Кіріспе

Орбиталық ыдырау – екі орбитадағы дененің арақашықтығының бірте-бірте азаюы, олардың ең жақын нүктесінде (периапсис) көптеген орбиталық кезеңдер бойы. Бұл орбитадағы денелер планета мен оның серігі, жұлдыз және оны айналатын кез келген нысан, немесе кез келген екілік жүйенің құрамдас бөліктері болуы мүмкін. Егер ыдырау тоқтатылмаса, ол кішірек дененің негізгі дененің бетіне соқтығысуымен орбитаның аяқталуына әкеледі; немесе негізгі дене атмосфераға ие болса, кішірек дене атмосферада жанып, жарылып немесе бөлініп кетеді; немесе негізгі дене жұлдыз болса, жұлдыздың сәулеленуінен толығымен күйіп кетеді (мысалы, кометалар үшін). Жұлдыздық массасы бар денелердің соқтығысуы көбінесе гамма-сәулелердің жарлымы және анықталатын гравитациялық толқындар сияқты құбылыстармен бірге жүреді. Орбиталық ыдырау орбиталық қозғалыстан энергияны сіңіретін бір немесе бірнеше механизмдердің нәтижесінде пайда болады, мысалы, сұйық үйкелісі, гравитациялық аномалиялар немесе электромагниттік әсерлер. Жердің төмен орбитасындағы денелер үшін ең маңызды әсер – атмосфералық кедергі. Атмосфералық кедергіге байланысты, қозғалтқышсыз кем дегенде бір толық айналымды жасай алатын дөңгелек орбитадағы дененің Жер бетінен ең төменгі биіктігі шамамен 150 км (93 миль), ал эллипстік орбитаның ең төменгі перигейі шамамен 90 км (56 миль) құрайды.

Жауын-шашын әсері

Орбита теріс күштердің әсерінен де ыдырауы мүмкін, егер айналатын дененің массасы, айналып отырған дененің үлкен толқындар тудыруға жеткілікті болса және ол кері орбитада немесе синхронды орбитадан төмен орналасқан болса. Бұл айналатын дененің бұрыштық импульсін кемітіп, оны орталық дененің айналуына беру арқылы орбитаның биіктігін төмендетеді. Орбиталық ыдырауға ұшыраған серіктердің мысалдары: Марстың серігі Фобос, Нептунның серігі Тритон және күн жүйесінен тыс планета TrES-3b.

Жарық және жылу сәулелері

Күн жүйесіндегі кішкентай денелер де асимметриялық радиациялық қысымның әсерінен орбиталық ыдырауға ұшырайды. Идеал жағдайда, сіңірілген энергия кез келген нүктеде қара дененің шығаратын энергиясына тең болып, нәтижесінде ешқандай күш болмайды. Дегенмен, Ярковский эффектісі – бұл жылудың сіңірілуі мен сәулеленуі бірден болмайтындықтан, толық айналмаған денелер күнге қараған беттерінде күн сәулесінің энергиясын сіңіреді, бірақ бұл беттер айналып болған соң ғана сол энергияның көп бөлігін қайта сәулелендіреді, нәтижесінде сәулелену дененің орбитасына параллель болады. Бұл орбиталық жолға параллель өте шағын үдеуге алып келеді, бірақ миллиондаған жылдар бойы кішкентай денелер үшін бұл маңызды болуы мүмкін. Пойнтинг-Робертсон эффектісі – жарықтың асимметриялық түсуінен, яғни жарықтың аберрациясынан туындаған, дененің жылдамдығына қарсы әрекет ететін күш. Алға қарай айналатын дене үшін бұл екі эффект бір-біріне қарсы, бірақ көбінесе тең емес күштерді қолданады.

Гравитациялық сәулелену

Гравитациялық сәулелену – орбитаның ыдырауының тағы бір механизмі. Бұл планеталар мен планеталық серіктердің орбиталары үшін (олардың ғасырлар, ондаған жылдар және одан да қысқа мерзімдердегі орбиталық қозғалысын ескергенде) мардымсыз, бірақ нейтронды жұлдыздардың орбиталарын бақылауда байқалатын, ықшам денелер жүйелері үшін маңызды. Барлық айналатын денелер гравитациялық энергияны сәулелендіреді, сондықтан ешбір орбита шексіз тұрақты бола алмайды.

Электромагниттік кедергі

Электрдинамикалық тізгіні бар спутниктер Жердің магнит өрісінде қозғалғанда, спутникті орбитадан түсіре алатын тежеу күшін тудырады.

Жұлдыздар соқтығысуы

Жұлдыздардың соқтығысуы – екі жұлдыз жүйесінің (қос жұлдыздың) энергиясын жоғалтып, бірін-біріне жақындауымен жүзеге асады. Энергия жоғалтуға себеп болатын факторларға толқындық күштер, масса алмасу және гравитациялық сәулелену жатады. Жұлдыздар бір-біріне жақындағанда спираль тәрізді траекторияны сипаттайды. Мұның нәтижесінде екі жұлдыздың бірігуі немесе қара тесік пайда болуы мүмкін. Соңғы жағдайда, жұлдыздардың бір-бірінің айналасындағы соңғы айналымдары небәрі бірнеше секундқа созылады.

Массалық концентрация

Орбиталық ыдыраудың тікелей себебі болмаса да, айналып өтетін дененің біркелкі емес масса таралуы (маскондар деп аталады) уақыт өте келе орбиталарды өзгерте алады, ал шектен тыс таралулар орбиталардың жоғары тұрақсыз болуына алып келуі мүмкін. Соның салдарынан, тұрақсыз орбита орбиталық ыдыраудың тікелей себептерінің бірінің орын алуына жағдай туғызуы мүмкін.