Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қатты немесе жоғары тұтқырлыққа ие зат.
Solid or highly viscous substance
Полимер химиясы және материалтану ғылымдарында шайыр – өсімдік немесе синтетикалық шығу тегінің қатты немесе жоғары тұтқырлыққа ие заты, ол әдетте полимерлерге айналуға қабілетті. Шайырлар көбінесе органикалық қосылыстардың қоспасы болып табылады. Бұл мақала негізінен табиғи шайырларға арналған. Өсімдіктер жарақат алғанда қорғану үшін шайыр бөліп шығарады. Шайыр өсімдіктерді жәндіктер мен патогендерден қорғайды. Шайыр өсімдіктермен қоректенетін көптеген түрлерге, жәндіктерге және патогендерге кедерес келтіреді, ал оның құрамындағы ұшқыш фенолды қосылыстар өсімдікке шабуыл жасайтын жәндіктердің паразитоидтарын немесе хищниктерін тарта алады.
In polymer chemistry and materials science, a resin is a solid or highly viscous substance of plant or synthetic origin that is typically convertible into polymers. Resins are usually mixtures of organic compounds. This article focuses mainly on naturally occurring resins. Plants secrete resins for their protective benefits in response to injury. Resins protect plants from insects and pathogens. Resins confound a wide range of herbivores, insects, and pathogens, while the volatile phenolic compounds may attract benefactors such as parasitoids or predators of the herbivores that attack the plant.
Құрамы
Өсімдіктердегі көптеген шайырлар терпендерден құралған. Нақты құрамына альфа-пинен, бета-пинен, дельта-3-карен және сабинен, моноциклді терпендер лимонен және терпинолен, сондай-ақ трициклді сесквитерпендер – лонгифолен, кариофилен және дельта-кадинен кішірек мөлшерде кіреді. Кейбір шайырларда шайыр қышқылдарының үлесі жоғары болады. Ал розин, керісінше, аз ұшқыш және дитерпендерден, басқа да қосылыстармен бірге тұрады.
Most plant resins are composed of terpenes. Specific components are alpha pinene, beta pinene, delta 3 carene, and sabinene, the monocyclic terpenes limonene and terpinolene, and smaller amounts of the tricyclic sesquiterpenes, longifolene, caryophyllene, and delta cadinene. Some resins also contain a high proportion of resin acids. Rosins on the other hand are less volatile and consist of diterpenes among other compounds.
Мысалдар
Өсімдіктерден алынатын шайырлардың мысалдары: зәрбіңке, Гилеад бальзамы, бальзам, Канада бальзамы, Protium copal және Hymenaea courbaril ағаштарының копалы, Dipterocarpaceae тұқымдасына жататын ағаштардан алынған даммар, айдаһар ағаштарының (Dracaena түрлерінен) қандары, элеми, Boswellia sacra-дан алынған ладан, Ferula gummosa-дан алынған галбан, Guaiacum тұқымдасының lignum vitae ағаштарының гуаяк, Agathis australis ағаштарының каури шайыры, Cannabis indica-дан алынған гашиш (Cannabis шайыры), Cistus теңіздік түрлерінің лабданумы, Pistacia lentiscus мастика ағашынан алынған мастика (өсімдік шайыры), Commiphora бұтасынан алынған мирра, Tetraclinis articulata, Мальтаның ұлттық ағашынан алынған сандер шайыры, Styrax түрлерінен алынған стиракс (бензоин шайыры) және Австралияның spinifex шөптерінен алынған шайыр. Зәрбіңке – қылқан жапырақты және басқа да ағаш түрлерінен алынған қазылған шайыр (рессинит деп те аталады). Копал, каури, даммар және басқа шайырлар жартылай қазылған шөгінділер түрінде де кездеседі. Жартылай қазылған копалды нағыз қазылған зәрбіңкеден ажыратуға болады, себебі оған ацетон немесе хлороформ сияқты еріткіштің тамшысын салғанда, ол жабысқақ болады. Африкалық копал мен Жаңа Зеландияның каури шайыры да жартылай қазылған күйде алынады.
Examples of plant resins include amber, Balm of Gilead, balsam, Canada balsam, copal from trees of Protium copal and Hymenaea courbaril, dammar gum from trees of the family Dipterocarpaceae, dragon's blood from the dragon trees (Dracaena species), elemi, frankincense from Boswellia sacra, galbanum from Ferula gummosa, gum guaiacum from the lignum vitae trees of the genus Guaiacum, kauri gum from trees of Agathis australis, hashish (Cannabis resin) from Cannabis indica, labdanum from mediterranean species of Cistus, mastic (plant resin) from the mastic tree Pistacia lentiscus, myrrh from shrubs of Commiphora, sandarac resin from Tetraclinis articulata, the national tree of Malta, styrax (a Benzoin resin from various Styrax species) and spinifex resin from Australian grasses. Amber is fossil resin (also called resinite) from coniferous and other tree species. Copal, kauri gum, dammar and other resins may also be found as subfossil deposits. Subfossil copal can be distinguished from genuine fossil amber because it becomes tacky when a drop of a solvent such as acetone or chloroform is placed on it. African copal and the kauri gum of New Zealand are also procured in a semi fossil condition.
Розин
Розин – ұюып қалған шайыр, одан ұшқыш терпендер дистилляция арқылы алынып тасталады. Типтік розин – мөлдір немесе жартылай мөлдір масса, шыны тәрізді сынығымен және әлсіз сары немесе қоңыр түсті, иіссіз немесе тек жеңіл терпентин иісі мен дәмі бар. Розин суда ерімейді, көбінесе спиртте, эфир майларында, эфирде және ыстық майлы майларда ериді. Розин қыздырғанда жұмсарып, ерітеді және жарқын, бірақ түтінді жалынмен жанады. Розин әртүрлі заттардың күрделі қоспасынан тұрады, оның ішінде шайыр қышқылы деп аталатын органикалық қышқылдар бар. Терпендермен байланысты шайыр қышқылы – тотыққан терпендер. Шайыр қышқылдары сілтілерде еріп, шайыр сабындарын жасайды, одан қышқылдармен өңдегенде шайыр қышқылдарын қайта алуға болады. Шайыр қышқылдарының мысалдары: абиет қышқылы (сильва қышқылы), C20H30O2, кедрде кездесетін пликат қышқылы және галипот шайырының құрамындағы пимарик қышқылы, C20H30O2. Абиет қышқылын розиннен ыстық спирт көмегімен де алуға болады. Розин негізінен қарағайдан және басқа да кейбір өсімдіктерден, әсіресе қылқан жапырақтылардан алынады. Өсімдік шайырлары көбінесе сабақ секрециясы ретінде түзіледі, бірақ Орталық және Оңтүстік Америкаға тән Dalechampia және Clusia түрлерінде олар тозаңдану сыйлығы ретінде пайда болады және кейбір тіксіз аралар ұя салу үшін қолданады. Көптеген жағдайларда топырақ пен қылқан жапырақты өсімдіктерден жиналған шайырдан тұратын прополис, бал аралары ұядағы кішкентай жарықтарды жабу үшін пайдаланады, ал үлкен жарықтар балмен толтырылады.
Rosin is a solidified resin from which the volatile terpenes have been removed by distillation. Typical rosin is a transparent or translucent mass, with a vitreous fracture and a faintly yellow or brown colour, non odorous or having only a slight turpentine odour and taste. Rosin is insoluble in water, mostly soluble in alcohol, essential oils, ether, and hot fatty oils. Rosin softens and melts when heated and burns with a bright but smoky flame. Rosin consists of a complex mixture of different substances including organic acids named the resin acids. Related to the terpenes, resin acid is oxidized terpenes. Resin acids dissolve in alkalis to form resin soaps, from which the resin acids are regenerated upon treatment with acids. Examples of resin acids are abietic acid (sylvic acid), C20H30O2, plicatic acid contained in cedar, and pimaric acid, C20H30O2, a constituent of galipot resin. Abietic acid can also be extracted from rosin by means of hot alcohol. Rosin is obtained from pines and some other plants, mostly conifers. Plant resins are generally produced as stem secretions, but in some Central and South American species of Dalechampia and Clusia they are produced as pollination rewards, and used by some stingless bee species in nest construction. Propolis, consisting largely of resins collected from plants such as poplars and conifers, is used by honey bees to seal small gaps in their hives, while larger gaps are filled with beeswax.
Мұнайдан және жәндіктерден алынған шайырлар
Шеллак - жәндіктерден алынған шайырдың мысалы. Асфальтит және Юта шайырлары - мұнай битумдары.
Shellac is an example of an insect derived resin. Asphaltite and Utah resin are petroleum bitumens.
Тарих және этимология
Адамдар өсімдік шайырларын пайдаланудың тарихы өте ұзақ, оны ежелгі Грецияда Теофраст, ежелгі Римде Плиний Үлкен сипаттаған, әсіресе ежелгі Египетте бағаланған ладан және мирт сияқты шайырлар кеңінен таралған. Бұл заттар өте құнды болған және кейбір діни обрядтарда құрбандық ретінде қолданылған. "Резин" сөзі француз тілінен "resine", латын тілінен "resina" – "шайыр" деген сөзден шыққан, ол грек тіліндегі "ῥητίνη rhētínē" – "қайын шайыр" сөзімен туыс немесе байланысты, бірақ оның алғашқы шығу тегі белгісіз, мүмкін, индоевропалық емес. Қазіргі заманда "резин" сөзі сұйықтың қатты лак немесе эмаль тәрізді жабынға айналатын кез келген құрамына қолданылады. Мысалы, тырнақ лагы. Кейбір "құюға арналған резин" және синтетикалық резин (мысалы, эпоксидтік резин) де "резин" деп аталады. Табиғи шайырлар жұмсақ болғанда "олеорезиндер" деп, ал құрамында бензой немесе корица қышқылы болса, "бальзамдар" деп аталады. Олеорезиндер – май мен шайырдың табиғи қоспасы, оларды әртүрлі өсімдіктерден алуға болады. Басқа шайырлы өнімдер табиғи күйінде шырыш немесе илеспе заттармен араласып, "шайырлы шырыштар" деп аталады. Көптеген табиғи шайырлар парфюмерияда ингредиент ретінде қолданылады, мысалы, Перу және толу бальзамы, элеми, стиракс және кейбір терпентиндер. Копал, дамар, мастика және сандарак сияқты қатты, мөлдір шайырлар негізінен лактар мен желімдерге қолданылады, ал хош иісті, жұмсақ олеорезиндер (ладан, элеми, терпентин, копайба) және эфир майлары бар шайырлы шырыштар (аммиак, асафетида, гамбоге, мирт және скамония) көбінесе емдік мақсаттарда, тағам және құрбандық үшін қолданылады. Алеппо қарағайының шайырлары грек шарабының бір түрі – рецинаға хош дымқыл береді.
Human use of plant resins has a very long history that was documented in ancient Greece by Theophrastus, in ancient Rome by Pliny the Elder, and especially in the resins known as frankincense and myrrh, prized in ancient Egypt. These were highly prized substances, and required as incense in some religious rites. The word resin comes from French resine, from Latin resina "resin", which either derives from or is a cognate of the Greek ῥητίνη rhētínē "resin of the pine", of unknown earlier origin, though probably non Indo European. The word "resin" has been applied in the modern world to nearly any component of a liquid that will set into a hard lacquer or enamel like finish. An example is nail polish. Certain "casting resins" and synthetic resins (such as epoxy resin) have also been given the name "resin". Some naturally derived resins, when soft, are known as 'oleoresins', and when containing benzoic acid or cinnamic acid they are called balsams. Oleoresins are naturally occurring mixtures of an oil and a resin; they can be extracted from various plants. Other resinous products in their natural condition are a mix with gum or mucilaginous substances and known as gum resins. Several natural resins are used as ingredients in perfumes, e. g., balsams of Peru and tolu, elemi, styrax, and certain turpentines. The hard transparent resins, such as the copals, dammars, mastic, and sandarac, are principally used for varnishes and adhesives, while the softer odoriferous oleo resins (frankincense, elemi, turpentine, copaiba), and gum resins containing essential oils (ammoniacum, asafoetida, gamboge, myrrh, and scammony) are more used for therapeutic purposes, food and incense. The resin of the Aleppo Pine is used to flavour retsina, a Greek resinated wine.
Жануарлар шайырлары
Жануарлар шайырлары өсімдік немесе синтетикалық шайырларға қарағанда сирек кездессе де, кейбір жануарлар шайырлары, мысалы лак (Керрия лаккадан алынады), Үндістанда мөр басуға арналған балауыз ретінде, ал Шри-Ланкада лакталған өнімдерді жасау үшін қолданылады.
While animal resins are not as common as either plant or synthetic resins some animal resins like lac (obtained from Kerria lacca) are used for applications like sealing wax in India, and lacquerware in Sri Lanka.
Синтетикалық шайырлар
Көптеген материалдар синтетикалық шайырларды қатты күйге келтіру арқылы өндіріледі. Маңызды мысалдардың бірі – бисфенол А диглицидил эфирі, ол қаттырғыш қосылғанда эпоксидтік желімге айналатын шайыр. Силикон көбінесе силикон шайырларынан бөлме температурасында вулканизациялау арқылы дайындалады. Алкидтік шайырлар бояулар мен лактарда қолданылады және ауадағы оттегінің әсерінен қатайып немесе кеуектенеді.
Many materials are produced via the conversion of synthetic resins to solids. Important examples are bisphenol A diglycidyl ether, which is a resin converted to epoxy glue upon the addition of a hardener. Silicones are often prepared from silicone resins via room temperature vulcanization. Alkyd resins are used in paints and varnishes and harden or cure by exposure to oxygen in the air.