Кіріспе

Вьетнамдық Жаңа жыл тойы
Вьетнамдық мереке

Тет, немесе қысқаша Тет Нгуен Дань, вьетнам мәдениетіндегі ең маңызды мереке. Тет вьетнам күнтізбесі бойынша көктемнің басталуын тойлайды және әдетте Григориан күнтізбесі бойынша қаңтар немесе ақпан айында болады. Тет Нгуен Даньды Вьетнамда Балалар мерекесі деп те аталатын Тет Трунг Тхумен шатастырмау керек. "Тет" сөзінің өзі "мейрам" дегенді білдіреді, бірақ вьетнамдықтар арасында көбінесе "айлы жаңа жыл" деп аталады, себебі ол вьетнамдықтар мен вьетнамдық диаспора үшін ең маңызды мереке саналады, ал Тет Трунг Тху екінші маңызды мереке болып есептеледі. Вьетнамдықтар Тетті жыл сайын тойлайды, ол ай-күн күнтізбесіне негізделген (Жердің Күнді және Айдың Жерді айналу қозғалысын ескереді). Тет көбінесе қытайлық Жаңа жылмен (Көктем фестивалі деп те аталады) бір күні тойланады, бірақ Вьетнам мен Қытай арасындағы бір сағаттық уақыт айырмашылығы жаңа айдың күнін өзгертеді. Сирек жағдайларда, Вьетнам мен Қытайдың айлы жаңа жылдары әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, 1943 жылы Вьетнам Қытайдан бір ай кейін Жаңа жылды тойлаған. Мереке Вьетнамның ай күнтізбесінің бірінші айының бірінші күнінен бастап (қаңтардың соңы немесе ақпанның басы) кем дегенде үшінші күнге дейін жалғасады. Тет – паломниктер мен отбасылық кездесулерге арналған мүмкіндік. Адамдар өткен жылдың қиындықтарын еске алмай, жақсы және бақытты болашаққа үміттенеді. Бұл фестивальді вьетнам тілінде Hội xuân деп те атайды (фестиваль – lễ hội, көктем – mùa xuân).

Тарих

Ай жыл мерекесін Вьетнамға алғаш рет қытайлар әкелді, олар 111 жылға дейін Вьетнамды ресми түрде Хан әулеті империясына қосып алды және 10 ғасырда Тан әулеті құлағанға дейін 1000 жылдан астам уақыт бойы басқарды. Қытай үкіметінің осы тарихи кезеңі вьетнамдық мәдениетке, тілге және басқару жүйесіне елеулі әсер етті, себебі қытайлық шенеуніктер толық синизацияға ұмтылды. Қазіргі вьетнамдық Ай жылдық жаңалық әлі де қызыл конверттерде ақша сыйлау және ай күнтізбесін пайдалану сияқты бастапқы қытай әдет-ғұрыптарын сақтайды, бірақ сонымен қатар Вьетнамның ерекше мәдениеті мен ұлттық ерекшелігін көрсететін жеке және бірегей дәстүрлерді қалыптастырды. Оларға вьетнамдық зодиак кіреді, онда вьетнамдықтар қытай зодиагындағы сиыр, қоян және қойды пайдаланбайды, олардың орнына бұқа, мысық және ешкіні қолданады, сондай-ақ дәстүрлі вьетнамдық тағамдар да бар.

Атауы

Тет атауы – Тет Нгуен Дань атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда "тет" (мағынасы – мерекелер; тек мереке атауларында ғана қолданылады) және "нгуен дан", яғни жылдың бірінші күні деп жазылады. Екі сөз де қытай-вьетнам тілінен енген, сәйкесінше 節 (SV: tiết) және 元旦 сөздерінен шыққан. Мереке сөзі әдетте "ле хой" деп аталады, бұл да қытай-вьетнам сөзі, 禮會.

Кедендік

Тэт кезінде вьетнамдықтар көбінесе отбасыларына қайтады. Бірі ғибадат ету үшін отбасылық құрбандыққа арналған жерге немесе туған жерлеріндегі ата-бабаларының қабірлерін зиярат етеді. Олар сондай-ақ құрмет белгісі ретінде туған-туыстарының қабірлерін тазартады. Тэт – барлық вьетнамдықтар үшін ұлттық мереке болғанымен, әр аймақ пен діннің өзіндік салт-дәстүрлері бар.

Тетте жаңа жыл

Теттің бірінші күні жақын туыстарға арналған. Балалар үлкендерден ақшасы бар қызыл конверттерді алады. Бұл дәстүр Солтүстік аймақта "mừng tuổi" (құтты жас) деп, ал Оңтүстік аймақта lì xì деп аталады. Әдетте, балалар ақша алу алдында жаңа киімдерін киіп, үлкендеріне дәстүрлі Тет тілегін айтады. Вьетнамдықтар отбасына келген алғашқы адамның бүкіл жылға олардың бағын анықтайтынына сенеді, сондықтан адамдар шақырылмастан бірінші күні үйге кірмейді. Тетте үйге бірінші кіретін іс-әрекет xông đất, xông nhà немесе đạp đất деп аталады, бұл Теттегі ең маңызды әдеттердің бірі. Вьетнамдық дәстүр бойынша, егер жаңа жылдың бірінші күні отбасына жақсылық келсе, келесі жыл да сәттілікке толы болады. Әдетте, жақсы мінезді, адал және табысты адам үй иесі үшін жақсы белгі болып саналады және оны үйіне бірінші шақырады. Дегенмен, қауіпсіздік үшін үй иесі түн ортасына бірнеше минут қалғанда үйден шығып, сағат түнгі он екіні соққанда ғана қайта кіреді, осылайша жаңа жылға бақытсыздық әкелуі мүмкін кез келген адамның үйге бірінші болып кіруіне жол бермейді. Тет кезінде еден сыпыруға тыйым салынған, ол сюи немесе rủi (жаман) болып саналады, себебі ол сәттілікті сыпырып тастауды білдіреді, сондықтан олар жаңа жылдан бұрын тазартады. Сондай-ақ, жақында туысын жоғалтқан адамның Тетте басқа біреуді көріп кетуі де тыйым салынған. Келесі күндері адамдар туыстары мен достарына барады. Дәстүр бойынша, бірақ міндетті емес, Теттің екінші күні әдетте достарға арналса, үшінші күні Вьетнамда құрметке ие мұғалімдерге арналады. Жергілікті будда ғибадатханалары танымал орындар, себебі адамдар Тет кезінде садақа беріп, болашақтарын білуді жақсы көреді. Балалар жаңа ақшаларын ойыншықтарға немесе көшеде кездесетін bầu cua cá cọp сияқты ойын-сауыққа жұмсай алады. Мүкіндігі бар отбасылар өз үйлерінде арыстан биін қоюға ақы төлей алады. Сонымен қатар, барлығына арналған қоғамдық қойылымдар да ұйымдастырылады.

Дәстүрлі мерекелер

Бұл мерекелер бір күннен бастап толық бір аптаға дейін созылуы мүмкін. Жаңа жыл қарсаңында адамдар көшеде отшашу, барабан, қоңырау, гонг және зұлым рухтарды қорқыту үшін қолдарынан келгеннің бәрін пайдаланып, мүмкіндігінше көп шу шығаруға тырысады. Бұл шеруге түрлі маскалар мен мүлалан, яғни арыстан биі деп аталатын бишілер де қатысады. Лан – арыстан мен айдаһардың арасындағы жануар, ол вьетнам мәдениетінде күштің символы болып саналады және зұлым рухтарды қорқыту үшін қолданылады. Шеруден кейін отбасылар мен достарымыз жиналып, дәстүрлі вьетнам тағамдарынан дәм татып, Жаңа жылдың қуанышын бөліседі. Осы уақытта ақсақалдар балаларға сәттілік тілеу үшін Тет сәлемі айтып, қызыл конверттерге ақша салады. Сондай-ақ, кейбір вьетнамдық отбасылар үшін Вьетнам Жаңа жылына дейін қарыздарын төлеп біту дәстүр болып саналады.

Жасалған әшекейлер

Дәстүр бойынша, әр отбасы cây nêu, бамбуктан жасалған ұзын таяқтан тұратын жасанды жаңа жылдық ағаш көрсетеді. Жоғарғы жағы әдетте көптеген заттармен безендіріледі, жергілікті жеріне байланысты, соның ішінде сәттілік әкелетін нышандар, оригами балықтары, кактус бұтақтары және тағы басқалары. Тет мерекесінде әр үйді әдетте Вьетнамның орталық және оңтүстік бөлігінде сары шапақ гүлдері (hoa mai), Вьетнамның солтүстік бөлігінде персик гүлдері (hoa đào) немесе таулы аймақтарда Сент-Джонс шөптері (hoa ban)мен безендіреді. Солтүстік аймақта кейбір адамдар (әсіресе бұрынғы элита) үйлерін құрма гүлдерімен (виетнам тілінде hoa mơ деп аталады, бірақ Микки Маус гүлдерінен мүлдем бөлек түр) безендіреді. Солтүстік немесе орталық аймақтарда кумкват ағашы Тет кезінде тұрғын бөлмелерді безендіруге арналған танымал әшекей. Оның көптеген жемістері отбасының алдағы жылы берекелі болуына деген үмітін білдіреді. Вьетнамдықтар үйлерін Hòn non bộ және хризантема (hoa cúc), ұзақ өмірді символдайтын маригольдтар (vạn thọ), Оңтүстік Вьетнамда әтеш гүлдері (mào gà), Солтүстік Вьетнамда қағаз гүлдері (thủy tiên) және орхидеялар (hoa lan) сияқты гүлдермен де безендіреді. Бұрын адамдар қағаз гүлдерін мереке күні гүлдеуге тырысатын. Олар сондай-ақ Đông Hồ суреттерін және thư pháp каллиграфиялық суреттерін іліп қоятын.

Көңіл көтеру түрлері

Тет кезінде адамдар дәстүрлі ойындар ойнайды, соның ішінде bầu cua cá cọp, cờ tướng, ném còn, chọi trâu және đá gà. Олар сондай-ақ өз білімдерін, күш-қуатын және эстетикалық сезімталдықтарын көрсететін байқауларға қатысады, мысалы құс жарысы және ngâm thơ жарысы. Отшашу Тет мерекесінің дәстүрлі бөлігіне айналған. Жаңа жыл қарсаңында Ханой, Хо Ши Мин қаласы және Дананг сияқты ірі қалалардағы отшашулар көптеген ұлттық және жергілікті телеарналар арқылы көрсетіледі және президенттің жаңа жылдық тілектерімен бірге ұсынылады. 2017 жылы ғана саяси және қаржылық себептермен отшашу тыйым салынды. 2021 жылы COVID-19 пандемиясына байланысты көптеген провинциялар мен қалалар отшашуды тоқтатты, оның орнына Ханойда және бірнеше провинцияда ғана өткізілді, бірақ қоғамдық жиындарға тыйым салынды. 2022 жылы аталған пандемияға байланысты барлық провинциялар қаржылық себептермен отшашуды жойды. Австралия, Канада және АҚШ-та көптеген фестивальдерде отшашу көрсетіледі, бірақ 2021 жылы олар виртуалды форматта өтті немесе тоқтатылды. "Gặp nhau cuối năm" ("Жыл соңындағы кездесу") – VTV телеарнасында Жаңа жыл қарсаңында көрсетілетін ұлттық танымал сатирикалық театрлық комедиялық шоу.