Кіріспе

Геоморфологияда, кенеттен үлкен мөлшерде судың босатылуымен байланысты жоғары амплитудалы, сирек болатын апатты су тасқыны. Соңғы мұздықтану кезінде көптеген мұздық көлдердегі су тасқыны мұз қабаттарының немесе көлдердің бөгетін құрайтын мұздықтардың күйреуінен туды. Жердің геологиялық тарихынан бұрынғы су тасқындарының мысалдары белгілі, ал Марстағы геоморфологиялық деректер арқылы олар туралы болжам жасауға болады. Landslides, лахарлар және жанартаулық бөгеттер де өзендерді бөгеп көлдерді құруы мүмкін, олардың құлауы немесе эрозияға ұшырауы нәтижесінде мұндай тасқындар пайда болады. Мұздық мореналар немесе мұздық бөгеттердің артында да көлдер пайда болып, олардың күйреуі су тасқынына әкелуі мүмкін.

Анықтама және сыныптау

Мегасу тасқыны – тарихи жазбалардағыдан гөрі су ағынының қарқыны жоғары болған палеосу тасқыны (өткен су тасқыны). Олар шөгінділер, эрозиялық және аккумулятивтік жер бедерлері арқылы зерттеледі, оларды жеке мегасу тасқындары жасаған. Тарихи сипаттамалар бойынша бізге белгілі су тасқындары көбінесе ауа-райы құбылыстарымен байланысты, мысалы, күшті жаңбырлар, қардың жылдам еруі немесе осы екеуінің үйлесімі. Дегенмен, Жердің геологиялық тарихында геологиялық зерттеулер одан да ірі оқиғалар болғанын көрсетті.

Мұздықтан кейінгі қалпына келу

Мұздықтан кейінгі қайта өрлеу жердің еңісін өзгертеді. Көлдерде бұл жағалаулардың мұздың бұрынғы ең терең нүктесінен алыстаған жаққа қарай шөгуіне әкеледі. Көлдің ескірмен (жарға) тірелген жағдайында, тереңдік артқан сайын су қысымы да артады. Ескірмен (жар) осы жүктемеге шыдамай, жарылып, жаңа су шығару арнасын құруы мүмкін. Финляндиядағы Пиелиннен көлі осыған бір мысал.

Қара теңіз (шамамен 7 600 жыл бұрын)

Теңіз суының көтерілуі нәтижесінде, тұщы сулы мұздық Қара теңізді Эгей теңізінен сумен толтыру туралы ұсынылған және көп талқыланған идея, "бір ғана апат кезінде тұщы сулы көлге тұзды судың күшті құйылуы" ретінде сипатталды, бұл су тасқыны мифологиясына шабыт берген (Райан мен Питман, 1998). Жерорта теңізі деңгейінің көтерілуіне байланысты болған теңіздің енуі шамамен 7600 жыл бұрын болған. Бұл геологтар арасындағы пікірталас тақырыбы болып қала береді, соңғы дәлелдер су тасқынының болуын растауға да, жоққа шығаруға да мүмкіндік береді, ал бұл теорияның кейінгі су тасқыны туралы мифтердің негізі болғаны әлі дәлелденбеді.

Персия шығанағындағы су тасқыны (24,000-ден 14,000-ға дейін немесе 12000-ден 10000 жыл бұрын)

Бұл аймақты су басу нәтижесінде халық шығанақтың екі жағына тарап кетті. Бұл аймақ төрт өзенмен суға толысқан. Роуз оны "Шығанақ оазисі" деп атады, бұл Тигр, Евфрат, Карун және Вади Батин өзендерімен суғару арқылы демографиялық бейімделген пана болған болуы мүмкін. Бұл жерде тұщы су бұлақтары мен өзендер болған деген болжам бар.

Солтүстік Америкадағы мұздық су тасқыны (15 000 - 8000 жыл бұрын)

Солтүстік Америкада мұздық максимум кезінде қазіргідей Ұлы көлдер болған жоқ, бірақ «проглациалдық» (мұздық алды) көлдер пайда болып, орналасқан жерін ауыстырды. Олар қазіргі көлдердің орналасқан аймақтарында жатқан, бірақ олардың суы кейде оңтүстікке қарай Миссисипи жүйесіне, кейде Арктикаға, ал кейде шығысқа Атлантика мұхитына ағып шықты. Бұл проглациалдық көлдердің ең танымал көлі – Агасзиз көлі. Мұздық бөгеттердің құрылымы күйреген кезде Агасзиз көлінен бірнеше зор су тасқыны шығып, нәтижесінде әлемдік мұхиттарға тұщы судың үлкен көлемі қосылды. Орегон және Вашингтон штаттарындағы Миссула су тасқыны да мұздық бөгеттердің күйреуінен туындап, каналды шұңқырлардың пайда болуына әкелді. Бонневилл көлі, жаңбырлық көл, шамамен 14 500 жыл бұрын Бонневилл су тасқыны кезінде катастрофалық түрде жарылып, екі қарсы аллювиалды жартастардан тұратын бөгетті сумен шайып кетті. Бонневилл көлі мұздық көлі емес, бірақ мұздық дәуірдегі климаттың өзгеруі көлдің деңгейін және оның ағып кетуін анықтады. Мегатасқын туралы алғашқы ғылыми есеп (Гилберт, 1890) осы оқиғаны сипаттайды. Солтүстік Американың соңғы проглациалдық көлі, қазіргі Ұлы көлдердің солтүстігінде, геологтар Оджибвей мұздық көлі деп атады. Ол шамамен 8 500 жыл бұрын Агасзиз көлімен қосылған кезде ең үлкен көлеміне жетті. Бірақ оның шығуы мұздықтардың үлкен қабырғасымен бөгеліп, Оттава және Сент-Лоуренс өзендері арқылы оңтүстікке қарай ағып шықты. Шамамен 8 300–7 700 жыл бұрын Гудзон шығанағының ең оңтүстік бөлігіндегі балқыған мұздық бөгет қысым мен оның жүзу қабілеті салдарынан күйреп, катастрофалық су тасқынына әкелді. Оджибвей көлінің жағажай террассалары оның теңіз деңгейінен жоғары болғанын көрсетеді. Оджибвей көлінің көлемі шамамен , Антарктиданы сумен жапқанда оның тереңдігіне жететіндей мөлшерде болды. Бұл көлем бірнеше айдың ішінде әлемдік мұхиттарға қосылды. Үлкен мұздықтардың еруі басталғаннан кейінгі өзгерістердің уақыты мен қарқыны қазір де зерттеулердің нысаны болып табылады.

Каспий және Қара теңіздер (шамамен 16 000 жыл бұрын)

Ресей Ғылым академиясының профессоры Андрей Чепалыга ұсынған теория бойынша, Қара теңіз бассейнінің су басуы ертерек уақытта және басқа себептерден болған. Чепалыганың сөзінше, шамамен 16 000 жыл бұрын басталган жаһандық жылыну Скандинавия мұз қабатының еруіне әкелді, нәтижесінде Каспий теңізіне қуылған үлкен өзендер ағып, оның деңгейін қазіргі күнгі нормадан жоғары көтерді. Азов теңізі осыншалықты биікке көтерілгендіктен, Каспий теңізіне асып түсті. Деңгейдің өсуі өте жылдам болды және Каспий маңы бассейні Каспий теңізінің солтүстік-батыс жағалауынан, Кума-Маныч ойысы мен Керчь бұғазы арқылы Қара теңіз бассейніне ағып келген су тасқынын тоқтата алмады. Плейстоценнің соңына қарай бұл Қара теңіздің деңгейін қазіргі деңгейден төмендетіп, бұрын қоныстануға немесе аң аулауға қолжетімді болған кең аумақтарды су басып қалдырды. Чепалыга бұл оқиғалар Ұлы су тасқыны туралы аңыздардың негізін құрауы мүмкін деп санайды.

Қызыл теңіз су тасқыны

Эфиопия мен Йемен арасындағы Баб-эль-Мандеб бөгеті Жерорта теңізіндегі су тасқыны сияқты жағдайдың бастауы болған секілді. Тоба көлінің шамамен 69 000 мен 77 000 жыл бұрын болған оқиғасы теңіз деңгейінің күрт төмендеуіне алып келді, бұл кедергіні ашты және қазіргі Хомо сапиенстерге Синай арқылы емес, Африкадан басқа жолмен шығуға мүмкіндік берді. Қызыл теңіздің түбіндегі тұзды шөгінділердің табылуы осы бөгеттің әртүрлі кезеңдерде жұмыс істегенін растайды. Фландриялық трансгрессия кезінде (және одан бұрынғы мұз аралық кезеңдерде) теңіз деңгейінің көтерілуі осы аймақта су тасқыны болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ағылшын арнасының су тасқыны

Бастапқыда Дувр бұғазының арғы жағында құрлық жолағы болған. Бұрынғы мұздық максимум кезінде Солтүстік теңізден шығу солтүстікке қарай мұздық тоғанмен жабылған, ал өзендерден ағып шыққан су қазіргі Солтүстік теңіздің төбесіндегі тұщы су мұздық еріген сулардан құралған кең көлге жиналған. Кенттің Уэлд аймағы мен Артуаны байланыстыратын, қазіргі теңіз деңгейінен шамамен 30 метр (100 фут) жоғарырақ, бірте-бірте көтерілген бор тас жотасы Довер бұғазындағы мұздық көлді ұстап тұрған. Бір кезде, шамамен 425 000 жыл бұрын, және тағы 225 000 жылдан кейін, бөгет бұзылып немесе асып кеткен, нәтижесінде апатты су тасқыны болды, ол Рейн өзенін тұрақты түрде Англия арнасына бұрды және «Довер құрлық жолағын» су айырымын шығыс Англиядан шығысқа, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Голландияның құйрығына дейін жететін, әлдеқайда төменгі су айырымымен алмастырды, және (қазіргі теңіз деңгейінде) Ұлыбританияны Еуропа құрлығынан бөліп тұрды. 2007 жылдың шілдесінде Nature журналында жарияланған Англия арнасының теңіз түбін зерттеуде, Англия арнасының теңіз түбіндегі мегафлудтың нақты белгілері табылды: терең эрозияға ұшыраған арналар мен өрілген құрылымдар, құлаған жерлердегі терең ойыстар арасында ағынды аралдардың қалдықтарын қалдырды. Су тасқыны Атлант мұхитының сулары Гибралтар бұғазы арқылы құрғаған Жерорта теңізінің алабына жеткен кезде болды, бұл Мессиан тұздылығы дағдарысынан кейін болды, ол бірнеше рет құрғап, қайта суға толып, жалпы пікір бойынша қазіргі заманғы адамдар пайда болғанға дейін болған. Жерорта теңізі соңғы мұздық максимум кезінде құрғап қалған жоқ. Плейстоцендегі мұздық кезеңдердегі теңіз деңгейі шамамен 110-120 метрге (361-394 фут) төмендеген деп есептеледі. Ал Атлант мұхиты кіретін Гибралтар бұғазының тереңдігі…