Кіріспе

Сквален – органикалық қосылыс. Ол C30H50 формуласына ие тритерпен. Бұл түссіз май, бірақ таза емес үлгілері сарғыш түсті болуы мүмкін. Ол бастапқыда акула бауыр майынан алынған (сондықтан аты, себебі Squalus – акулалар туысы). Адам ағзасындағы скваленнің шамамен 12 пайызы тері майында (себумда) кездеседі. Сквален терінің сыртқы жағын майлау және қорғау рөлін атқарады. Көптеген өсімдіктер, саңырауқұлақтар және жануарлар стерол биосинтезінде биохимиялық алғырт зат ретінде скваленді өндіреді, оның ішінде адам ағзасындағы холестерин және стероидты гормондар. Бұл сонымен қатар көптеген бактерияларда хопаноидтардың биосинтезіндегі аралық зат болып табылады. Сквален кейбір вакциналарға қосылатын адъюванттардың маңызды құрамына кіреді: Novartis және GlaxoSmithKline адъюванттары сәйкесінше MF59 және AS03 деп аталады.

Тритерпеноид синтезіндегі рөлі

Сквален – стероидтар мен хопаноидтардың биохимиялық прекурсоры. Стериндерге айналу үшін скваленнің бір терминалдық қос байланысының окидануы (сквален монооксигеназа арқылы) басталады, нәтижесінде 2,3 оксидосквален түзіледі. Одан кейін ферменттік катализ арқылы циклден өтіп ланостеролға айналады, ол көп қадамды процесте үш метил тобын жою, NADPH арқылы бір қос байланысты тоғыту және екінші қос байланыстың орын ауыстыруы арқылы холестерол және эргостерол сияқты басқа стероидтарға айналуы мүмкін. Көптеген өсімдіктерде ол стигмастеролға, ал көптеген саңырауқұлақтарда эргостеролдің алғы құралына айналады. Биосинтездік жол көптеген бактерияларда және эукариоттардың көпшілігінде кездеседі, бірақ археяларда табылған жоқ.

Биосинтез

Сквален екі молекула фарнезил пирофосфатын біріктіру арқылы биосинтезделеді. Бұл конденсацияға NADPH және сквален синтаза ферменті қажет.

Өнеркәсіп

Синтетикалық сквален геранил ацетоннан коммерциялық түрде өндіріледі.

Акулаларды қорғау

2020 жылы табиғатты қорғаушылар COVID-19 вакцинасы үшін сквален алу мақсатымен акулаларды жаппай қырғынға салу мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Акулаларды аулаудың қоршаған ортаға тигізетін зияны және басқа да мәселелер оны басқа көздерден алуға түрткі болды. Биосинтетикалық процестерде генетикалық түрлендірілген ашытқылар немесе бактериялар пайдаланылады.

Вакциналарда адъювант ретінде

Иммунологиялық адъюванттар – вакцинамен бірге қолданылатын, иммундық жүйені күшейтетін және вакцинаға реакцияны арттыратын заттар. Сквален өзі адъювант емес, бірақ ол кейбір адъювант құрамындағы беттік белсенді заттармен бірге қолданылған. Бұл өзгерістердің қалай туындайтыны белгісіз; бүгінгі күнге дейін MF59-ға жауап беретін рецепторлар анықталған жоқ. Бір мүмкіндік – MF59 жасушалардың мінез-құлқына липид метаболизмін өзгерту арқылы, атап айтқанда мақсатты жасушалардың ішінде бейтарап липидтердің жиналуын ынталандыру арқылы әсер етеді. MF59 адъюванты бар FLUAD деп аталатын тұмау вакцинасы АҚШ-та 65 және одан үлкен жастағы адамдарға 2016–2017 жылғы тұмау маусымынан бастап қолдануға бекітілді. 2009 жылғы мета-талдау скваленді қамтитын MF59 адъюванты бар 64 клиникалық тұмау вакцинасының сынақтарынан алынған деректерді адъюванты жоқ вакциналардың әсерімен салыстырды. Талдау көрсеткендей, адъювантталған вакциналар созылмалы аурулардың аздап төмендеуімен байланысты, бірақ ешқандай вакцина аутоиммундық аурулардың көрсеткіштерін өзгертпеді; авторлар өз деректері "MF59 адъювантталған тұмау вакциналарының қауіпсіздік профилін қолдайды және MF59-сыз вакциналарға қарағанда клиникалық тиімділігі болуы мүмкін" деген қорытындыға келді.

Қауіпсіздік

Токсикологиялық зерттеулер көрсеткендей, косметикада қолданылатын концентрацияларда скваленнің жедел уыттылығы төмен, және ол маңызды контактілік аллерген немесе тітіркендіргіш емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен АҚШ Қорғаныс министрлігі скваленнің табиғи түрде болатынын, тіпті адам саусағы іздерінің майында да кездесетінін баса көрсететін кең ауқымды есептер жариялады. ДДҰ одан әрі түсіндіреді, 1997 жылдан бері Еуропадағы пациенттерге 22 миллионнан астам тұмау вакцинасы құрамында сквален болған, бірақ вакцинаға байланысты маңызды жағымсыз құбылыстар тіркелмеген.