Кіріспе

Солтүстік Вьетнамның тарихи атауы – Тонкин, сондай-ақ Тонгкин, Тонкин немесе Тонгкинг деп те жазылады. 17-18 ғасырларда бұл термин Тринь лордтарының билігіндегі Đàng Ngoài аймағын, Гианх өзенінің солтүстігінде орналасқан Солтүстік және Тхань Нхэ аймақтарын қамтыды. 1884 жылдан 1945 жылдың басына дейін бұл термин тек Солтүстік аймағынан тұратын Тонкин француз протекторатын білдірді.

Аттар

"Тонкин" – Токио Đông Kinh сөзінің батыс нұсқасы, "Шығыс астанасы" деген мағына береді. Бұл Ле әулетінің астанасының аты болған (қазіргі Ханой қаласы). Жергілікті жерде Тонкин бүгінде miền Bắc немесе Bắc Bộ деп аталады, яғни "Солтүстік аймақ". Бұл атау 1883 жылдан 1945 жылға дейін Француз Индокитайының құрамдас бөлігі болған Тонкин француз протектораты (вьетнам тілінде: Bắc Kỳ 北) үшін қолданылған.

География

Ол Қытайдың Юньнань (Ваннам) және Гуанси (Кванг-Тэй) провинцияларының оңтүстігінде, Солтүстік Лаостың шығысында және Тонкин шығанағының батысында жатыр. Қызыл өзеннің құнарлы дельтасының арқасында Тонкин күріш өндірісімен бай.

Тарих

Бұл аймақ шамамен б.з.д. 2000-200 жылдары Ван Ланг деп аталды. Солтүстік Вьетнамдағы ең ерте қалыптасқан қоғамның дәлелі, Дунг Сон мәдениетінің іздерімен бірге, қазіргі Вьетнамның астанасы Ханойдың жанында орналасқан Ко Лоа цитаделі аймағында табылды. Вьетнам мифтерінде алғашқы вьетнамдықтар Аждаһа Иесі Лак Лонг Куан мен Өлмейтін Құдай Ау Кудан тараған делінеді. Лак Лонг Куан мен Ау Ку 100 ұлға ие болды, содан кейін жолдарын бөлісті. Балаларының 50-сі анасымен бірге қарлы тауларға, ал қалған 50-і теңіз жағасындағы төрт маусымды ұнататын әкелерімен бірге кетті. Ұлы ұлы Вьетнамның алғашқы патшаларының біріншісі болды, олар Хонг Банг әулетінің Хунг патшалары деп белгілі болды. Ел Ван Ланг деп аталды, ал халқы Лак Вьет деп аталды. Б.з.д. III ғасырда тағы бір Вьет тобы, Ау Вьет, Қызыл өзеннің дельтасына көшіп келіп, жергілікті халықпен араласты. Ау Вьет пен Лак Вьет одағынан Ау Лак жаңа патшалығы құрылды, онда Тхук Фан өзін Ан Дыонг Выонг деп жариялады. Ау Лак Трио Даның Нам Вьет патшалығына қосылды. Трио әулетінен кейін бұл аймақ ресми түрде қытай билігіне бағынды. Тан әулетінен бұрын Тонкин Оңтүстік Қытай теңізіндегі кемелердің тоқтау орны болды, бірақ сауда орталығы кейіннен солтүстікке, Гуандунға көшті. 938 жылы Бак Данг шайқасында Нго Куйеннің жеңісі Вьетнамның тәуелсіздігінің жаңа дәуірін ашты. Нго әулетінен кейін Дин, Ерте Ле, Ли, Чан және Хо әулеттері келе жатыр.

15 және 16 ғасырлар

Лэ Лợi (1428–1433 жылдары билік құрған), Лам Сон аймағындағы белгілі жер иесі, Қытай Мин әулетінің үстемдігіне қарсы көтерілгенге дейін 1000-нан астам ізбасарға ие болды. Жеңіске жеткен соң ол таққа отырып, қазіргі Ханой қаласындағы Тханг Лонг ('Көтерілетін әйелді дракон') қаласында орнықты. Тханг Лонг сондай-ақ "Шығыс астанасы" деген мағына беретін Đông Kinh 東京 деп те аталатын болды (東京 қытай тіліндегі жазу түрі мен мағынасы Токиомен толық сәйкес).

17 және 18 ғасырлар

17-18 ғасырларда батыстықтар Тринь иелері билеген солтүстіктегі Даң Ауады атау үшін Тонкин (Донг Киньден) деген атауды жиі қолданды. Даң Ауа, немесе Bắc Hà, Қызыл өзеннің дельтасын ғана емес, сонымен қатар Mã өзені мен Cả өзенінің дельталарын да қамтыды. Ал Оңтүстіктегі Даң Тронгты Нгуен иелері билегендігі үшін Кочинчина немесе Квинан деп атайтын, ал Аннам – бұрынғы қытай провинциясының атынан Вьетнамның барлық аумағын білдіретін.

19 және 20 ғасырлар

Нгуен әулетімен Вьетнамды біріктіруде француздық көмектен кейін француз флоты Төменгі Кочинкинада, оның ішінде Сайгонда күшті өкілдік етті, ал 1867 жылы Вьетнамның оңтүстік үштен бірін отарлады. Қытай-француз соғысы (1884–1885) кезінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы маңызды бекініс және қытай нарығының кілті саналған Тонкинге француз әскері Тонкин жорығында басып кірді. Ол француздың Тонкин протектораты ретінде отарланды және біртіндеп француздың Аннам протекторатынан бөлінді, нәтижесінде Вьетнам үш бөлікке бөлінді. Француз Индокитайындағы француз отаршылдық билігі кезінде Ханой Тонкин протекторатының астанасы болды, ал 1901 жылы Француз Индокитайының (Камбоджа, Лаос және Вьетнам) астанасы атанды. Француз отаршылдық әкімшілігі 1945 жылдың 9 наурызына дейін, соның ішінде 1941–1945 жылдары Вьетнамды Жапония басып алған кезеңде билік етті. Жапондықтар француз әкімшілігіне марионеттік үкімет ретінде рұқсат берді. 1945 жылдың наурыз айында Жапония Вьетнам империясы ретінде Вьетнамды қысқа мерзімге толық бақылауға алды. Осы кезеңде Тонкин 1945 жылғы вьетнамдық ашаршылықтың ошағы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін француз билігі Француз Индокитайына қайта оралды. Вьетнамның солтүстік бөлігі коммунистік Вьетминьдің бекінісіне айналды. Кейін Ханой француздар қайтадан басып алды, Вьетминь мен Франция арасындағы қақтығыс Бірінші Индокитай соғысына ұласты. 1949 жылы ол Француз одағының жаңа серіктес мемлекеті – Вьетнам мемлекетінің билігіне көшті. 1954 жылы Тонкиннің батысындағы Диен-Бьен-Фу шайқасында француздар жеңілгеннен кейін және Женева келісімдеріне қол қойылғаннан кейін коммунистік Солтүстік Вьетнам мемлекеті құрылды, ол Тонкин мен солтүстік Аннамнан тұрды. Вьетнам мемлекетінің аумағы елдің оңтүстік жартысына дейін қысқартылды, ол Оңтүстік Вьетнамға айналды. 1964 жылы АҚШ және Солтүстік Вьетнам Тонкин шығанағы оқиғасы деп белгіленген жағалаудағы шайқасқа қатысты.