Кіріспе

Қазіргі кездегі сөйленетін және жазылатын вьетнам тілінде латын әліпбиі негізінде жасалған вьетнамдық әріптер (thuần Việt), қытайдан шыққан вьетнамдық сөздер (Hán Việt, немесе Сино вьетнамдық) және басқа да шетелдік сөздер қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, вьетнам әдебиетін ғалымдар қытай таңбалары (Hán) мен түпнұсқа вьетнамдық әріптер (Nôm) араласқанда жазған. Б.з.д. 111 жылдан бастап 20 ғасырға дейін вьетнам әдебиеті Văn ngôn (классикалық қытай тілі) тілінде chữ Hán (қытай таңбалары) арқылы жазылды, ал 13 ғасырдан 20 ғасырға дейін Nôm (қытай және түпнұсқа вьетнамдық таңбалар, жергілікті вьетнам тіліне бейімделген) тілінде де жазылды. Chữ Hán Вьетнамға қытайдың мың жылдық үкімшілік кезеңінде, б.з.д. 111 жылдан 939 жылға дейін енгізілді. Вьетнамдағы мәтіндер ең кеш дегенде 10 ғасырда chữ Hán арқылы жазылған. Chữ Hán 19 ғасырға дейін ресми әкімшілік жазу ретінде қолданыла берді, тек Хо (1400–1407) және Тэй Сон (1778–1802) әулеттерінің кезінде екі қысқа мерзімде ғана chữ Nôm қолдануға ие болды. Chữ Nôm – бұл chữ Hán мен бірегей вьетнамдық таңбалардың үйлесімі, вьетнам тілін жазу үшін қолданылады. Ол 8 ғасырда қолданылған болуы мүмкін, бірақ нақты мәтіндік дәлелдер 13 ғасырға жатады. Chữ Nôm ешқашан chữ Hán-ды негізгі жазу жүйесі ретінде алмастырмады және вьетнам халқының бесеуінен аспайтын бөлігі ғана оны қолданды, көбінесе chữ Hán-ды оқуға үйрену және халық әдебиетін жазу үшін. Бейресми сипатынан, chữ Nôm әлеуметтік наразылықты білдіру құралы ретінде қолданылды, нәтижесінде Ле әулеті (1428–1789) кезінде бірнеше рет тыйым салынды. Осыған қарамастан, 19 ғасырға қарай chữ Nôm тілінде айтарлықтай әдебиет жинақталды, ал осы мәтіндер ауыл тұрғындары арасында ауызша таратылды. Екі параллель жазу жүйесі француз Индокитайы дәуіріне дейін болды, содан кейін латын әліпбиіне негіделген chữ Quốc ngữ әдебиеттің қазіргі жазба құралына айналды. Бұрын санскрит және үнді мәтіндері де вьетнам әдебиетіне үлкен үлес қосты, Махаяна буддизмінің діни идеялары немесе Чампа мен кхмердің тарихи ықпалы арқылы.

Жалпы тарихы

Чữ Хан (қытай әріптері), сонымен қатар chữ Нхо (конфуций жазуы) деп аталады, Вьетнамға Қытайдың мың жылдық үстемдігі кезеңінде, б.з.д. 111 жылдан 939 жылға дейін енгізілді. Ең ерте кездеме chữ Хан жазуындағы мәтіндер Вьетнамда 10 ғасырда пайда болғанмен, сол кезде Вьетнамдағы жалғыз белгілі жазу жүйесі осы болған және одан бұрын да қолданылған болуы мүмкін. Қытай үстемдігі аяқталғаннан кейін де chữ Хан Вьетнамда қолданыла берді және 1010 және 1174 жылдары ресми сарай жазуы ретінде бекітілді. Вьетнамдағы конфуцийлік емтихан жүйесі chữ Хан тілінде жүргізілді. Бұл жазу жүйесі 19 ғасырға дейін Вьетнамның ресми жазуы болып сақталды, тек Хо (1400–1407) және Тэй Сон (1778–1802) әулеттерінің кезінде ғана екі қысқа мерзімде chữ Nôm үстемдік танытты. Chữ Nôm – это chữ Хан-ның бейімделуі және вьетнам тіліндегі орта ғасырлық қытай тілінің айтылуына сәйкес жаңа вьетнам әріптерін жасау арқылы вьетнам тілін жазуға арналған әдіс. Chữ Nôm 8 ғасырда пайда болған деген болжам бар, онда вьетнам тілінің элементтерін жазу үшін chữ Хан қолданылған, алайда chữ Nôm-ның ең ерте мәтіндік куәлігі 13 ғасырға жатады. Chữ Nôm қытай тілінде кездеспейтін мыңдаған, вьетнамға тән әріптерді қамтиды. Әлеуметтік жағдайлар мен тілдік тиімсіздіктерге байланысты chữ Nôm Вьетнамдағы негізгі жазу жүйесі ретінде chữ Хан-ды алмастыра алмады және тек Хо (1400–1407) және Тэй Сон (1778–1802) әулеттерінің қысқа ғана кезеңінде қолдауға ие болды. Вьетнам халқының бесеуден азы chữ Nôm қолданды және оны тек chữ Хан-ды оқуға көмек ретінде немесе халық әдебиетін жазу үшін пайдаланды. Шеттетілуіне және институционалдық қолдаудың болмауына байланысты chữ Nôm Ле әулеті (1428–1789) кезінде әлеуметтік наразылықты білдіру құралы ретінде қолданылды, нәтижесінде 1663, 1718 және 1760 жылдары ол тыйым салынды. Нгуен әулетінің негізін қалаушы (1802–1945) Гиа Лонг император болғанға дейін chữ Nôm-ды қолдады, бірақ император болғаннан кейін дереу chữ Хан-ға қайта оралды. Оның шектеулі қолданылуына қарамастан, 19 ғасырға қарай chữ Nôm-да жазылған әдебиеттің көп бөлігі жиналды және ауылдық жерлердегі адамдар үшін ауызша тарату құралы ретінде қызмет етті. Екі жазу жүйесі француз Индокитайы дәуіріне дейін қатар өмір сүрді, содан кейін латын әліпбиіне негізделген chữ Quốc ngữ әдебиеттің қазіргі жазбаша құралына айналды. Бұрын санскрит және үнді мәтіндері де Махаяна буддизмінің діни идеялары немесе Чампа мен Кхмердің тарихи ықпалы арқылы Вьетнам әдебиетіне үлес қосты.

Алдын ала жазу

Көне заманда вьетнамдықтардың ата-бабалары прото-австроазиялық (кейде прото-мон-кхмер деп те аталады) тілінде сөйлейтін халықтар болған деп есептелген, бұл ежелгі Донг Сон мәдениетімен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі тіл білімі мамандары вьетнам тілінің бастапқы вьетнам тілінде болған кейбір прото-австроазиялық дыбыстану және морфологиялық ерекшеліктерін жоғалтқанын көрсетеді. Бұл шамамен мың жыл бұрын вьетнам тілінің вьетнамдық мунг тілінен тілдік жағынан ажырауында көрінеді.

Чун Хан

Қытай таңбалары вьетнам тілінде chữ Hán (漢), chữ Nho немесе Hán tự (漢字) деп аталады. Chữ Hoa немесе tiếng Hoa әдетте мандарин қытай тілін сипаттау үшін қолданылады, ал tiếng Tàu – қытай тілін жалпы айтқанда білдіреді. Мүмкін, тіпті мың жыл бұрын, б.з.д. бірінші мыңжылдықтың соңында, қазіргі Оңтүстік Қытайдағы Юэ элитасы өз тілдеріндегі терминдерді жазу үшін қытай таңбаларына негізделген жазу түрін қабылдаған болуы мүмкін. Қытай үкімдігі кезінде, б.з.д. 111 жылдан 905 жылға дейін, қытай таңбалары аймақтың ресми жазуы ретінде қолданылған. Қытай тілінде жазылған жергілікті мәтіндерге прото-Вьет-Мюонг дыбыстарын бейнелейтін, әдетте қытай тілінде баламасы жоқ жеке есімдер немесе вьетнамдық топонимдер кірген болуы мүмкін. Тіпті chữ Nôm ойлап табылғаннан кейін, chữ Hán-ның жергілікті вьетнам тілінде жазу үшін бейімделуінен кейін де, білімді адамдардың chữ Hán-ды жақсы түсінуі және онымен өлең жаза алуы күтілді. Нгуен Трай (1380–1442) екі жазу жүйесінде де өлеңдер жазған. Чữ Hán поэзиясымен таныстығы вьетнамдық елшілерге Кореядан келген елшілермен де байланыс жасауға мүмкіндік берді. Чữ Hán 1010 және 1174 жылдары сарайдың ресми жазуы болды. Оны негізінен әкімшілік қызметкерлері мен ғалымдар қолданды. Ол 19 ғасырдың ортасына дейін, француз отаршылдығы кезінде, дәстүрлі жазу жүйесі жойылғанға дейін, транслитерацияланған chữ quốc ngữ пайдасына осы рөлді атқаруын жалғастырды.

Қытай-Вьетнам оқулары

Вьетнамда chữ Хан мәтіндері қытай мәтінінің айтылуымен оқылды, бұл Hán văn (漢文) деп аталады, жапон тіліндегі [[kambun (漢文)] немесе корей тіліндегі hanmun (한문/漢文) тіліндегі қабылданып алынған айтылуларға ұқсас. Бұл қытай-вьетнам сөздерінің халықтық вьетнам тіліне таралуымен бірге жүрді және қытай-вьетнам диалектісін құрады. Қытайтанушы Эдвин Г. Пуллейбланк Қытайдың ертерек тарихын анықтау үшін "қытай-вьетнамдық" терминін белсенді түрде қолданған алғашқы тіл білімі мамандарының бірі болды.

Ағылшынша

13 ғасырдан бастап қытай таңбаларының үстемдігі chữ Nôm деп аталатын, жергілікті вьетнам тіліндегі сөздерді жазу үшін қытай жазуы негізінде құрылған басқа жазу жүйесімен күресе бастады. Бұл жазу қытай таңбаларынан да қиын болды. Nôm жазуы жаңа таңбалар жасау үшін қытай таңбаларының дыбыстық және мағыналық мәндерін қабылдады. Nôm, негізінен вьетнам тіліндегі сөздер үшін жасалған болса да, пайдаланушыдан chữ Hán білімін талап етті, сондықтан ол мәдени элитаның (мысалы, Нгуен Ду мен Хо Сюань Хунның поэзиясы сияқты) әдеби жазбалары үшін негізгі құрал болды, ал басқа барлық ресми жазбалар мен құжаттар 20 ғасырға дейін классикалық қытай тілінде жазыла берді. Nôm 13 ғасырда пайда болғанмен, 15 ғасырға дейін Nôm тіліндегі аз ғана жергілікті мәтіндер сақталған, ал кейінгі көптеген Nôm мәтіндері chữ Hán тіліндегі шығармалардың аудармалары немесе қайта жазылған нұсқалары болды. 15 және 16 ғасырларда реформаторлық үкіметтер қытай классикасын Nôm тіліне аударды, бірақ бұл аудармалар кейбір үкіметтердің бұрмалаушылық деп қарауына байланысты сақталмады. Тэй Сон әулеті (1778–1802) үкіметтік істерде және мемлекеттік қызмет емтихандарында Nôm тілін қолдануды міндеттеді, бірақ әулет құлағаннан кейін бұл саясат өзгертілді. Керісінше, Нгуен әулетінің екінші императоры Мин Манг (1820–1841) екі саланың екеуінде де Nôm тілін қолдануға тыйым салды. Nôm тіліндегі поэзияны Нгуен Трай (1380–1442) бастады. Ол қытай тіліндегі жеті буынды үлгіні қолдана отырып, Nôm тілінде вьетнам поэзиясын жазды. Кейін, 17 ғасырда вьетнам поэзиясы алты және сегіз буынды кезектесетін жолдардың жергілікті үлгісіне көшті. Нгуен Дудың (1765–1820) "Кью туралы әңгіме" атты эпикалық поэмасы Nôm тілінде жазылған. Nôm ешқашан chữ Hán-ды негізгі жазу жүйесі ретінде алмастырмағанмен, 17 ғасырға қарай буддалық, конфуцийлік және моральдық мәтіндерге Nôm тіліндегі жергілікті түсіндірмелер қосылды. Қытай классикасының 19 ғасырғы басылымдарының кейбіреулерінде Nôm тіліндегі аудармалар болды, ал қытай көркем әдебиетінің кейінгі басылымдары Nôm тіліндегі түсіндірмелер немесе аудармаларды қамтуды бастады, ал медициналық жазушылар Қытайда табылмайтын жергілікті өсімдіктерді сипаттау үшін Nôm-ды қолдануға мәжбүр болды. Шеттетілгендігі мен институционалдық қолдаудың болмауы салдарынан chữ Nôm Лэ әулеті (1428–1789) кезінде әлеуметтік наразылықты білдіру құралы ретінде қолданылды, бұл 1663, 1718 және 1760 жылдары тыйым салуға әкелді. Нгуен әулетінің негізін қалаушы Гиа Лонг (1802–1820) император болғанға дейін chữ Nôm-ды қолдады, бірақ бірден chữ Hán-ға қайтты. Оның шектеулі қолданылуына қарамастан, 19 ғасырға қарай chữ Nôm тіліндегі әдебиеттің көп бөлігі жиналды және ауылдық жерлердегі адамдардың ауызша таратуы үшін жазбаша құрал ретінде қызмет етті.

Чữ Quốc ngữ

Латын қарпімен жазылған вьетнам тілі – Чы Куок Нгы – қазіргі уақытта қолданылып жатыр. Оны алғаш рет 17 ғасырда португал миссионерлері португал тілі мен әліпбиінің айтылуына негіздеп жасады. 200 жыл бойы Чы Куок Нгы негізінен католик қауымдастығында қолданылды. Алайда француз әкімшілігі кезінде әліпби одан әрі өзгертіліп, кейін 1910 жылы міндетті білім берудің бір бөлігіне айналды. Осы уақытта чу Хан мен chữ Nôm қолданылуы азая бастады. Бұл кезде Вьетнамда қысқа уақытқа төрт бәсекелесетін жазу жүйесі болды: chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ және француз тілі. Тьи Куан Тьендегі алғашқы вьетнамдық газет – Gia Định Báo 1865 жылы құрылғанмен, вьетнамдық ұлтшылдар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де chữ Nôm-ды қолдануды жалғастырды. Француз билігі құлағаннан кейін chữ Quốc ngữ Вьетнамның тәуелсіздік қозғалысының сүйікті жазба тіліне айналды. BBC журналисі Нгуен Гянгтың айтуынша, алғашқы христиан миссионерлері вьетнам алфавитін жасады деп есептеледі, бірақ олардың жасаған ісі бірегей немесе қиын емес және олар жасамаса, кейін жасалмас еді. Гянгтың айтуынша, Нгуен әулетінде латын әліпбиін кеңінен қолданудың басты себебі – француз Кочинкинасының зиялыларының пионерлік еңбегі мен француз үкіметінің француз Индокитайындағы прогрессивті және ғылыми саясаты, бұл chữ Quốc ngữ қолдануды кеңінен таратуға серпін берді. Во Кань жазуы – Оңтүстік-Шығыс Азияда табылған санскрит тіліндегі ең көне жазу. Санскрит тіліндегі ең танымал қазіргі заманғы вьетнамдық сөз тіркесі – жалпы діни буддалық мантрадан алынған: Намо Амитабхая (Nam mô A Di Đà Phật / 南無阿彌陀佛), яғни «Шексіз Нұрдың Буддасына салауат» (санскрит тілінен тікелей аударылған) немесе «Мен өлшеусіз Ағартылғанға құрмет білдіремін» / «Мен өлшеусіз Ағартылғанға сенемін». Сонымен қатар, Вьетнамдағы көптеген жерлердің атауы кхмер тілінен алынған, өйткені жер Фунан мен Ченла билігінде болған және т.б. Мысалы, ស្រុកឃ្លាំង Srok Khleang вьетнам тілінде Sóc Trăng деп жазылады. Сондықтан Вьетнамның Меконг дельтасында кхмерлердің ықпалы бар.

Тай Дам жазуы

Тай Вьет жазуы – Тай Дам халқы мен Солтүстік Вьетнамдағы басқа да оңтүстік-батыс тай тілінде сөйлейтін халықтардың 16 ғасырдан бері қолданып келе жатқан, Тай Ланна халқының Факкхам жазуынан туындаған әріптік жазу жүйесі.

Жауи жазуы

18 ғасырдың басынан бастап Меконг дельтасындағы Чам қауымдары араб тілінен туындаған жауи әрпін пайдалана бастады. Бүгінде Батыс Чам (Камбоджа және Меконг дельтасы Чамдары, көпшілігі сүнни мұсылмандар) өз тілдерін жазу үшін жауи және латын әрпін қолданады, ал Шығыс Чамдары көбінесе Бани мұсылмандары мен Баламон дінін ұстанады және әлі де Ахар Трах (дәстүрлі) әрпі мен латын әрпін қолданады.

Hán және Nôm әріптерінің қазіргі қолданылуы

Жеке chữ Hán әлі күнге дейін каллиграфтар арнайы жағдайларда, мысалы, вьетнамдық Жаңа жыл, Тết мерекесінде жазылады. Олар будда ғибадатханаларының сыртында да кездеседі және ғылыми және діни мақсаттарда зерттеледі. Вьетнам каллиграфиясы (Thư pháp chữ Việt) 1950 жылдары пайда болғаннан бері chữ Hán каллиграфиясының есебінен үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылдардың ортасынан бастап, chữ Hán және chữ Nôm-да қолданылатын қосымша таңбалардың екеуі үшін де қытай таңбаларын оқытуда көзге көрінетін жаңару байқалды. Бұл Вьетнамның ұзақ тарихын зерттеуге, сондай-ақ мәдени синтез бен біртүтастықты нығайтуға мүмкіндік береді. Тіл білімі мамандары үшін қытай таңбаларының вьетнам тіліндегі оқылуы тарихи қытай фонетикасын зерттеуге және көне қытай тілін қайта құруға қажетті деректерді ұсынады. Сонымен қатар, көптеген вьетнамдықтар қытай, жапон немесе корей тілдерін үйрену барысында қытай таңбаларын оқып үйренеді (өйткені жапон және корей тілдерінде қытай тілінен алынған көптеген сөздер бар). Осы процесте олар Hán–Nôm таңбаларын да белгілі бір деңгейде меңгереді. chữ Hán және chữ Nôm-нің маңыздылығы кейде Вьетнамның батыстық бейнесіне, әсіресе француз үкімдігінен бастап енген. Мысалы, романист Э. М. Нейтансон "Алыс, лас соғыс" (1987) романында чу Хан туралы айтады.