Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геоморфологияда, кенеттен үлкен мөлшерде судың босатылуымен байланысты жоғары амплитудалы, сирек болатын апатты су тасқыны. Соңғы мұздықтану кезінде көптеген мұздық көлдердегі су тасқыны мұз қабаттарының немесе көлдердің бөгетін құрайтын мұздықтардың күйреуінен туды. Жердің геологиялық тарихынан бұрынғы су тасқындарының мысалдары белгілі, ал Марстағы геоморфологиялық деректер арқылы олар туралы болжам жасауға болады. Landslides, лахарлар және жанартаулық бөгеттер де өзендерді бөгеп көлдерді құруы мүмкін, олардың құлауы немесе эрозияға ұшырауы нәтижесінде мұндай тасқындар пайда болады. Мұздық мореналар немесе мұздық бөгеттердің артында да көлдер пайда болып, олардың күйреуі су тасқынына әкелуі мүмкін.
High magnitude, low frequency catastrophic flood involving the sudden release of water
In geomorphology, an outburst flood—a type of megaflood—is a high magnitude, low frequency catastrophic flood involving the sudden release of a large quantity of water. During the last deglaciation, numerous glacial lake outburst floods were caused by the collapse of either ice sheets or glaciers that formed the dams of proglacial lakes. Examples of older outburst floods are known from the geological past of the Earth and inferred from geomorphological evidence on Mars. Landslides, lahars, and volcanic dams can also block rivers and create lakes, which trigger such floods when the rock or earthen barrier collapses or is eroded. Lakes also form behind glacial moraines or ice dams, which can collapse and create outburst floods.
Анықтама және сыныптау
Мегасу тасқыны – тарихи жазбалардағыдан гөрі су ағынының қарқыны жоғары болған палеосу тасқыны (өткен су тасқыны). Олар шөгінділер, эрозиялық және аккумулятивтік жер бедерлері арқылы зерттеледі, оларды жеке мегасу тасқындары жасаған. Тарихи сипаттамалар бойынша бізге белгілі су тасқындары көбінесе ауа-райы құбылыстарымен байланысты, мысалы, күшті жаңбырлар, қардың жылдам еруі немесе осы екеуінің үйлесімі. Дегенмен, Жердің геологиялық тарихында геологиялық зерттеулер одан да ірі оқиғалар болғанын көрсетті.
Megafloods are paleofloods (past floods) that involved rates of water flow larger than those in the historical record. They are studied through the sedimentary deposits and the erosional and constructional landforms that individual megafloods have created. Floods that are known to us through historical descriptions are mostly related to meteorological events, such as heavy rains, rapid melting of snowpacks, or combination of these. In the geological past of the Earth, however, geological research has shown that much larger events have occurred.
Мұздықтан кейінгі қалпына келу
Мұздықтан кейінгі қайта өрлеу жердің еңісін өзгертеді. Көлдерде бұл жағалаулардың мұздың бұрынғы ең терең нүктесінен алыстаған жаққа қарай шөгуіне әкеледі. Көлдің ескірмен (жарға) тірелген жағдайында, тереңдік артқан сайын су қысымы да артады. Ескірмен (жар) осы жүктемеге шыдамай, жарылып, жаңа су шығару арнасын құруы мүмкін. Финляндиядағы Пиелиннен көлі осыған бір мысал.
Postglacial rebound changes the tilt of ground. In lakes, this means that shores sink in the direction farther away from the former maximum depth of ice. When the lake rests against an esker, water pressure increases with the increased depth. The esker may then fail under the load and burst, creating a new outflow. Lake Pielinen in Finland is an example of this.
Қара теңіз (шамамен 7 600 жыл бұрын)
Теңіз суының көтерілуі нәтижесінде, тұщы сулы мұздық Қара теңізді Эгей теңізінен сумен толтыру туралы ұсынылған және көп талқыланған идея, "бір ғана апат кезінде тұщы сулы көлге тұзды судың күшті құйылуы" ретінде сипатталды, бұл су тасқыны мифологиясына шабыт берген (Райан мен Питман, 1998). Жерорта теңізі деңгейінің көтерілуіне байланысты болған теңіздің енуі шамамен 7600 жыл бұрын болған. Бұл геологтар арасындағы пікірталас тақырыбы болып қала береді, соңғы дәлелдер су тасқынының болуын растауға да, жоққа шығаруға да мүмкіндік береді, ал бұл теорияның кейінгі су тасқыны туралы мифтердің негізі болғаны әлі дәлелденбеді.
A rising sea flood, the proposed and much discussed refilling of the freshwater glacial Black Sea with water from the Aegean, has been described as "a violent rush of salt water into a depressed fresh water lake in a single catastrophe that has been the inspiration for the flood mythology" (Ryan and Pitman, 1998). The marine incursion, caused by the rising level of the Mediterranean, apparently occurred around 7,600 years ago. It remains an active subject of debate among geologists, with subsequent evidence discovered to both support and refute the existence of the flood, while the theory that it is the basis of later flood myths is not proven.
Персия шығанағындағы су тасқыны (24,000-ден 14,000-ға дейін немесе 12000-ден 10000 жыл бұрын)
Бұл аймақты су басу нәтижесінде халық шығанақтың екі жағына тарап кетті. Бұл аймақ төрт өзенмен суға толысқан. Роуз оны "Шығанақ оазисі" деп атады, бұл Тигр, Евфрат, Карун және Вади Батин өзендерімен суғару арқылы демографиялық бейімделген пана болған болуы мүмкін. Бұл жерде тұщы су бұлақтары мен өзендер болған деген болжам бар.
Flooding of this area scattered peoples to both sides of the gulf depression. It was an area fed by four rivers. Rose calls it the "Gulf Oasis" which may have been a demographic refuge fed by the Tigris, Euphrates, Karun, and Wadi Batin rivers. It was suggested to be an area of freshwater springs and rivers.
Солтүстік Америкадағы мұздық су тасқыны (15 000 - 8000 жыл бұрын)
Солтүстік Америкада мұздық максимум кезінде қазіргідей Ұлы көлдер болған жоқ, бірақ «проглациалдық» (мұздық алды) көлдер пайда болып, орналасқан жерін ауыстырды. Олар қазіргі көлдердің орналасқан аймақтарында жатқан, бірақ олардың суы кейде оңтүстікке қарай Миссисипи жүйесіне, кейде Арктикаға, ал кейде шығысқа Атлантика мұхитына ағып шықты. Бұл проглациалдық көлдердің ең танымал көлі – Агасзиз көлі. Мұздық бөгеттердің құрылымы күйреген кезде Агасзиз көлінен бірнеше зор су тасқыны шығып, нәтижесінде әлемдік мұхиттарға тұщы судың үлкен көлемі қосылды. Орегон және Вашингтон штаттарындағы Миссула су тасқыны да мұздық бөгеттердің күйреуінен туындап, каналды шұңқырлардың пайда болуына әкелді. Бонневилл көлі, жаңбырлық көл, шамамен 14 500 жыл бұрын Бонневилл су тасқыны кезінде катастрофалық түрде жарылып, екі қарсы аллювиалды жартастардан тұратын бөгетті сумен шайып кетті. Бонневилл көлі мұздық көлі емес, бірақ мұздық дәуірдегі климаттың өзгеруі көлдің деңгейін және оның ағып кетуін анықтады. Мегатасқын туралы алғашқы ғылыми есеп (Гилберт, 1890) осы оқиғаны сипаттайды. Солтүстік Американың соңғы проглациалдық көлі, қазіргі Ұлы көлдердің солтүстігінде, геологтар Оджибвей мұздық көлі деп атады. Ол шамамен 8 500 жыл бұрын Агасзиз көлімен қосылған кезде ең үлкен көлеміне жетті. Бірақ оның шығуы мұздықтардың үлкен қабырғасымен бөгеліп, Оттава және Сент-Лоуренс өзендері арқылы оңтүстікке қарай ағып шықты. Шамамен 8 300–7 700 жыл бұрын Гудзон шығанағының ең оңтүстік бөлігіндегі балқыған мұздық бөгет қысым мен оның жүзу қабілеті салдарынан күйреп, катастрофалық су тасқынына әкелді. Оджибвей көлінің жағажай террассалары оның теңіз деңгейінен жоғары болғанын көрсетеді. Оджибвей көлінің көлемі шамамен , Антарктиданы сумен жапқанда оның тереңдігіне жететіндей мөлшерде болды. Бұл көлем бірнеше айдың ішінде әлемдік мұхиттарға қосылды. Үлкен мұздықтардың еруі басталғаннан кейінгі өзгерістердің уақыты мен қарқыны қазір де зерттеулердің нысаны болып табылады.
In North America, during glacial maximum, there were no Great Lakes as we know them, but "proglacial" (ice frontage) lakes formed and shifted. They lay in the areas of the modern lakes, but their drainage sometimes passed south, into the Mississippi system; sometimes into the Arctic, or east into the Atlantic. The most famous of these proglacial lakes was Lake Agassiz. As ice dam configurations failed, a series of great floods were released from Lake Agassiz, resulting in massive pulses of freshwater added to the world's oceans. The Missoula Floods of Oregon and Washington states were also caused by breaking ice dams, resulting in the Channeled Scablands. Lake Bonneville, a pluvial lake, burst catastrophically in the Bonneville Flood about 14,500 years ago, due to its water overflowing and washing away a sill composed of two opposing alluvial fans which had blocked a gorge. Lake Bonneville was not a glacial lake, but glacial age climate change determined the lake level and its overflow. The first scientific report of a megaflood (Gilbert, 1890) describes this event. The last of the North American proglacial lakes, north of the present Great Lakes, has been designated Glacial Lake Ojibway by geologists. It reached its largest volume around 8,500 years ago, when joined with Lake Agassiz. But its outlet was blocked by the great wall of the glaciers and it drained by tributaries, into the Ottawa and St. Lawrence Rivers far to the south. About 8,300 to 7,700 years ago, the melting ice dam over Hudson Bay's southernmost extension narrowed to the point where pressure and its buoyancy lifted it free, and the ice dam failed catastrophically. Lake Ojibway's beach terraces show that it was above sea level. The volume of Lake Ojibway is commonly estimated to have been about , more than enough water to cover a flattened out Antarctica with a sheet of water deep. That volume was added to the world's oceans in a matter of months. The detailed timing and rates of change after the onset of melting of the great ice sheets are subjects of continuing study.
Каспий және Қара теңіздер (шамамен 16 000 жыл бұрын)
Ресей Ғылым академиясының профессоры Андрей Чепалыга ұсынған теория бойынша, Қара теңіз бассейнінің су басуы ертерек уақытта және басқа себептерден болған. Чепалыганың сөзінше, шамамен 16 000 жыл бұрын басталган жаһандық жылыну Скандинавия мұз қабатының еруіне әкелді, нәтижесінде Каспий теңізіне қуылған үлкен өзендер ағып, оның деңгейін қазіргі күнгі нормадан жоғары көтерді. Азов теңізі осыншалықты биікке көтерілгендіктен, Каспий теңізіне асып түсті. Деңгейдің өсуі өте жылдам болды және Каспий маңы бассейні Каспий теңізінің солтүстік-батыс жағалауынан, Кума-Маныч ойысы мен Керчь бұғазы арқылы Қара теңіз бассейніне ағып келген су тасқынын тоқтата алмады. Плейстоценнің соңына қарай бұл Қара теңіздің деңгейін қазіргі деңгейден төмендетіп, бұрын қоныстануға немесе аң аулауға қолжетімді болған кең аумақтарды су басып қалдырды. Чепалыга бұл оқиғалар Ұлы су тасқыны туралы аңыздардың негізін құрауы мүмкін деп санайды.
A theory proposed by Andrey Tchepalyga of the Russian Academy of Sciences dates the flooding of the Black Sea basin to an earlier time and from a different cause. According to Tchepalyga, global warming beginning from about 16,000 BP caused the melting of the Scandinavia Ice Sheet, resulting in massive river discharge that flowed into the Caspian Sea, raising it to as much as above normal present day levels. The Sea of Azov rose so high that it overflowed into the Caspian Sea. The rise was extremely rapid and the Caspian basin could not contain all the floodwater, which flowed from the northwest coastline of the Caspian Sea, through the Kuma Manych Depression and Kerch Strait into the Black Sea basin. By the end of the Pleistocene this would have raised the level of the Black Sea by some below its present day level, flooding large areas that were formerly available for settlement or hunting. Tchepalyga suggests this may have formed the basis for legends of the great Deluge.
Қызыл теңіз су тасқыны
Эфиопия мен Йемен арасындағы Баб-эль-Мандеб бөгеті Жерорта теңізіндегі су тасқыны сияқты жағдайдың бастауы болған секілді. Тоба көлінің шамамен 69 000 мен 77 000 жыл бұрын болған оқиғасы теңіз деңгейінің күрт төмендеуіне алып келді, бұл кедергіні ашты және қазіргі Хомо сапиенстерге Синай арқылы емес, Африкадан басқа жолмен шығуға мүмкіндік берді. Қызыл теңіздің түбіндегі тұзды шөгінділердің табылуы осы бөгеттің әртүрлі кезеңдерде жұмыс істегенін растайды. Фландриялық трансгрессия кезінде (және одан бұрынғы мұз аралық кезеңдерде) теңіз деңгейінің көтерілуі осы аймақта су тасқыны болуы мүмкін екенін көрсетеді.
The barrier across Bab el Mandeb, between Ethiopia and Yemen, seems to have been the source of outbreak flooding similar to that found in the Mediterranean. The Lake Toba event, approximately between 69,000 and 77,000 years ago, caused a massive drop in sea levels, exposing the barrier and enabling modern Homo sapiens to leave Africa via a route other than Sinai. The finding of saline evaporites on the floor of the Red Sea confirms that this dam has functioned at various periods in the past. Rising sea levels during the Flandrian transgression (and in earlier interglacial periods) suggest that this area may have been subject to outburst flooding.
Ағылшын арнасының су тасқыны
Бастапқыда Дувр бұғазының арғы жағында құрлық жолағы болған. Бұрынғы мұздық максимум кезінде Солтүстік теңізден шығу солтүстікке қарай мұздық тоғанмен жабылған, ал өзендерден ағып шыққан су қазіргі Солтүстік теңіздің төбесіндегі тұщы су мұздық еріген сулардан құралған кең көлге жиналған. Кенттің Уэлд аймағы мен Артуаны байланыстыратын, қазіргі теңіз деңгейінен шамамен 30 метр (100 фут) жоғарырақ, бірте-бірте көтерілген бор тас жотасы Довер бұғазындағы мұздық көлді ұстап тұрған. Бір кезде, шамамен 425 000 жыл бұрын, және тағы 225 000 жылдан кейін, бөгет бұзылып немесе асып кеткен, нәтижесінде апатты су тасқыны болды, ол Рейн өзенін тұрақты түрде Англия арнасына бұрды және «Довер құрлық жолағын» су айырымын шығыс Англиядан шығысқа, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Голландияның құйрығына дейін жететін, әлдеқайда төменгі су айырымымен алмастырды, және (қазіргі теңіз деңгейінде) Ұлыбританияны Еуропа құрлығынан бөліп тұрды. 2007 жылдың шілдесінде Nature журналында жарияланған Англия арнасының теңіз түбін зерттеуде, Англия арнасының теңіз түбіндегі мегафлудтың нақты белгілері табылды: терең эрозияға ұшыраған арналар мен өрілген құрылымдар, құлаған жерлердегі терең ойыстар арасында ағынды аралдардың қалдықтарын қалдырды. Су тасқыны Атлант мұхитының сулары Гибралтар бұғазы арқылы құрғаған Жерорта теңізінің алабына жеткен кезде болды, бұл Мессиан тұздылығы дағдарысынан кейін болды, ол бірнеше рет құрғап, қайта суға толып, жалпы пікір бойынша қазіргі заманғы адамдар пайда болғанға дейін болған. Жерорта теңізі соңғы мұздық максимум кезінде құрғап қалған жоқ. Плейстоцендегі мұздық кезеңдердегі теңіз деңгейі шамамен 110-120 метрге (361-394 фут) төмендеген деп есептеледі. Ал Атлант мұхиты кіретін Гибралтар бұғазының тереңдігі…
Originally there was an isthmus across the Strait of Dover. During an earlier glacial maximum, the exit from the North Sea was blocked to the north by an ice dam, and the water flowing out of rivers backed up into a vast lake with freshwater glacial melt on the bed of what is now the North Sea. A gently upfolding chalk ridge linking the Weald of Kent and Artois, perhaps some 30 metres (100 feet) higher than the current sea level, contained the glacial lake at the Strait of Dover. At some time, probably around 425,000 years ago and again around 225,000 years later the barrier failed or was overtopped, loosing a catastrophic flood that permanently diverted the Rhine into the English Channel and replacing the "Isthmus of Dover" watershed by a much lower watershed running from East Anglia east then southeast to the Hook of Holland and (as at modern sea level) separated Britain from the continent of Europe; a sonar study of the sea bed of the English Channel published in Nature, July 2007, revealed the discovery of unmistakable marks of a megaflood on the English Channel seabed: deeply eroded channels and braided features have left the remnants of streamlined islands among deeply gouged channels where the collapse occurred. The flood occurred when Atlantic waters found their way through the Strait of Gibraltar into the desiccated Mediterranean basin, following the Messinian salinity crisis during which it repeatedly became dry and re flooded, dated by consensus to before the emergence of modern humans. The Mediterranean did not dry out during the most recent glacial maximum. Sea level during glacial periods within the Pleistocene is estimated to have dropped only about 110 to 120 metres (361 to 394 ft). In contrast, the depth of the Strait of Gibraltar where the Atlantic Ocean enters ranges between .