Кіріспе

Халықаралық күріш зерттеу институты (IRRI) – халықаралық ауыл шаруашылығы зерттеу және оқыту ұйымы, штаб-пәтері Филиппиннің Лос-Банос қаласындағы Лагуна провинциясында орналасқан, сондай-ақ он жеті елде кеңселері бар. IRRI 1960-шы жылдардағы Азиядағы ашаршылықтың алдын алуға көмектескен "жасыл революцияға" үлес қосқан күріш сорттарын әзірлеу жұмысымен танымал. 1960 жылы құрылған институттың мақсаты – кедейлік пен аштықты азайту, күріш өндірушілер мен тұтынушылардың денсаулығын жақсарту және күріш шаруашылығының экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету. Ол өзінің миссиясын ынтымақтастық зерттеулер, серіктестіктер және IRRI жұмыс істейтін елдердің ұлттық ауыл шаруашылығы зерттеу және кеңейту жүйелерін күшейту арқылы іске асырады. IRRI – әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы зерттеулермен айналысатын ұйымдардың жаһандық серіктестігі – CGIAR Халықаралық ауыл шаруашылығы зерттеу орталықтарының консорциумын құрайтын 15 ауыл шаруашылығы зерттеу орталығының бірі. Бұл сонымен қатар Азиядағы ең ірі коммерциялық емес ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы болып табылады.

Шығу тегі

IRRI 1960 жылы Форд қоры, Рокфеллер қоры және Филиппин үкіметінің қолдауымен құрылды. 1995 жылғы 19 мамырда Манилада «Халықаралық күріш зерттеу институтының халықаралық құқықтық тұлғасын тану туралы келісім» деп аталатын халықаралық шарт ұсынылды.

Әсері

IRRI 1960-шы және 1970-ші жылдардағы Азиядағы "Жасыл революция" қозғалысына зор үлес қосып, күріштің "жартылай карлик" сорттарын шығарумен танымал болды, олардың жатып қалмау қаупі төмен еді. IRRI-нің жартылай карлик сорттары, соның ішінде әйгілі IR8, 1960-шы жылдары Үндістанды ашаршылықтан сақтап қалды. IRRI-де дамытылған IR сорттары көптеген Азия елдерінде кеңінен қабылданады. 2005 жылы әлемдегі күріш егістігінің 60% IRRI-нің өсірген күріш сорттарымен немесе олардың ұрпақтарымен егілгені есептелді. 2011 жылы Австралияның Халықаралық ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы жариялаған есепте IRRI-нің 1985-2009 жылдар аралығында Оңтүстік-Шығыс Азияның үш еліндегі селекциялық жұмысының нәтижесі бағаланды. Онда IRRI-нің селекциялық жұмысы жылдық 1,46 миллиард АҚШ доллары көлемінде пайда әкеліп, күріш өнімділігін 13%-ға дейін арттырғаны анықталды. IRRI, Қытай ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы және BGI (бұрынғы Пекин геномика институты) "күріштің 3000-нан астам әртүрлі тұқымдық отбасының нақты генетикалық құрамын алғаш рет анықтады, бұл күріш ғылымындағы маңызды жетістік деп саналады". Бес онжылдық бойы IRRI күріш зерттеулеріндегі ғалымдар мен болашақ көшбасшыларға білім алуға мүмкіндік берді. 1964 жылдан бері 15 000-нан астам ғалым күріш зерттеулерін жүргізу үшін IRRI-де оқудан өтті.

Алтын күріш

IRRI "алтын күрішті" дамыту жұмыстарын жүргізуде. Генетиктер күріш өсімдігіне бета-каротин өндіретін екі генді енгізді, бұл оның дәндерін сары түске бояйды. Адам организмі бета-каротинді А витаминіне айналдыра алатындықтан, "алтын күріш" әлемдегі миллиондаған адамның өмірін жақсартуға мүмкіндік береді, әсіресе Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияда, мұнда А витаминінің жетіспеушілігі кең таралған, соқырлыққа алып келетін және аурудан өлімге ұшырау қаупін арттыратын ауру. Балалар ерекше осал; Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, "Жыл сайын шамамен 250 000-500 000 А витаминіне тапшы балалар соқыр болады, олардың жартысы көру қабілетін жоғалтқаннан кейін 12 ай ішінде қайтыс болады". 2013 жылдың тамызында гендік модификацияланған организмдерге қарсы наразылық білдіргендер IRRI зерттеу орталықтарына еніп, "алтын күріштің" сынақ егістерін жойды.

Марапаттар

1969 жылы IRRI халықаралық түсіністік үшін Рамон Магсейсей сыйлығымен марапатталды. Рамон Магсейсей сыйлығы – 1957 жылы Нью-Йорк қаласындағы Рокфеллер бауырлары қорының қамқорлары Филиппин үкіметінің келісімімен «Филиппиннің бұрынғы президенті Рамон Магсейсейдің басқарудағы адалдығы, халыққа батыл қызмет етуі және демократиялық қоғамдағы прагматикалық идеализмін мәңгі есте қалдыру» мақсатымен құрылған жыл сайынғы сыйлық. Бұл Азиядағы ең жоғары награда және ол кеңінен Нобель сыйлығының Азиядағы аналогы деп есептеледі. Рамон Магсейсей сыйлығы қоры IRRI-ді «әлемдік ауыл шаруашылығының маңызды мәселесін шешуге тропиктерде жасалған алғашқы үйлесімді халықаралық әрекет» деп бағалады.

Көлік

Жоспарланған шатл автобустары (көбінесе қызметкерлерге арналған, саны уақытқа қарай өзгереді, әдетте біреу ғана) UPLB кампусы мен IRRI вестибюлі және тағы үш ғимарат арасында тегін қатынайды.

Мекемелер

IRRI-нің Филиппиндегі штаб-пәтері заманауи зертханалар мен жылыжайлар және оқу орталығы бар тәжірибелік шаруашылықта орналасқан. Жер Филиппиннің Лос-Банос университетіне тиесілі және институтқа жалға берілген. Бұл жерде Халықаралық күріш гендік қоры мен Riceworld мұражайы да орналасқан. Халықаралық күріш гендік қоры күріш пен оның жабайы түрлерінің 127 000-нан астам үлгісін қамтиды және әлемдегі күріштің генетикалық әртүрлілігінің ең ірі жиынтығы болып табылады. 1975 жылы IRRI Халықаралық күріш сынақ бағдарламасы IRTP ретінде Халықаралық күріштің генетикалық бағалау желісін (INGER) құрды. INGER үлгілерді қабылдап, оларды сақтап, көбейтеді және коммерциялық қолдануға шектеу қоймай, зерттеушілерге таратады.