиденесі omalizumab (саудалық атауы Xolair) IgE-ні оның рецепторларына байланыспаған күйде таниды және қолда бар IgE-ні бейтараптандыруға немесе тазалауға, сондай-ақ оның маст жасушалары мен базофилдердегі рецепторларға байланысуына жол бермеуге қолданылады. Xolair көптеген елдерде ауыр, тұрақты аллергиялық астманы емдеу үшін мақұлданған. Сонымен қатар, 2014 жылдың наурызында Еуропалық Одақ пен АҚШ-та H1 антигистаминдерімен тиімді емдеуге жарамайтын созылмалы спонтанды қышымалды (уртикария) емдеу үшін де мақұлданды. Екінші тәсілде, тек адамның B жасушаларындағы mIgE-де ғана кездесетін, ал еркін, ерігіш IgE-де жоқ 52 аминқышқылынан тұратын доменге спецификалық антиденелер (CεmX немесе M1’) дайындалды және аллергия мен астманы емдеу үшін клиникалық зерттеулерден өтуде. M1’ антиденесіне қарсы гуманизацияланған антидене, quilizumab, ІІb фазалық клиникалық сынақта. 2002 жылы Рэндалл жасуша және молекулалық биофизика бөлімінің ғалымдары IgE құрылымын анықтады. Бұл құрылымды (басқа изотиптерге тән емес, өйткені ол өте иілген және асимметриялық) және IgE-нің рецептор FcεRI-мен өзара әрекеттесуін түсіну IgE рецепторларының өзара әрекеттесуіне кедергі келтіруге тырысатын жаңа буын аллергиялық препараттарды әзірлеуге мүмкіндік береді. Моноклоналық антиденелерге қарағанда арзан емдеу әдістерін (мысалы, кішкентай молекулалы препараттар) әзірлеу мүмкін, олар IgE-нің рецепторына байланысуын тежеуге ұқсас тәсілді қолданады.