Ғарыш құрылымдарын түсіну тарихы

Кіріспе

Адамның ғарыштағы ірі құрылымдарды түсінуінің уақыт жолдары.

Төменде галактикалар, галактикалар топтары және ғаламның ірі құрылымдарының уақыт жолдары келтірілген.

ХХ ғасырдан бұрын

5 ғасыр б.з.д. – Демокрит түнгі аспандағы Сүт жолы деп аталатын жарқын жолақтың жұлдыздардан тұруы мүмкін екенін айтады. 4 ғасыр б.з.д. – Аристотель Сүт жолының пайда болуын “үлкен, көп және жақын орналасқан жұлдыздардың отты булануының тұтануына” байланыстырады және “тұтану атмосфераның жоғарғы бөлігінде, аспан денелерінің қозғалысымен байланысты әлемнің аймағында болады” деп санайды. 964 – Абд әл Рахман әл Суфи (Азофи), парсы астрономы, өзінің “Тұрақты жұлдыздар кітабында” Андромеда галактикасын және Үлкен Магеллан бұлтын алғаш рет байқап жазады, бұл Сүт жолынан басқа галактикалардың табылуы еді. 11 ғасыр – Ал Бируни, тағы бір парсы астрономы, Сүт жолы галактикасын көптеген тұманды жұлдыздардың бөліктерінен тұратын жиынтық ретінде сипаттайды. 11 ғасыр – Араб астрономы Альхазен (Ибн әл-Хайтам) Аристотельдің Сүт жолы туралы теориясын жоққа шығарып, Сүт жолының параллаксын байқау және өлшеуге алғашқы әрекет жасайды, соның нәтижесінде ол “Сүт жолының параллаксы жоқ екенін анықтады, демек ол Жерден өте алыс және атмосфераға жатпайды” деген қорытындыға келеді. 12 ғасыр – Ислам Испаниясының Авимепсе (Ибн Баджа) Сүт жолының көптеген жұлдыздардан тұратынын, бірақ Жер атмосферасындағы жарық сынуының әсерінен ол үздіксіз көрінетінін болжайды. 1521 – Фердинанд Магеллан өзінің дүние айналу экспедициясы барысында Магеллан бұлттарын байқайды. 1610 – Галилео Галилей телескоп арқылы аспандағы жарқын жолақтың, яғни “Сүт жолының” көптеген әлсіз жұлдыздардан тұратындығын анықтайды. 1612 – Симон Мариус орташа телескоппен Андромеданы байқап, оны “мүйіз арқылы көрінетін жалын” деп сипаттайды. 1750 – Томас Райт галактикалар мен Сүт жолының жалпақ пішінін талқылап, тұмандықтарды жеке-жеке деп болжайды. 1755 – Иммануил Кант, Райттың жұмысына сүйене отырып, біздің галактиканың гравитация күшімен байланысқан жұлдыздардың айналатын дискісі екенін, ал тұмандықтар – осындай галактикалардан бөлек екенін айтады; ол оларды “Арал Ғаламдары” деп атайды. 1774 – Шарль Мессье 45 Мессье нысанының алдын ала тізімін жариялайды, олардың үшеуі – Андромеда және Триангулумды қоса алғанда, галактикалар болып шығады. 1781 жылға қарай соңғы жарияланған тізім 103 нысанға дейін өседі, олардың 34-і галактикалар болып табылады. 1785 – Уильям Гершель аспанның әртүрлі аймақтарындағы жұлдыздардың санын мұқият санап, Сүт жолының пішінін және оның ішіндегі Күннің орнын сипаттауға алғашқы әрекет жасайды. Ол галактиканың пішінінің сызбасын жасап, оның ортасында Күн жүйесінің орналасқан жерін көрсетеді. 1845 – Лорд Росс спиральді пішінді тұмандықты ашады.

5th century BC — Democritus proposes that the bright band in the night sky known as the Milky Way might consist of stars. 4th century BC — Aristotle believes the Milky Way to be caused by "the ignition of the fiery exhalation of some stars which were large, numerous and close together" and that the "ignition takes place in the upper part of the atmosphere, in the region of the world which is continuous with the heavenly motions". 964 — Abd al Rahman al Sufi (Azophi), a Persian astronomer, makes the first recorded observations of the Andromeda Galaxy and the Large Magellanic Cloud in his Book of Fixed Stars, and which are the first galaxies other than the Milky Way to recorded. 11th century — Al Biruni, another Persian astronomer, describes the Milky Way galaxy as a collection of fragments of numerous nebulous stars. 11th century — Alhazen (Ibn al Haytham), an Arabian astronomer, refutes Aristotle's theory on the Milky Way by making the first attempt at observing and measuring the Milky Way's parallax, and he thus "determined that because the Milky Way had no parallax, it was very remote from the Earth and did not belong to the atmosphere". 12th century — Avempace (Ibn Bajjah) of Islamic Spain proposes the Milky Way to be made up of many stars but that it appears to be a continuous image due to the effect of refraction in the Earth's atmosphere. 1521 — Ferdinand Magellan observes the Magellanic Clouds during his circumnavigating expedition. 1610 — Galileo Galilei uses a telescope to determine that the bright band on the sky, the "Milky Way", is composed of many faint stars. 1612 — Simon Marius using a moderate telescope observes Andromeda and describes as a "flame seen through horn". 1750 — Thomas Wright discusses galaxies and the flattened shape of the Milky Way and speculates nebulae as separate. 1755 — Immanuel Kant drawing on Wright's work conjectures our galaxy is a rotating disk of stars held together by gravity, and that the nebulae are separate such galaxies; he calls them Island Universes. 1774 — Charles Messier releases a preliminary list of 45 Messier objects, three of which turn out to be the galaxies including Andromeda and Triangulum. By 1781 the final published list grows to 103 objects, 34 of which turn out to be galaxies. 1785 — William Herschel carried the first attempt to describe the shape of the Milky Way and the position of the Sun in it by carefully counting the number of stars in different regions of the sky. He produced a diagram of the shape of the galaxy with the solar system close to the center. 1845 — Lord Rosse discovers a nebula with a distinct spiral shape.

ХХ ғасырдың ортасы

1953 жылы Жерар де Вокулеурс Құдайым шоғырының шамамен 200 миллион жарық жылындағы галактикалар алып супершоғырлық дискіге шектелгенін анықтады. 1954 жылы Уолтер Бааде мен Рудольф Минковский Cygnus A радио көзінің галактикадан тыс оптикалық әріптесін анықтады. 1959 ж. Кембридж интерферометрі 3C каталогын жасаған жүздеген радио көздерін анықтады. Кейіннен олардың көптегені алыс квазарлар және радиогалактикалар екені белгілі болды. 1960 жылы Томас Мэтьюс 3C 48 радио көзінің орнын 5" дәлдікпен анықтады. 1960 жылы Аллан Сандейдж 3C 48-ді оптикалық түрде зерттеп, ерекше көк квазижұлдыздық нысанды байқады. 1962 жылы Сирил Хазард, М. Б. Макки және А. Дж. Шиминс 3C 273 квазарының нақты орнын анықтау үшін Айдың тұтылуын пайдаланды және оның қос көз екенін анықтады. 1962 жылы Олин Эгген, Дональд Линден Белл және Аллан Сандейдж галактикалардың пайда болуын салыстырмалы түрде жылдам, біртұтас құлдырау арқылы теориялық тұрғыдан түсіндірді, мұнда алдымен гало, содан кейін диск қалыптасады. 1963 жылы Мартен Шмидт 3C 273 квазарынан қызыл жылжуға ұшыраған Балмер сызықтарын анықтады. 1973 жылы Джерема Острикер мен Джеймс Пиблс типтік спиральді галактикалардың дискісіндегі көрінетін заттың мөлшері Ньютонның гравитациялық күші үшін дискілердің ұшып кетпеуіне немесе пішінін күрт өзгертуіне жеткіліксіз екенін анықтады. 1973 жылы Дональд Гудехус шоғырланған галактикалардың ең жарық галактикаларының диаметрі бірігу нәтижесінде ұлғайғанын, ал ең әлсіз галактикаларының диаметрі құлпыраудың әсерінен азайғанын және Қыз шоғырының ерекше жылдамдығы бар екенін анықтады. 1974 жылы Б. Л. Фанаров және Ж. М. Райли шеттері қараңғы (FR I) және шеттері жарқын (FR II) радио көздерін ажыратып көрсетті. 1976 жылы Сандра Фабер мен Роберт Джексон эллиптік галактиканың жарықтылығы мен оның ортасындағы жылдамдық дисперсиясы арасындағы Фабер-Джексон байланысын ашты. 1991 жылы Дональд Гудехус бұл байланысты қайта қарастырды. 1977 жылы Р. Брент Талли мен Ричард Фишер оқшауланған спиральді галактиканың жарықтылығы мен оның айналу қисығының жазық бөлігінің жылдамдығы арасындағы Талли-Фишер қатынасын жариялады. 1978 жылы Стив Грегори мен Лэрд Томпсон Кома супершоғырын сипаттады. 1978 жылы Дональд Гудехус галактикалар шоғырының ғаламдық микротолқынды фондық сәулеленуіне қатысты секундына бірнеше жүз шақырым жылдамдықпен қозғалатынын анықтады. 1978 жылы Вера Рубин, Кент Форд, Н. Тонард және Альберт Босма бірнеше спиральді галактикалардың айналу қисықтарын өлшеді және көрінетін жұлдыздардың Ньютон гравитациясы болжағаннан айтарлықтай ауытқуларын тапты. 1978 жылы Леонард Сёрл мен Роберт Зин галактикалардың кішігірім топтардың бірігуі арқылы қалыптасатынын болжады.

1953 — Gérard de Vaucouleurs discovers that the galaxies within approximately 200 million light years of the Virgo Cluster are confined to a giant supercluster disk. 1954 — Walter Baade and Rudolph Minkowski identify the extragalactic optical counterpart of the radio source Cygnus A. 1959 — Hundreds of radio sources are detected by the Cambridge Interferometer which produces the 3C catalogue. Many of these are later found to be distant quasars and radio galaxies. 1960 — Thomas Matthews determines the radio position of the 3C source 3C 48 to within 5". 1960 — Allan Sandage optically studies 3C 48 and observes an unusual blue quasistellar object. 1962 — Cyril Hazard, M. B. Mackey, and A. J. Shimmins use lunar occultations to determine a precise position for the quasar 3C 273 and deduce that it is a double source. 1962 — Olin Eggen, Donald Lynden Bell, and Allan Sandage theorize galaxy formation by a single (relatively) rapid monolithic collapse, with the halo forming first, followed by the disk. 1963 — Maarten Schmidt identifies the redshifted Balmer lines from the quasar 3C 273. 1973 — Jeremiah Ostriker and James Peebles discover that the amount of visible matter in the disks of typical spiral galaxies is not enough for Newtonian gravitation to keep the disks from flying apart or drastically changing shape. 1973 — Donald Gudehus finds that the diameters of the brightest cluster galaxies have increased due to merging, the diameters of the faintest cluster galaxies have decreased due to tidal distention, and that the Virgo cluster has a substantial peculiar velocity. 1974 — B. L. Fanaroff and J. M. Riley distinguish between edge darkened (FR I) and edge brightened (FR II) radio sources. 1976 — Sandra Faber and Robert Jackson discover the Faber Jackson relation between the luminosity of an elliptical galaxy and the velocity dispersion in its center. In 1991 the relation is revised by Donald Gudehus. 1977 — R. Brent Tully and Richard Fisher publish the Tully–Fisher relation between the luminosity of an isolated spiral galaxy and the velocity of the flat part of its rotation curve. 1978 — Steve Gregory and Laird Thompson describe the Coma supercluster. 1978 — Donald Gudehus finds evidence that clusters of galaxies are moving at several hundred kilometers per second relative to the cosmic microwave background radiation. 1978 — Vera Rubin, Kent Ford, N. Thonnard, and Albert Bosma measure the rotation curves of several spiral galaxies and find significant deviations from what is predicted by the Newtonian gravitation of visible stars. 1978 — Leonard Searle and Robert Zinn theorize that galaxy formation occurs through the merger of smaller groups.