Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көлікті басқаруға арналған тұтқа, әдетте қайықтарда. Көліктің рульдік тұтқасы.
Lever used to steer a vehicle, typically on boats
the tiller of a vehicle
Рульдік тұтқа – көлікті басқару үшін қолданылатын тұтқа. Бұл механизм көбінесе су көліктерінде қолданылады, онда ол сыртқы қозғалтқышқа, руль бағанасына немесе руль осіне бекітіліп, рульшіге рульді бұру үшін серпім күші түрінде ыңғайлы жағдай жасайды. Рульдік тұтқа судан тыс көліктерде де қолданылуы мүмкін, және ол ертедегі автомобильдерде де кездесетін. Кемелерде рульдік тұтқаны тікелей тартып немесе итеріп басқаруға болады, сонымен қатар рульдік сымдар немесе кеме дөңгелегі арқылы қашықтан басқаруға да болады. Рульдік тұтқаның жылдам немесе тым күшті қозғалысы кедергіні арттырып, қайықты тежеуге немесе баяулатуға әкелуі мүмкін.
A tiller or till is a lever used to steer a vehicle. The mechanism is primarily used in watercraft, where it is attached to an outboard motor, rudder post or stock to provide leverage in the form of torque for the helmsman to turn the rudder. A tiller may also be used in vehicles outside of water, and was seen in early automobiles. On vessels, a tiller can be used by the helmsman directly pulling or pushing it, but it may also be moved remotely using tiller lines or a ship's wheel. Rapid or excessive movement of the tiller results in an increase in drag and will result in braking or slowing the boat.
Сипаттама
Руль - көлік құралын басқаруға арналған тұтқа. Ол көлік құралының бағытын өзгертетін құрылғыны, мысалы, су кемесінің рулін немесе дөңгелекті көлік құралының доңғалақтарын бұру үшін күш (момент) береді. Рульді тікелей тартып немесе итеріп басқаруға болады, сонымен қатар оны камша, руль арқандары немесе кеме рулі сияқты түрлі құралдар арқылы қашықтан басқаруға да болады. (Мысалы, кейбір каяктерде аяқ педальдары рульді бұру үшін қолданылады.) Сыртқы моторлардағы рульдер көбінесе жылдамдықты өзгерту үшін валдың бұрылуын пайдаланатын қосымша басқару механизмін қамтиды.
A tiller is a lever used to steer a vehicle. It provides leverage in the form of torque to turn the device that changes the direction of the vehicle, such as a rudder on a watercraft or the surface wheels on a wheeled vehicle. A tiller can be used by directly pulling or pushing it, but it may also be moved remotely using a whipstaff, tiller lines, or a ship's wheel, among other variations. (For example, some kayaks have foot pedals that turn a tiller.) Tillers on outboard motors often employ an additional control mechanism where twisting of the shaft is used to vary speed.
Рульді басқару
Су кемелерінде рульді руль бағанасына (американдық терминология) немесе рульдік саптамаға (ағылшын терминологиясы) бекітуге болады, ол рульді бұру үшін айналым күші түрінде иіс күшін қамтамасыз етеді. Қайық басқару кезінде рульді қайықтың мұрты қозғалатын бағытқа қарама-қарсы бағытта жылжыту керек. Егер рульді сол жаққа жылжытса, қайықтың мұрты оң жаққа бұрылады. Егер рульді оң жаққа жылжытса, қайықтың мұрты сол жаққа бұрылады. Жаңадан үйренетін теңізшілер көбінесе "Рульді қиындыққа қарай жылжыт" деген ұйқасты сөз тіркесін жаттап алып, осылай басқаруды есінде сақтайды. Рульді жылдам немесе тым күшті қозғаса, кедергі артады, соның салдарынан қайық тежеледі немесе баяулайды. 1500 жылдардың басында рульді басқару құралы рульдік таяқ деп те аталатын.
In watercraft, the tiller may be attached to a rudder post (American terminology) or rudder stock (English terminology) that provides leverage in the form of torque to turn the rudder. In steering a boat, the tiller is always moved in the direction opposite of which the bow of the boat is to move. If the tiller is moved to port side (left), the bow will turn to starboard (right). If the tiller is moved to starboard (right), the bow will turn port (left). Sailing students often learn the alliterative phrase "Tiller Towards Trouble" to remind them of how to steer. Rapid or excessive movement of the tiller results in an increase in drag and will result in braking or slowing the boat. In the early 1500s the tiller was also referred to as the steering stick.
Қозғалтқышты басқару
Кейбір сыртқы моторларда руль тікелей орнатылған болуы мүмкін және қозғалтқыш жылдамдығын және алға, артқа жүру үшін перненің айналуын басқару опциялары бар.
Some outboard motors may instead have the tiller directly attached and offer controls for engine throttle and prop rotation for forward and reverse.
Телдерлік тапсырыстар
1929 жылғы SOLAS конвенциясында рульдік бұйрықтарды берудің қазіргі халықаралық стандарттары белгіленгенге дейін, кемелерде рульдік бұйрықтарды "Тиллерлік бұйрықтар" (Tiller Orders) деп беру қалыпты жағдай болды, ол рульді кеменің қай жағына бұру керектігін көрсететін. Рульдің бұрылу осінен алда, ал рульдің өзі одан кейін орналасқандықтан, рульдің қозғалысы кері болатын, соның салдарынан бұйрықтар "дұрыс емес" берілгендей сезім тудыратын. Мысалы, кемені портқа (сол жағына) бұру үшін рульшіге "старборд руль" немесе "х градус старборд" деген бұйрық берілетін. Содан кейін кеменің рулі старбордқа бұрылып, рульді кеменің порт жағына бұратын, нәтижесінде кеме портқа бұрылатын. Францияда кері тәртіп қолданылды (онда триборд – старборд – оңға бұруды білдірді), бірақ Австрия мен Италия ағылшын жүйесін сақтап қалды. Скандинавия елдерінің кемелерінде біртұтас стандарт болған жоқ, әр кемеде тәжірибе әртүрлі болды. Француз кемелерінің көпшілігінде рульдік тізбектері кері бұрылатын, ал британдық лоцман басқарғанда бұл жағдай шатасуға себеп болуы мүмкін. XIX ғасырдың соңында үлкен бу кемелері пайда болған кезде, көпірдегі дөңгелекті кордағы рульдік механизмге гидравликалық түрде жалғайтын телемоторлармен жабдықталды, бұл тәжірибе жалғасты. Алайда, рульші енді тікелей рульді басқармады, ал кеменің дөңгелегі қалаған бағытта ғана бұрылатын (дөңгелекті портқа бұрсаңыз, кеме портқа кетеді). Бірақ Тиллерлік бұйрықтар сақталды; көптеген теңіздік елдер 19-ғасырдың соңына қарай осы тәртіптен бас тартса да, Ұлыбритания 1933 жылға дейін, ал АҚШ сауда флоты 1935 жылға дейін оны сақтап келді. Белгілі бір жағдай 1912 жылы "Титаник" кемесінде мұз таумен соқтығысу алдында орын алды. Мұз тау кеменің алдында пайда болған кезде, күзетшісі, бірінші офицер Уильям Мердок, кемені порт жағына бұрып, мұз таудан қашуға тырысты. Ол "Старбордқа толық бұру" (Hard a Starboard) деген бұйрық берді, бұл Тиллерлік бұйрық болды, ол рульшіге дөңгелекті солға (сағат тіліне қарсы) барынша бұруды бұйырды. Содан кейін "Титаниктің" рульдік механизмі рульді кеменің оң жағына қарай итерді, рульді порт жағына бұрып, кемені портқа бұрды. Бұл оқиға 1997 жылғы апат туралы фильмде дәл бейнеленген. Көптеген адамдар бұл қателік болды деп айтса да, бұйрық дұрыс берілді және орындалды – бірақ кеме дегенмен мұз тауға соқтығысып қалды. Алайда, судан аман қалған ең жоғары шенді офицердің немересі, екінші офицер Чарльз Лайтолердің айтуынша, бұйрық дұрыс орындалмаған. Рульдік нұсқаулармен оқытылған кеме бастығы Хичинс қателесіп, дөңгелекті оңға бұрған. Қателікті анықтап, түзетуге екі минут кетті, сол кезде мұз таумен соқтығысудан аулақ болуға тым кеш болды. Луиза Пэттен бұл туралы өзінің "Алтын сияқты жақсы" атты көркем әңгімесіндегі түсіндірмеде айтады. Бұл жүйе бүгінде түсініксіз және қайшылы болып көрінсе де, желкенді кемелерде рульді басқарумен оқытылған теңізшілер үшін бұл өте логикалық және барлық теңізшілерге түсінікті болды. Тек дөңгелекті және рульді басқарумен кемеде оқыған жаңа буын теңізшілер өнеркәсіпке келгенде ғана бұл жүйе өзгертілді.
Until the current international standards for giving steering orders were defined by the SOLAS Convention of 1929, it was common for steering orders on ships to be given as "Tiller Orders", which dictated to which side of the vessel the tiller was to be moved. Since the tiller is forward of the rudder's pivot point, and the rudder aft of it, the tiller's movement is reversed at the rudder, giving the impression that orders were given "the wrong way round". For example, to turn a ship to port (its left side), the helmsman would be given the order "starboard helm" or "x degrees starboard". The ship's tiller was then moved to starboard, turning the rudder to the vessel's port side, producing a turn to port. The opposite convention applied in France (where tribord—starboard—meant turn to starboard), but Austria and Italy kept to the English system. There was no standardisation in vessels from Scandinavian countries, where the practice varied from ship to ship. Most French vessels with steering wheels had their steering chains reversed and when under the command of a British pilot this could result in confusion. When large steamships appeared in the late 19th century with telemotors hydraulically connecting the wheel on the bridge to the steering gear at the stern, the practice continued. However, the helmsman was now no longer directly controlling the tiller, and the ship's wheel was simply turned in the desired direction (turn the wheel to port and the ship will go to port). Tiller Orders remained however; although many maritime nations had abandoned the convention by the end of the 19th century, Britain retained it until 1933 and the U. S. merchant marine until 1935. A well known and often depicted example occurred on the RMS Titanic in 1912 just before she collided with an iceberg. When the iceberg appeared directly in front of the ship, her officer of the watch, First Officer William Murdoch, decided to attempt to clear the iceberg by swinging the ship to its port side. He ordered "Hard a Starboard", which was a Tiller Order directing the helmsman to turn the wheel to port (anti clockwise) as far as it would go. The Titanic's steering gear then pushed the tiller toward the starboard side of the ship, swinging the rudder over to port and causing the vessel to turn to port. These actions are faithfully portrayed in the 1997 film of the disaster. Although frequently described as an error, the order was given and executed correctly— the vessel struck the iceberg anyway. However, according to the granddaughter of the highest ranking officer to survive the sinking, Second Officer Charles Lightoller, the order was not correctly executed. Quartermaster Hitchins, who had been trained under Rudder Orders, mistakenly turned the wheel to starboard. It took two minutes to recognise and correct the error, by which time it was too late to avoid collision with the iceberg. Louise Patten makes the statement in an endnote to her fictional story, Good as Gold. Although this system seems confusing and contradictory today, to generations of sailors trained on sailing vessels with tiller steering it seemed perfectly logical and was understood by all seafarers. Only when new generations of sailors trained on ships with wheel and tiller steering came into the industry was the system replaced.
Жер асты кемелері
Алғашқы автомобильдер дөңгелектерді бұрыштап, көлікті басқару үшін тізгішпен басқарылатын. Рульдік дөңгелек алғаш рет 1894 жылы Еуропада қолданылды және 1898 жылы француздық Panhard автомобильдерінде стандартқа айналды. Артур Константин Кребс 1898 жылдың 7-13 шілдесінде Париж-Амстердам жарысына арналған Panhard & Levassor машинасының тізгішін еңкейтілген рульмен алмастырды. АҚШ-та Packard 1899 жылы жасаған екінші машинасында рульді енгізді. Келесі ғасырдың басында руль көбінесе автомобильдерде тізгіштің орнын басты. Дегенмен, кейбір автомобильдер 1910-жылдарға дейін тізгішті пайдалана берді, мысалы, Кливлендте (Огайо штаты) электрлік автомобильдерді өндіретін Rauch & Lang Carriage Co. Англиядағы Lanchester де көптеген автокөлік өндірушілеріне қарағанда тізгішті ұзақ қолданды. Бүгінде бағаналы тікпелерге арналған трактормен тартылатын жартылай тіркемелер "тізгіштік жүк көлігі" деп аталады және әуе бағанасы орналасқан тіркемені басқару үшін "тізгіш" (артқы бағыттау осьі) жүргізушісі қолданылады. Кейбір жатқан велосипедтер тізгішпен басқаруды қолданады. Joystick деп аталатын электрлік үш дөңгелекті TWIKE тізгішінде жылдамдату және электрлік тежеуге арналған батырмалар бар. Мобильді скутерлер әдетте тізгішпен жабдықталады.
The first automobiles were steered with a tiller, which angled the wheels to steer the vehicle. A steering wheel was first used in Europe in 1894 and became standard on French Panhard cars in 1898. Arthur Constantin Krebs replaced the tiller with an inclined steering wheel for the Panhard & Levassor car he designed for the Paris Amsterdam race which ran from 7–13 July 1898. In the US, Packard introduced a steering wheel on the second car they built, in 1899. By early in the next century, the steering wheel had nearly replaced the tiller in automobiles. However, some automobiles still used tillers into the teens, such as Rauch & Lang Carriage Co., a manufacturer of electric automobiles in Cleveland, Ohio. Lanchester in England also offered tiller steering later than many car manufacturers. Today, tractor drawn semi trailers for ladder trucks are called tiller truck and use a "tiller" (rear steering axle) driver to control the trailer where the aerial ladder is located. Some recumbent bicycles employ tiller steering. The tiller of the electric threewheeler TWIKE – called Joystick – includes buttons for acceleration and electric braking. Mobility scooters are usually fitted with a tiller.
Ұшақ
Көбінесе үлкен, көлік санатындағы ұшақтар жерге қозғалғанда ұшақты басқару үшін "тікұшақ" деп аталатын құрылғыны пайдаланады. Бұл әдетте ұшқыш кабинасындағы кішкентай руль немесе тұтқа түрінде болады, көбінесе біреуі ұшқышқа, екіншісі оның орынбасарына арналған. Дегенмен, олар кемедегі тікұшақтан өзгеше. Рульді жылжытудың орнына, ұшақтағы тікұшақ алдыңғы доңғалақты бұру арқылы басқаруды жүзеге асырады, ал тікұшақты кемедегідей бұрылысқа қарсы емес, бұрылыс бағытында жылжытады.
Most large, transport category airplanes use a device known as a tiller to steer the airplane while taxiing. This usually takes the form of a small steering wheel or lever in the cockpit, often one for the pilot and one for the co pilot. However, they differ from the tiller on a ship. Rather than move the rudder, the tiller on an airplane steers by turning the nose wheel, and the tiller is moved in the direction of the turn, rather than opposite the turn as on a ship.