Құрметті Атырау - Ерлік Жолбасшысы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Лакота соғыс көшбасшысы (шамамен 1840–1877)

Крейзи Хорс ( , ; шамамен 1840 – 5 қыркүйек 1877) – 19 ғасырда Оглала руының Лакота соғыс көшбасшысы. Ол ақ американдықтардың Лакота халқының жеріне енуіне қарсы күресу және Лакота халқының дәстүрлі өмір салтын сақтау үшін АҚШ федералдық үкіметіне қарсы қару көтерді. Солтүстік Ұлы жазықтағы Блэк Хиллз соғысының бірнеше атақты шайқастарына қатысқандығы, соның ішінде 1866 жылғы Феттерман шайқасында ол алдаушы рөл атқарды, ал 1876 жылғы Кішкентай Бигхорн шайқасында ол жауынгерлік отрядты жеңіске жетертті. Бұл оған жаулары мен өз халқының зор құрметін әкелді. 1877 жылдың қыркүйегінде генерал Джордж Крук басқаратын АҚШ әскерлеріне бағынудан кейін төрт ай өткен соң, Крейзи Хорс қазіргі Небраска штатындағы Робинсон лагерінде тұтқындалуға қарсылық көрсетуге тырысқанда әскери күзетшінің штығынан қаза тапты. 1982 жылы АҚШ пошта қызметі оны 13 центтік «Ұлы американдықтар» сериясының пошта маркасымен құрметтеді.

Ерте өмір

Көздер Crazy Horse-тің нақты туған жылы туралы әртүрлі пікір білдіреді, бірақ көпшілігі ол 1840 және 1845 жылдар аралығында дүниеге келгенін мойындайды. Šúŋka Bloká (He Dog) айтуынша, ол және Crazy Horse "бір жылы, жылдың бір мезгілінде туған", ал халық санағы мен басқа да сұхбаттар оны 1842 жылға жатқызады. Оглала тайпасының дәрігері және Crazy Horse-тің рухани кеңесшісі Птехе Воптуа (Қоғамдастыратын аю) Crazy Horse-тің "Оглала тобының жүз жылқы ұрлаған жылының күзінде" туғанын мәлімдейді. Бұл жыл сайынғы лакота күнтізбесі немесе қысқы санағына сілтеме. Оглала тайпасының қысқы санақтарында 100 жылқы ұрлануы Бұлт қалқаны, сондай-ақ Американдық жылқы және Қызыл жылқы иесі тарапынан 1840-41 жылдармен сәйкес деп тіркелген. Шеен өзенінің резервациясындағы туыстарының ауызша хабарлары оның 1840 жылдың көктемінде туғанын көрсетеді. Ұлының қазасы кезінде үлкен Crazy Horse лейтенант Х. Р. Лемлиге оның 1840 жылы туғанын айтқан.

Туысқандары

Crazy Horse Сиу халқының екі түрлі тобынан шыққан ата-анадан туған, оның әкесі Оглала, ал анасы Миниконжу болған. 1810 жылы туған әкесінің аты Ташунке Витко (Ақымақ жылқы) еді. Ол туғаннан бастап Чханг Оханг (Ағаштар арасында) деп аталды, яғни табиғатпен біртұтас болды. Анасы, Таšíна Ȟlaȟlá Wiŋ (Құбылатын көрпе әйел, 1814 жылы туған), оған Pȟehíŋ Yuȟáȟa (Бұйра шашты ұл/Бұйра шаш) немесе Žiží (Жарық шаш) деген лақап ат берді, себебі оның ашық, бұйра шашы өзіне ұқсады. Ол Crazy Horse төрт жаста болғанда қайтыс болды. Ол Миниконжу тайпасының басшыларының бірі – Жалғыз мүйіздің туысы болуы мүмкін. Ол әдемі және жылдам жүгіретін әйел болған. 1844 жылы Ваглула бизон аулауға шыққанда, Лакота ауылын Кроу тайпасынан болған шабуылдан қорғауға көмектескен. Алғыс ретінде ол Ваглулаға екі үлкен қызын әйел ретінде берді: Темір мүйіздің арасында (18 жаста) және Дұшпанды өлтіруші (17 жаста). Корнның кіші қызы, Қызыл жолақ, сол кезде 15 жаста болған, әпкелерімен бірге баруды өтінді; олардың барлығы Ваглуланың әйелдері болды. Ваглула жаңа әйелдермен қайтып келгенде, тағы бір балаға жүкті бола алмаған Құбылатын көрпе әйел күйеуінің назарынан қағылғанын ойлап, өз-өзіне қол жұмсады. Аңыздың басқа нұсқаларында оның таныстарының өліміне қайғырғаны немесе еуропалық америкалықпен қарым-қатынаста болғаны айтылады. Граттан шайқасында Жеңімпаз аюдың өліміне куә болғаннан кейін, Crazy Horse көріп тұру қабілетіне ие болды. Керли көріп тұру үшін ізденіс сапарына шықты, бірақ дәстүрлі рәсімдерден өтпеді. Оның көріп тұруында, атқа отырған жауынгер көлден шығып келді, ал аты судың үстінде билеп жүргендей көрінді. Ол қарапайым киім киген, бетін боямаған, шашын тек бір қауырсынмен, құлағының артында кішкентай қоңыр таспен ұстаған. Ол алға қарай жүгіріп бара жатқанда, оның айналасына оқтар мен жебелер ұшып жүрді, бірақ оған да, атына да ешқандай зиян келмеді. Дауыл жауынгердің үстінен соғып, оның адамдары оны ұстап, тоқтатуға тырысты. Жауынгер олардың қолынан босап, сосын шартты, оның жанында найзағай белгісі пайда болды, ал денесінде бұршақтай ақ дақтар пайда болды. Жауынгер Керлиге, қарапайым киінгенше, тайпа мүшелері оған тиіспейтінін, ал ол ешқандай бас киім немесе соғыс трофейін алмаса, шайқаста зардап шекпейтінін айтты. Көріп тұру аяқталғанда, ол алыстан қызыл құйрықты бүркіттің айқайын естіді. Кейін Керлидің әкесі көріп тұруды түсіндіріп, жауынгердің өзі болатынын айтты. Оның жанындағы найзағай белгісі мен денесіндегі бұршақ оның соғыс бояуы болуы керек еді. Керли жауынгердің рөлін орындап, қарапайым киінуі керек еді және жауынгердің болжамы бойынша әрекет етуі керек еді, сонда ол шайқаста зардап шекпеуі керек еді. Көбінесе, көріп тұру шындыққа сай болды және Crazy Horse шайқаста сирек зардап шекті, бірақ екі жаудың бас сүйегін алғаннан кейін жебеден жарақаттанды. Кішкентай Үлкен Адам ұрыс басталмасын деп Crazy Horse-ті ұстап қалуға тырысқанда, No Water оны бетінен атты, және ол өлген түні штыкпен жарақаттанғанда, оны өз тайпасының бір мүшесі ұстады – кейбір мәліметтер бойынша, Кішкентай Үлкен Адам өзі. Әкесі Ваглула оны қазіргі Оңтүстік Дакота штатындағы Сильван көліне алып барды, екеуі де hemblecha немесе көріп тұру іздеуі үшін отырды. Содан кейін Crazy Horse ешқашан оқтан жарақаттанбады. Сонымен қатар, "Horn Chips" бұл сиқыршының дұрыс аты емес, бірақ ол 1982 жылы алғаш рет жарияланғаннан бері қайта-қайта қателікке айналды. Оның лакоталық аты Воптура болды, оған үкімет "Чипс" деген ат берді және оны "Қарт Чипс" деп атады. Ол өзінің ұлдарының бірі, Чарльз Чипс деп те аталатын.

Crazy Horse was born to parents from two different bands of the Lakota division of the Sioux, his father being an Oglala and his mother a Miniconjou. His father, born in 1810, was also named Tȟašúŋke Witkó (Crazy Horse). Crazy Horse was named Čháŋ Óhaŋ (Among the Trees) at birth, meaning he was one with nature. His mother, Tȟašína Ȟlaȟlá Wiŋ (Rattling Blanket Woman, born 1814), gave him the nickname Pȟehíŋ Yuȟáȟa (Curly Son/Curly) or Žiží (Light Hair) as his light, curly hair resembled her own. She died when Crazy Horse was only four years old. She may have been a member of either of the family of Lone Horn, one of the leaders of the Miniconjou. She was said to be beautiful and a fast runner. In 1844, while out hunting buffalo, Waglula helped defend a Lakota village under attack by the Crow. In gratitude he gave Waglula his two eldest daughters as wives: Iron Between Horns (age 18) and Kills Enemy (age 17). Corn's youngest daughter, Red Leggins, who was 15 at the time, requested to go with her sisters; all became Waglula's wives. When Waglula returned with the new wives, Rattling Blanket Woman, who had been unsuccessful in conceiving another child, thought she had lost favor with her husband and hanged herself. Other versions of the legend posit that she was grief stricken by the deaths of those she knew; or that she had an affair with a European American man. After witnessing the death of Conquering Bear at the Grattan massacre, Crazy Horse began to get trance visions. Curly went out on a vision quest to seek guidance but without going through the traditional procedures first. In his vision, a warrior on his horse rode out of a lake and the horse seemed to float and dance throughout the vision. He wore simple clothing, no face paint, his hair down with just a feather in it, and a small brown stone behind his ear. Bullets and arrows flew around him as he charged forward, but neither he nor his horse was hit. A thunderstorm came over the warrior, and his people grabbed hold of his arms trying to hold him back. The warrior broke their hold and then lightning struck him, leaving a lightning symbol on his cheek, and white marks like hailstones appeared on his body. The warrior told Curly that as long he dressed modestly, his tribesmen did not touch him, and he did not take any scalps or war trophies, then he would not be harmed in battle. As the vision ended, he heard a red tailed hawk shrieking off in the distance. Curly's father later interpreted the vision and said that the warrior was going to be him. The lightning bolt on his cheek and the hailstones on his body were to become his war paint. Curly was to follow the warrior's role to dress modestly and to do as the warrior's prophecy said so he would be unharmed in battle. For the most part, the vision was true and Crazy Horse was rarely harmed in battle, except for when he was struck by an arrow after taking two enemy scalps. He was shot in the face by No Water when Little Big Man tried to hold Crazy Horse back to prevent a fight from breaking out, and he was held back by one of his tribesmen—according to some reports, Little Big Man himself—when he was stabbed by a bayonet the night he died. His father Waglula took him to what today is Sylvan Lake, South Dakota, where they both sat to do a hemblecha or vision quest. Subsequently, Crazy Horse was never wounded by a bullet. In addition, "Horn Chips" is not the correct name of this medicine man, though it has become a repeated error since its first publication in 1982. His Lakota name was Woptura, and he was given the name "Chips" by the government and was referred to as Old Man Chips. Horn Chips was one of his sons, who was also known as Charles Chips.

Тұлға

Ақымақ Ат - жабық мінезді, ұялды, қарапайым және жалғыздыққа бейімділігімен танымал болған. Ол кедейлерге, қарттарға және балаларға жомарттықпен көмектескен. "Black Elk Speaks" кітабында Нейхардт былай деп айтады:

Ол ерекше адам еді, ауылда адамдарға көңіл бөлмей, ештеңе айтпастан жүретін. Өзінің шатырында әзілдесіп отыратын, ал шағын топпен жорыққа шыққанда, жауынгерлерінің көңілін көтеру үшін әзіл айтатын. Бірақ ауыл ішінде ол көбінесе ешкімді байқамаған, тек кішкентай балаларды ғана көретін. Лакота тайпасының барлығы билеуге және ән салуға құштар, бірақ ол ешқашан биге қатыспаған, тіпті оның әнін естіген адам да жоқ деседі. Дегенмен, барлығы оны жақсы көріп, оның тілегін орындаған, ол қайда десе сол жерге баратын.

"Ширт киетін" атты фильмнің атауы

1850-ші жылдардың соңы мен 1860-шы жылдардың басында Крейзи Хорстың батыр ретіндегі даңқы артты, Лакота тайпасы арасында оның аты кеңіне тарады. Лакоталар оның туралы әңгімелерді ауыз әдебиеттерінде сақтап келді. Оның алғашқы өлтіргені – Поудер өзені бойында бизон етін жуып жатқан Лакота әйелін өлтірген Шошон тонаушысы. Бұл сол кезге дейін Ұлы жазықтағы армияның басынан өткен ең ауыр жеңіліс болды.

Көлікпен күрес

1867 жылдың 2 тамызында Crazy Horse Фил Керни фортының жанында Вагондық қорап шайқасына қатысты. 1000 мен 2000 арасындағы лакота күштері форт маңында ағаш кесіп жатқан жұмысшыларға шабуыл жасады. Көптеген сарбаздар дөңгелексіз вагон қораптарының айналасына қашып, лакоталарға атқанда оларды қоршау ретінде пайдаланды. Сарбаздар жаңадан шығарылған, тез заряталатын мылтықтарды қолданғандықтан, лакоталар көп шығынға ұшырады. Бұл мылтықтар минутына он рет оқ атып, бұрынғы мылтықтардың минутына үш рет атуымен салыстырылғанда әлдеқайда тиімді болды. Лакоталар сарбаздар алғашқы оқты атқаннан кейін шабуыл жасады, олардың ескі мылтықтарын қайта зарядтау үшін уақыт кететінін күтті. Шайқаста сарбаздардан бесеуі қаза тауып, екеуі жараланды, ал лакоталар 50-ден 120-ға дейін адам шығынына ұшырады. Көптеген лакоталар Вайоминг штатындағы Фил Керни фортын қоршап тұрған төбелерге жерленді. Ол, ішімдікке құмар "Сусыз" есімді ер адамның әйелі еді. Қызыл Бұлт сондай-ақ жас әйел, Нелли Ларрабиді Crazy Horse-тың үйіне жіберуді ұйымдастырды. Аудармашы Уильям Гарнет Ларрабиді "жартылай қанды, шекара үшін лайық емес, қызғанышпен және зұлымдыққа толы әйел" деп сипаттады. Ларраби, сонымен қатар Чи Чи және Қоңыр Көзді Әйел деп те аталды, француз саудагері мен шайен әйелінің қызы болды. Гарнеттің Crazy Horse-тың қарсылық танысуы туралы баяндамасында Ларраби "жартылай қанды әйел" ретінде айтылады, ол Crazy Horse-ты "үй тұзағына" түсірді, бұл оны бірте-бірте жойылуға жеткізді.

1876-77 жылдардағы Ұлы Сиук соғысы

1876 жылдың 17 маусымында Crazy Horse шамамен 1500 лакота және шайеннің біріккен тобын басқарды. Олар бригада генерал Джордж Круктың 1000 атты және жаяу әскеріне қарсы күтпеген шабуыл жасады. Бұл шайқаста адам шығыны көп болмаса да, Круктың Джордж А. Кастердің 7-ші атты әскеріне қосылуын кешіктірді. Бұл Кіші Бигхорн шайқасында Кастердің жеңілісіне ықпал етті. Бір аптадан кейін, 1876 жылдың 25 маусымында сағат 15:00-де Кастердің 7-ші атты әскері Литл Бигхорн өзені бойындағы шайен және лакота тайпаларының үлкен лагеріне шабуыл жасады, бұл оның соңғы шайқасының басталуы болды. Crazy Horse-тің шайқастағы әрекеттері белгісіз. Галл басқарған хункпапа жауынгерлері шабуылдың басты күшіне жетекшілік етті. Crazy Horse-тің тактикалық және басшылық рөлі әлі де даулы. Кейбір тарихшылар Crazy Horse Кастер мен оның адамдарының өліміне әкелген фланговый шабуылға басшылық еткенін айтса да, нақты факт – Crazy Horse шайқастың маңызды қатысушысы болды. Оның жеке батылдығын көптеген куәгерлер растады. Соғысқан бес арапахо жауынгерінің бірі болған Су адамы: "Crazy Horse – мен көрген ең батыл адам еді. Ол сарбаздарға ең жақын болып, оларға шақыру айтты. Барлық сарбаздар оған оқ атты, бірақ ол жарақат алмады", – деді. Сиукстердің шайқасына қатысқан Кішкентай сарбаз: "Бүкіл шайқаста ең күшті жауынгер – Crazy Horse болды", – деді. Crazy Horse шайқас алдында жауынгерлерін "Hóka héy! Бүгін өлуге жақсы күн!" деп шақырып, рухтандырған дегенді айтады, бірақ бұл цитата дұрыс емес. Бұл сөз тіркесі алғаш рет 1881 жылы жарияланды, онда ол Лоу Догқа жатқызылды. Ағылшын тіліндегі нұсқа "Hóka héy!" лакота тілінен дұрыс аударылмаған. Екі фраза да Black Elk Speaks еңбегінде Black Elk-тің өзі қолданған. 1876 жылдың 10 қыркүйегінде капитан Ансон Миллс және үшінші кавалерияның екі батальоны Оңтүстік Дакотадағы Слим-Баттс шайқасында 36 киіз үйден тұратын миниконжу ауылын басып алды. Crazy Horse және оның ізбасарлары лагерьді және оның басшысы (Қарлы) Американдық Атты құтқаруға тырысты, бірақ олар сәттілікке жетпеді. Солдаттар бірнеше сағат бойы үңгірде тығылып қалғаннан кейін Американдық Атты және оның отбасының көп бөлігін өлтірді. 1877 жылдың 8 қаңтарында Crazy Horse жауынгерлері Монтана аймағындағы АҚШ кавалериясына қарсы Вольф-Маунтинде соңғы үлкен шайқасын өткізді. Оның халқы қыста аштық пен суықтан әлсіреп, қиындыққа тап болды. Crazy Horse оларды қорғау үшін өз тобымен бірге бас иіп, Небраскадағы Форт Робинсонға барды.

On June 17, 1876, Crazy Horse led a combined group of approximately 1,500 Lakota and Cheyenne in a surprise attack against brevetted Brigadier General George Crook's force of 1,000 cavalry and infantry, and allied 300 Crow and Shoshone warriors in the Battle of the Rosebud. The battle, although not substantial in terms of human losses, delayed Crook's joining the 7th Cavalry under George A. Custer. It contributed to Custer's subsequent defeat at the Battle of the Little Bighorn. A week later at 3:00 p. m. on June 25, 1876, Custer's 7th Cavalry attacked a large encampment of Cheyenne and Lakota bands along the Little Bighorn River, marking the beginning of his last battle. Crazy Horse's actions during the battle are unknown. Hunkpapa warriors led by Chief Gall led the main body of the attack. Crazy Horse's tactical and leadership role in the battle remains ambiguous. While some historians think that Crazy Horse led a flanking assault, ensuring the death of Custer and his men, the only proven fact is that Crazy Horse was a major participant in the battle. His personal courage was attested to by several eye witness Indian accounts. Water Man, one of only five Arapaho warriors who fought, said Crazy Horse "was the bravest man I ever saw. He rode closest to the soldiers, yelling to his warriors. All the soldiers were shooting at him, but he was never hit." Sioux battle participant Little Soldier said, "The greatest fighter in the whole battle was Crazy Horse." Crazy Horse is said to have exhorted his warriors before the fight with the battle cry "Hóka héy! Today is a good day to die!" but the quotation is inaccurately attributed. The earliest published reference is from 1881, in which the phrase is attributed to Low Dog. The English version is not an accurate translation from the Lakota language, "Hóka héy!" Both phrases are used in context by Black Elk in Black Elk Speaks. On September 10, 1876, Captain Anson Mills and two battalions of the Third Cavalry captured a Miniconjou village of 36 tipis in the Battle of Slim Buttes, South Dakota. Crazy Horse and his followers attempted to rescue the camp and its headman, (Old Man) American Horse, but they were unsuccessful. The soldiers killed American Horse and much of his family after they holed up in a cave for several hours. On January 8, 1877, Crazy Horse's warriors fought their last major battle at Wolf Mountain, against the US Cavalry in the Montana Territory. His people struggled through the winter, weakened by hunger and the long cold. Crazy Horse decided to surrender with his band to protect them, and went to Fort Robinson in Nebraska.

1877 жылғы соңғы күн биі

1877 жылғы Соңғы Күн биі Лакота тарихында маңызды оқиға, өйткені Кіші Үлкен Мүйіз шайқасындағы жеңістен кейін бір жыл өткен соң, ол Crazy Horse-ты құрметтеу және алдағы қиын кезеңде оған дұға ету үшін өткізілді. Crazy Horse Күн биіне арнайы қонақ ретінде қатысты, бірақ биге өзі қатыспады. 1877 жылғы Соңғы Күн биінде бес жауынгер туысқан Crazy Horse үшін өз денелерінен және қанынан құрбандық етті. Олар – үш бауыр: Ұшқан Шоқбарыс, Тік Көтерген Аю және Қара Түлкі ІІ, барлығы Бас Қара Түлкінің ұлдары, сондай-ақ Ұлы Тік Көтерген Аю деп те аталған, және тағы екі туысқан: Бүркіт Күн күркіті мен Жүретін Бүркіт. Бес туысқан да көзге түсетін, қажырлы жауынгерлер ретінде танымал болды.

Бас тарту және өлім

Crazy Horse және басқа да солтүстік оглала басшылары 1877 жылдың 5 мамырында Небраска штатының Форт-Робинсон бекінісінің жанында орналасқан Қызыл Бұлт агенттігіне келді. Олар Ит, Кішкентай Үлкен Адам, Темір Қаңғырау және басқаларымен бірге ресми капитуляцияның алғашқы қадамы ретінде бірінші лейтенант Уильям П. Кларкпен салтанатты рәсімде кездесті. Келесі төрт ай бойы Crazy Horse Қызыл Бұлт агенттігінің жанындағы ауылында тұрды. Crazy Horse-қа әскер тарапынан көрсетілген назар Red Cloud пен Spotted Tail-дың қызғанышын тудырды, олар бұрыннан бері агенттіктерге келіп, ақтардың жолын қабыланған екі лакота еді. Crazy Horse-тың қашып, бұрынғы өмір салтына оралуы туралы әңгімелер Қызыл Бұлт және Бұдырлы Құйрық агенттіктерінде тарала бастады. 1877 жылдың тамызында Робинсон лагеріндегі офицерлер бас Джозефтің басқаратын Нез Персе тайпасының Айдаходағы резервациясынан қашып, Монтана арқылы Канадаға қарай қашқанын естіді. Лейтенант Кларк Нез Персеге қарсы армияға қосылуды сұрағанда, Crazy Horse және Miniconjou басшысы Touch the Clouds қарсылық көрсетіп, капитуляция жасағанда бейбіт болуға уәде бергендерін айтты. Бір дерек бойынша, Crazy Horse ақыры келісіп, "барлық Нез Персе өлтірілгенше" соғысатынын мәлімдеді. Бірақ оның сөздерін жартылай таитилік барлаушы Фрэнк Грауард дұрыс түсінбеген, ол 1876 жылғы жазда АҚШ атты әскерінің тағы бір барлаушысы Фред Жерардпен шатастырылмауы керек. Грауард Crazy Horse-тың "солтүстікке барып, ақ адам қалғанша соғысамын" дегенін хабарлады. Оның түсіндіруіне қарсылық білдірілгенде, Грауард кеңестен шығып кетті. Уильям Гарнет атты тағы бір аудармашы шақырылды, бірақ ол жағдайдың шиеленісіп бара жатқанын тез байқады. Қызыл Бұлт агенттігіндегі жағдай нашарлағандықтан, генерал Джордж Крук Форт Робинсонға тоқтауға бұйрық алды. Оглала басшылығының кеңесі шақырылды, бірақ Крукқа Crazy Horse өткен түнде процесте генералды өлтіруге ниеттенгенін дұрыс емес хабарланғандықтан, ол кейіннен тоқтатылды. Крук Crazy Horse-ты тұтқындауға бұйрық берді және бұйрығын орындау үшін Форт Робинсонның пост командирі, подполковник Лютер П. Брэдлиді қалдырды. Форт Ларамиден қосымша әскерлер жеткізілді. 1877 жылдың 4 қыркүйегінде таңертең екі колонна Crazy Horse-тың ауылына қарсы жорыққа шықты, бірақ олардың түнде тарап кеткенін анықтады. Crazy Horse туберкулезбен ауырған әйелімен бірге жақын маңдағы Spotted Tail агенттігіне қашып кеткен. Лагерь Шеридандағы әскери шенеуніктермен кездескеннен кейін, Crazy Horse Spotted Tail-дегі үнді агенті лейтенант Джесси М. Лимен Форт Робинсонға оралуға келісті. 1877 жылдың 5 қыркүйегінде таңертең Crazy Horse және лейтенант Ли Touch the Clouds және бірнеше үнді барлаушыларымен бірге Форт Робинсонға бағыт алды. Сол күні кешке офицердің кеңсесіне жеткенде, лейтенант Лиге Crazy Horse-ты күндізгі офицерге тапсыру керектігін хабарлады. Ли наразылық білдіріп, мәселені талқылау үшін Брэдлидің пәтеріне асықты, бірақ сәттілікке жете алмады. Брэдлиге Crazy Horse-ты тұтқындап, түннің қараңғысында дивизия штаб-пәтеріне жеткізуге бұйрық берілген. Ли Оглала соғыс басшысын пост күзетінің бастығы капитан Джеймс Кеннингтонға тапсырды, ол Crazy Horse-ты пост күзет үйіне алып барды. Ішке кіргеннен кейін, Crazy Horse күзетшімен және Little Big Man-мен күресіп, қашуға тырысты. Есіктің алдында Crazy Horse күзетшілердің бірімен штыкпен жараланды. Ол адиутанттың кеңсесіне жеткізілді, онда посттың ассистент хирургы Валентин МакГилликадди оған көмек көрсетті және сол түні қайтыс болды. Crazy Horse, тіпті өлімі алдында да, ақтардың төсегіне жатудан бас тартты. Ол оны еденге жатқызуды талап етті. Қарулы сарбаздар оның өліміне дейін қасында тұрды. Ал соңғы демі шыққанда, Touch the Clouds, Crazy Horse-тың екі метрлік Miniconjou досы, басшының денесін жауып тұрған жамылғыны көрсетіп: "Бұл - Crazy Horse-тың үйі" деді. Оның соңғы демалыс орны әлі белгісіз.

Crazy Horse and other northern Oglala leaders arrived at the Red Cloud Agency, located near Fort Robinson, Nebraska, on May 5, 1877. Together with He Dog, Little Big Man, Iron Crow and others, they met in a solemn ceremony with First Lieutenant William P. Clark as the first step in their formal surrender. For the next four months, Crazy Horse resided in his village near the Red Cloud Agency. The attention that Crazy Horse received from the Army drew the jealousy of Red Cloud and Spotted Tail, two Lakota who had long before come to the agencies and adopted the white ways. Rumors of Crazy Horse's desire to slip away and return to the old ways of life started to spread at the Red Cloud and Spotted Tail agencies. In August 1877 officers at Camp Robinson received word that the Nez Perce of Chief Joseph had broken out of their reservation in Idaho and were fleeing north through Montana toward Canada. When asked by Lieutenant Clark to join the Army against the Nez Perce, Crazy Horse and the Miniconjou leader Touch the Clouds objected, saying that they had promised to remain at peace when they surrendered. According to one version of events, Crazy Horse finally agreed, saying that he would fight "till all the Nez Perce were killed." But his words were apparently misinterpreted by a half Tahitian scout, Frank Grouard, a person not to be confused with Fred Gerard, another U. S. Cavalry scout during the summer of 1876. Grouard reported that Crazy Horse had said that he would "go north and fight until not a white man is left." When he was challenged over his interpretation, Grouard left the council. Another interpreter, William Garnett, was brought in but quickly noted the growing tension. With the growing trouble at the Red Cloud Agency, General George Crook was ordered to stop at Fort Robinson. A council of the Oglala leadership was called, then canceled, when Crook was incorrectly informed that Crazy Horse had said the previous evening that he intended to kill the general during the proceedings. Crook ordered Crazy Horse's arrest and then departed; leaving the post commander at Fort Robinson, Lieutenant Colonel Luther P. Bradley, to carry out his order. Additional troops were brought in from Fort Laramie. On the morning of September 4, 1877, two columns moved against Crazy Horse's village, only to find that it had scattered during the night. Crazy Horse had fled to the nearby Spotted Tail Agency with his wife, who had become ill with tuberculosis. After meeting with military officials at Camp Sheridan, the adjacent military post, Crazy Horse agreed to return to Fort Robinson with Lieutenant Jesse M. Lee, the Indian agent at Spotted Tail. On the morning of September 5, 1877, Crazy Horse and Lieutenant Lee, accompanied by Touch the Clouds as well as a number of Indian scouts, departed for Fort Robinson. Arriving that evening outside the adjutant's office, Lieutenant Lee was informed that he was to turn Crazy Horse over to the Officer of the Day. Lee protested and hurried to Bradley's quarters to debate the issue, but without success. Bradley had received orders that Crazy Horse was to be arrested and taken under the cover of darkness to Division Headquarters. Lee turned the Oglala war chief over to Captain James Kennington, in charge of the post guard, who accompanied Crazy Horse to the post guardhouse. Once inside, Crazy Horse struggled with the guard and Little Big Man and attempted to escape. Just outside the door, Crazy Horse was stabbed with a bayonet by one of the members of the guard. He was taken to the adjutant's office, where he was tended by the assistant post surgeon at the post, Valentine McGillycuddy, and died late that night. rquote|right| Crazy Horse, even when dying, refused to lie on the white man's cot. He insisted on being placed on the floor. Armed soldiers stood by until he died. And when he breathed his last, Touch the Clouds, Crazy Horse's seven foot tall Miniconjou friend, pointed to the blanket that covered the chief's body and said, "This is the lodge of Crazy Horse." His final resting place remains unknown.

Өліміне байланысты дау

МакГилликудди, ол пышақпен жараланғаннан кейін Crazy Horse-ді емдеген, Crazy Horse-тің "түн ортасында шамамен қайтыс болғанын" жазды. Әскери жазбаларға сәйкес, ол түн ортасынан бұрын қайтыс болды, яғни 1877 жылдың 5 қыркүйегінде. Джон Грегори Бурк өзінің Үнді соғыстарындағы қызметі туралы естеліктерінде, «Крукпен шекарада» атты кітабында, Crazy Horse-тің өлімі туралы басқаша оқиғаны баяндайды. Ол есебін Crazy Horse-тің қарсыласы Little Big Man-мен өткізген сұхбатына негіздейді, ол Crazy Horse-тің тұтқындалуына және қаза болған жарақатына куә болған. Сұхбат Crazy Horse қайтыс болғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң өтті. Little Big Man айтуынша, Crazy Horse-ті күзет үйіне алып бара жатқанда, ол кенеттен жамылғысының астынан екі пышақ шығарды және әрқайсысын бір қолына ұстады. Пышақтың біреуі әскердің штыкшасынан жасалған екені хабарланды. Little Big Man, оның артында тұрған, Crazy Horse-тің екі шынтағынан ұстап, қолын артына тартып алды. Crazy Horse күрескенде, Little Big Man бір шынтақты ұстай алмады, ал Crazy Horse өзінің пышағын өзінің арқасының төменгі бөлігіне терең шаншып алды. Күзетші Crazy Horse-тің арқасына штыкпен ұрды, содан кейін ол құлап, күзетшілерге бағынды. Бурк күзетшінің алдымен Crazy Horse-ті штыкпен шабу туралы сұрағанда, Little Big Man күзетшінің штыкпен соққы бергенін, бірақ Crazy Horse-тің күресі күзетшінің соққысын толығымен қатеге ұшыратқанда, штығы күзет үйінің есік жақтауына кіргенін айтты. Little Big Man айтуынша, Crazy Horse жараланғаннан кейін бірнеше сағаттан соң лагерь командирі күзетшінің кінәлі екенін айту арқылы Little Big Man-нің Crazy Horse-тің өліміне қатысқандығын жасыруға және рулар арасындағы кек алуды болдырмауға тырысқан. Little Big Man-нің есебі күмәнді; ол 17 куәгердің (лакота, АҚШ армиясы және «аралас қанды» адамдардан) Crazy Horse-тің өлімін күзет үйіндегі сарбазға жатқызмаған жалғыз куәгері. Автор Томас Пауэрс әртүрлі куәгерлердің сөзін келтіреді, олар Crazy Horse күзетшінің штығымен арқасы тесілгеннен кейін қаза тапқанын айтты. Crazy Horse-ті штыкпен жаралауға жауапты сарбаздың кім екені де даулы мәселе. Тек бір куәгер ғана сол сарбаздың Вильям Джентльз екенін анықтады. Тарихшы Уолтер Кэмп осы есепті сол жерде болған, бірақ сарбаздың кім екеніне күмәнділенген адамдарға таратты және тағы екі есім берді. Күні бүгінге дейін оның кім екені анықталған жоқ.

McGillycuddy, who treated Crazy Horse after he was stabbed, wrote that Crazy Horse "died about midnight." According to military records, he died before midnight, making it September 5, 1877. John Gregory Bourke's memoir of his service in the Indian wars, On the Border with Crook, describes a different account of Crazy Horse's death. He based his account on an interview with Crazy Horse's rival, Little Big Man, who was present at Crazy Horse's arrest and fatal wounding. The interview took place over a year after Crazy Horse's death. Little Big Man said that, as Crazy Horse was being escorted to the guardhouse, he suddenly pulled two knives from under his blanket and held one in each hand. One knife was reportedly fashioned from an army bayonet. Little Big Man, standing behind him, seized Crazy Horse by both elbows, pulling his arms up behind him. As Crazy Horse struggled, Little Big Man lost his grip on one elbow, and Crazy Horse drove his own knife deep into his own lower back. The guard stabbed Crazy Horse with his bayonet in the back, who then fell and surrendered to the guards. When Bourke asked about the popular account of the guard bayoneting Crazy Horse first, Little Big Man said that the guard had thrust with his bayonet, but that Crazy Horse's struggles resulted in the guard's thrust missing entirely and lodging his bayonet into the frame of the guardhouse door. Little Big Man said that in the hours immediately following Crazy Horse's wounding, the camp commander had suggested the story of the guard being responsible to hide Little Big Man's role in the death of Crazy Horse and avoid any inter clan reprisals. Little Big Man's account is questionable; it is the only one of 17 eyewitness sources (from Lakota, US Army, and "mixed blood" individuals) that fails to attribute Crazy Horse's death to a soldier at the guardhouse. The author Thomas Powers cites various witnesses who said Crazy Horse was fatally wounded when his back was pierced by a guard's bayonet. The identity of the soldier responsible for the bayoneting of Crazy Horse is also debated. Only one eyewitness account actually identifies the soldier as Private William Gentles. Historian Walter M. Camp circulated copies of this account to individuals who had been present who questioned the identity of the soldier and provided two additional names. To this day, the identification remains questioned.

Фотосуреттер туралы дау

Көптеген дереккөздер Crazy Horse-тің суретке түсірілгеніне күмән келтіреді. Валентин МакГилликудди соғыс басшысының суретінің түсірілмегеніне күмәнданады. 1908 жылы Уолтер Камп Пайн-Ридж резервациясының агентіне портрет туралы хабарласты. Агент Бреннан: «Мен Crazy Horse-тің суретін көрген емеспін, сондай-ақ, біздің Сиу тайпасынан оның суретін көргенін еске түсіретін ешкімді таба алмадым. Crazy Horse жаулардан қашып кеткен, бірақ оның қазасына дейін көп уақыт өтпеді, сондықтан ол өзін суретке түсірмеген болуы мүмкін», - деп жауап берді. 1956 жылы Дж. В. Вон өзінің «Крук пен Роузбудта» атты кітабында Crazy Horse-тің шағын портретін жариялады. Фотосурет барлаушы Батист «Кішкентай жануар» Гарнье отбасының меншігінде болды. Екі он жылдан кейін портрет Форт-Робинсон бекінісінде фотосуреттің қалай түсірілгені туралы қосымша мәліметтермен бірге жарияланды, бірақ кітап редакторы «фотосуреттің нақтылығына көз жеткізбеді». 1990 жылдардың соңында түпнұсқа тінтэйп Монтана штатының Гарриуэн қаласындағы Кастер шайқасының алаңындағы мұражайда қойылды. Мұражай бұл «Айбақты жылқының» жалғыз нақты портреті екенін мәлімдеді. Тарихшылар оның анықталуы туралы пікірталас жүргізуде. Сарапшылар тінтэйптің 1877 жылдан кейін бір-екі он жыл өткен соң түсірілгенін айтады. Дәлелдерге адамның киімі, шаш түтігінен жасалған кеудешесінің ұзындығы және 1883 жылдан 1900 жылдардың басына дейін танымал болған Буффало Биллдің «Уайлд Вест» шоуындағы үндістердің киімдеріне ұқсас аскот галстугі кіреді. Басқа сарапшылар фотосуреттегі жарықтың градиенті үлкен қалаларда кең таралған шатырлы студияда түсірілгенін көрсетеді. Сонымен қатар, осындай суреттелген фонмен басқа фотосурет табылмады. 1877 жылы Джеймс Х. Гамильтон, Чарльз Говард, Дэвид Родокер және мүмкін Дэниел С. Митчелл сияқты бірнеше фотографтар Форт-Робинсон мен Қызыл бұлт агенттігі арқылы өтті, бірақ ешқайсысы тінтэйптегідей фонды қолданбады. Crazy Horse қайтыс болғаннан кейін жеке Чарльз Говард Небраска штатының Шеридан лагеріне жақын орналасқан оның бейітінің кем дегенде екі суретін жасады.

Most sources question whether Crazy Horse was ever photographed. Valentine McGillycuddy doubted any photograph of the war leader had been taken. In 1908, Walter Camp wrote to the agent for the Pine Ridge Reservation inquiring about a portrait. "I have never seen a photo of Crazy Horse," Agent Brennan replied, "nor am I able to find any one among our Sioux here who remembers having seen a picture of him. Crazy Horse had left the hostiles but a short time before he was killed and it's more than likely he never had a picture taken of himself." In 1956, a small tintype portrait purportedly of Crazy Horse was published by J. W. Vaughn in his book With Crook at the Rosebud. The photograph had belonged to the family of the scout Baptiste "Little Bat" Garnier. Two decades later, the portrait was published with further details about how the photograph was produced at Fort Robinson, though the editor of the book "remained unconvinced of the authenticity of the photograph." In the late 1990s the original tintype was on exhibit at the Custer Battlefield Museum in Garryowen, Montana. The museum says that it is the only authentic portrait of Crazy Horse. Historians continue to dispute the identification. Experts argue that the tintype was taken a decade or two after 1877. The evidence includes the individual's attire, the length of the hair pipe breastplate, and the ascot tie, which closely resembles the attire of Buffalo Bill's Wild West Indian performers active from 1883 to the early 1900s. Other experts point out that the gradient lighting in the photo indicates a skylight studio portrait, common in larger cities. In addition, no other photograph with the same painted backdrop has been found. Several photographers passed through Fort Robinson and the Red Cloud Agency in 1877—including James H. Hamilton, Charles Howard, David Rodocker and possibly Daniel S. Mitchell—but none used the backdrop that appears in the tintype. After the death of Crazy Horse, Private Charles Howard produced at least two images of the famed war leader's alleged scaffold grave, located near Camp Sheridan, Nebraska.

Мұра

Тіпті оның өмірінің ең қарапайым сызбасы да оның қаншалықты ұлы болғанын көрсетеді, өйткені ол дүниеге келген сәттен бастап өлген сәтке дейін өзін сақтап қалды; өйткені ол қарсылық көрсеткенімен, ешқашан шайқаста жеңілген жоқ; өйткені, оны өлтіргенімен, тіпті әскер де оның тұтқынға түспегенін мойындады. Өркениетке деген оның наразылығы болашақты болжады. Әлемдегі көптеген адамдардан өзгеше, ол ақ адамдармен кездескенде, ол олардан кемсініп, мойынсұнбады. Иан Фрейзер, Ұлы жазықтар. Автор Крис Хеджестің пікірінше, "Америка тарихында Crazy Horse сияқты қайсарлыққа толы азаматтардың саны аз", сондай-ақ "оның рухының күші қарсылық жолын ұстанғандарға мәңгілік нұр болып қала береді". Зиолковскийге Crazy Horse ескерткішін салуға лакота басшысы Генри Стендинг Беардан келген хат түскен соң, ол Зиолковскиден Солтүстік Американың жергілікті халқына арналған ескерткіш жасауға мүдделі емеспе екенін сұрады. Жергілікті американдықтар ескерткіш қашалып жатқан Тандерхед тауын қасиетті жер деп санайды. Тандерхед тауы Кастер мен Хилл-Сити арасында орналасқан. Аяқталғаннан кейін Crazy Horse-тың басы әлемдегі ең үлкен адам басының мүсіні болады, оның биіктігі шамамен 87 фут (27 метр), бұл Маунт Рашмордағы АҚШ президенттерінің 60 футтық бейнесінен 27 футқа жоғары, ал Crazy Horse ескерткішінің жалпы көлемі әлемдегі ең үлкен мүсін болады. Ескерткіштің құрылысына АҚШ федералды үкіметінен ешқандай көмек келмейді, ол тек жеке қайырымдамалар есебінен қаржыландырылады. Қазіргі уақытта аяқталу мерзімі белгіленбеген, бірақ 1998 жылы Crazy Horse-тың беті аяқталып, салтанатты түрде ашылды. Crazy Horse ескерткіш қоры тұрақты түрде мәдени, әлеуметтік және білім беру шараларын ұйымдастырады, соның ішінде Volksmarch іс-шарасын, оның барысында жұртшылыққа ескерткіштің аумағына кіруге рұқсат беріледі. Қордың кірісінің басым бөлігі келушілерден түсетін ақыдан құралады, олардың саны жылына бір миллионнан асып түседі. Монументалды мүсіннен басқа, Crazy Horse есімімен аталған екі тас жол бар, олардың екеуі де Crazy Horse ескерткіш тас жолы деп аталады. Оңтүстік Дакота штатында бұл атау Кастер мен Хилл-Сити арасындағы US 16/US 385 тас жолының бір бөлігіне қолданылады, ол Crazy Horse ескерткішінің жанынан өтеді. 2010 жылдың қараша айында Небраска штатының губернаторы Дэйв Хайнман Чадрон қаласының азаматтарының бір жылдық күш-жігерін аяқтау үшін US 20 тас жолының Хей Спрингстен Форт Робинсонға дейінгі бөлігіне Crazy Horse есімін берді. Бұл атау Черри округі арқылы Валентин қаласына дейін тағы 100 мильге созылуы мүмкін. Оңтүстік Дакота штатының Ванбли қаласындағы Crazy Horse мектебі оның құрметіне аталған.

Even the most basic outline of his life shows how great he was, because he remained himself from the moment of his birth to the moment he died; because [though] he may have surrendered, he was never defeated in battle; because, although he was killed, even the Army admitted he was never captured. His dislike of the oncoming civilization was prophetic. Unlike many people all over the world, when he met white men he was not diminished by the encounter.| Ian Frazier, Great Plains

In the view of author Chris Hedges, "there are few resistance figures in American history as noble as Crazy Horse," while adding that "his ferocity of spirit remains a guiding light for all who seek lives of defiance." Ziółkowski was inspired to create the Crazy Horse Memorial after receiving a letter from native Lakota chief Henry Standing Bear, who asked if Ziółkowski would be interested in creating a monument for the native North Americans to show that the Indian nations also have their heroes. The Native Americans consider Thunderhead Mountain, where the monument is being carved, to be sacred ground. Thunderhead Mountain is situated between Custer and Hill City. Upon completion, the head of Crazy Horse will be the world's largest sculpture of the human head, measuring approximately 87 feet (27 m) tall, more than 27 feet taller than the 60 foot faces of the U. S. Presidents depicted on Mount Rushmore, and the Crazy Horse Memorial as a whole will be the largest sculpture in the world. The memorial is funded entirely by private donations, with no assistance from the U. S. federal government. There is no target completion date at this time; however, in 1998, the face of Crazy Horse was completed and dedicated. The Crazy Horse Memorial Foundation regularly takes the lead in cultural, social and educational events, including the Volksmarch, the occasion on which the public is allowed into the actual monument grounds. The foundation generates most of its funds from visitor fees, with visitors numbering more than one million annually. Aside from the monumental sculpture, Crazy Horse has also been honored by having two highways named after him, both called the Crazy Horse Memorial Highway. In South Dakota, the designation has been applied to a portion of US 16/US 385 between Custer and Hill City, which passes by the Crazy Horse Memorial. In November 2010, Nebraska Governor Dave Heineman approved designating US 20 from Hay Springs to Fort Robinson in honor of Crazy Horse, capping a year long effort by citizens of Chadron. The designation may extend east another 100 miles through Cherry County to Valentine. Crazy Horse School in Wanblee, South Dakota is named after him.

Танымал мәдениетте

Джордж Шерман режиссерлік жасаған "Шеф - Ақылсыз жылқы" (1955) фильмінде Ақылсыз жылқы рөлін Виктор Матур ойнады. "Ақылсыз жылқы" (1995) фильмінде Ақылсыз жылқы рөлін американдық актер Майкл Грейес ойнады. Джозеф Маршаллдың "Ақылсыз жылқының ізімен" (2015) атты жасөсперімдерге арналған романы, III, жас Лакота баласының Ақылсыз жылқы туралы атасынан үйренуін баяндайды. "Ақылсыз жылқы" атымен аталатын Excelsior класты Жұлдыздық Флоттың ғарыш кемесі "Star Trek: The Next Generation" телесериалының екі эпизодында пайда болады. Ақылсыз жылқының өмірі тарихшы Даниэле Болеллидің "History on Fire" подкастындағы төрт бөлімдік серияның тақырыбы болды.