Кіріспе

Аминторе Фанфани (; 6 ақпан 1908 – 20 қараша 1999) – Италияның 32-ші премьер-министрі болып бес рет қызмет еткен итальяндық саясаткер және мемлекет қайраткері. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италияның ең танымал саясаткерлерінің бірі және христиан демократиясының солшыл фракциясының тарихи тұлғасы болды. Ол сонымен қатар қазіргі итальяндық орта-солшыл коалициясының негізін қалаушылардың бірі саналады. Алсиде Де Гасперидің қолдауымен мансап бағасымен бастаған Фанфани, жас кезінде-ақ министрлік қызметке ие болып, қырық жылдық саяси карьерасы барысында мемлекеттің барлық маңызды лауазымдарын атқарды. Сыртқы саясатта ол еуропалық интеграцияны ынталы түрде қолдады және араб әлемімен жақын қарым-қатынас орнатты. Ішкі саясатта Италия Социалистік партиясымен ынтымақтастығымен белгілі болды, бұл елдегі жағдайды түбірінен өзгерткен одаққа әкелді. Осы одақ аясында Enel компаниясы мемлекеттік меншікке алынды, міндетті білім беру жүйесі кеңейтілді және прогрессивті салық салу жүйесі енгізілді. Фанфани көптеген министрлік лауазымдарда қызмет етті, оның ішінде Ішкі істер министрі, Сыртқы істер министрі, Еңбек министрі, Ауыл шаруашылығы министрі және Бюджет және экономикалық жоспарлау министрі. 1968 жылдан 1987 жылға дейін үш рет Италия Сенатының төрағасы болды. 1972 жылы өмір бойына сенатор атанды. Алты жыл өткен соң, Джованни Леоне отставкаға кеткеннен кейін, Сандро Пертини сайланғанға дейін Италия Парламентінің жоғарғы палатасының төрағасы ретінде Республика Президентінің міндетін уақытша атқарды. Ұзақ саяси тәжірибесі мен жеке беделіне қарамастан, Фанфани мемлекет басшысы болып сайлануға ешқашан қол жеткізбеді. Фанфани және ұзақ жылдар бойы либералдық көшбасшы болған Джованни Джолитти Италияның премьер-министрі қызметін бес рет, бірақ қатарынан емес, атқарған жалғыз мемлекет қайраткерлері ретінде рекордты сақтап тұр. Оның саяси қабілетіне байланысты оны кейде "Cavallo di Razza" ("Таза тұқымды жылқы") деп атады, бірақ оның қарсыластары оны бойының кішкентай болуына байланысты "пони" деп атады.

Ерте өмір

Фанфани Ареццо провинциясындағы Пиве Санто-Стефано қаласында орташа табысты отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Джузеппе Фанфани (1878–1943), ағаш шеберінің ұлы, бірақ оқуға қол жеткізіп, құқықтағы білімін аяқтаған, адвокат және нотариус болып жұмыс істеді; ал анасы, Аннита Лео (1884–1968), үй шаруасымен айналысты. Фанфани тоғыз баланың үлкені болды. Фанфаниге социалистік гимн – «Жұмысшылар әнұранын» жазған Аминторе Галлидің есімі берілді; Фанфанидің туыстары да ерекше немесе есімдері әртүрлі болды. 1920 жылы, бар болғаны 12 жасында, Фанфани Католик әрекетіне (АК) қосылды, ал кейінірек бірнеше жылдан соң оның жергілікті жетекшісі болды. Ареццодағы ғылыми лицейді бітіргеннен кейін, ол 1930 жылы Миландағы Католик университетінде саяси және экономикалық ғылымдар мамандығын «Англиялық расколдың экономикалық салдары мен әсерлері» деген тақырыптағы диссертациясымен аяқтады. Ол Еуропадағы Ренессанс және Реформация кезеңдерінде дін мен капитализмнің дамуына қатысты экономикалық тарих бойынша бірқатар маңызды еңбектердің авторы болды. Оның диссертациясы итальян тілінде жарияланды, содан кейін 1935 жылы ағылшын тілінде «Католицизм, капитализм және протестантизм» деген атпен шықты. Бенито Муссолини режимі кезінде ол Ұлттық фашистік партияға (PNF) қосылып, кластар арасындағы ынтымақтастықты қолдайтын, режимнің корпоративистік идеяларын жақтады, оны көптеген мақалаларында қорғады. Бір күні, ол былай деп жазды: «Еуропа құрлығы Италия мен Германияның басшылығымен үлкен мемлекеттік бірлестікке бірігеді. Бұл аймақтар авторитарлық үкіметтерді қабылдайды және өздерінің конституцияларын фашистік принциптермен үйлестіреді». Бұл заңдар итальяндық еврейлерді үкіметте, университеттің және кәсіптік орындардағы барлық лауазымдарынан айырды, олардың көптегені бұрын осындай мүмкіндіктерге ие болған. Фанфани сонымен қатар Миландағы Фашистік мистика мектебінде профессор болып жұмыс істеді. 1939 жылдың 22 сәуірінде Фанфани Миландағы буржуазиялық отбасыда өскен 25 жастағы Бианкароза Провасолиға үйленді. Олардың 1940-1955 жылдары дүниеге келген екі ұлы мен бес қызы болды. Миланда болған жылдары ол Джузеппе Доссетти мен Джорджио Ла Пирамен танысты. Олар «кішкентай профессорлар» деп аталған топты құрды, олар монастырь ұяларында шағын өмір сүрді және жалаң аяқ жүрді. Олар соғыстан кейінгі Христиан-демократиялық партияның тым католиктік, бірақ экономикалық жағынан реформаторлық қанатын құрады – «Демократиялық бастама», католицизм мен қоғамды талқылау үшін жиналыстар өткізді. Миланда Фанфани «Капитализмнің тарихи дамуындағы католицизм және протестантизм» атты еңбегін жазды, онда ол капитализм құбылысын батыл түсіндірді, әсіресе діни факторлардың ықпалына назар аударып, Макс Вебердің тезисімен келіспеді. Бұл жұмысы оны АҚШ-тағы католиктер арасында танымал етті. Италияның 1943 жылдың 8 қыркүйегінде одақтас әскерлеріне капитуляция жасағаннан кейін топ таратылды. 1945 жылдың сәуірінде азат болғанға дейін Фанфани әскери қызметтен қашып, Швейцарияға қашып кетіп, итальяндық босқындар үшін университет курстарын ұйымдастырды.

Алғашқы саяси мансап

Италияға оралғаннан кейін ол жаңадан құрылған Христиан демократиясына (ХД) қосылды, оның досы Доссетти партия хатшысының орынбасары болып қызмет етті. Ол партияның ең жас басшыларының бірі және келесі он жылдықтарда партияның даусыз көшбасшысы болған Алсиде Де Гасперидің қолдауында болды. Фанфани ерекше идеологиялық ұстанымды ұстанды, ол консервативті католиктердің ұстанымы болды, олар әлеуметтік-экономикалық араласуды жақтады, бұл 1950 және 1960 жылдары өте ықпалды болды, бірақ біртіндеп сұранысын жоғалтты. "Капитализм шығынға ұшыраудан қатты қорқуды қажет етеді, - деп жазды ол бірде, - адамдық бірлікке ұмытуды, адамның көршісі тек алуға болатын клиент немесе жеңілуге тиіс бәсекелес екендігіне сенімділік, және мұның бәрі католик көзқарасымен түсініксіз [ ]. Католик және капиталистік өмір салтының арасында еңбегуге болмайтын айырма бар". Оның пікірінше, жекеменшік экономикалық бастама тек жалпыға ортақ игілікке бағытталған жағдайда ғана ақталады. Екі жылдан кейін, 1948 жылғы жалпы сайлауда ол 35 000-нан астам дауыспен Италияның депутаттар палатасына сайланды. Де Гасперидің басшылығымен Фанфани бірнеше министрлік портфельдерді иеленді. 1947 жылдың маусымынан 1950 жылдың қаңтарына дейін ол Еңбек министрі болды, ал 1951 жылдың шілдесінен 1953 жылдың шілдесіне дейін ол Ауыл шаруашылығы министрі болды, ал 1953 жылдың шілдесінен 1954 жылдың қаңтарына дейін Джузеппе Пелланың уақытша үкіметінде Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Еңбек министрі ретінде ол үкіметтік тұрғын үйлерді салу арқылы "Фанфани үйі" бағдарламасын жасады және Италияның 200 000 жұмыссызын орманды қайта жаңарту бағдарламасына жұмысқа орналастырды. Ауыл шаруашылығы министрі ретінде ол Христиан демократтарының жер реформасы бағдарламасының көп бөлігін іске қосты. 1949 жылдың 28 ақпанында Фанфани экономикалық тұрғын үйлерді салу немесе сатып алу арқылы экономикалық тұрғын үй қорын ұлғайту мақсатында халыққа арналған тұрғын үйлерді салуға арналған жеті жылдық жоспарды бастады. Заңмен Ұлттық сақтандыру институтының (Istituto Nazionale delle Assicurazioni, немесе INA) құрамында "INA Casa" деп аталатын арнайы тұрғын үй қоры құрылды. "Тайм" журналының хабарламасына сәйкес, "Ол 36 сағат бойы қысқа ұйқыларға, алмаларға және бірнеше жұтым суға төтеп бере алады". Бірде, Фанфаниді тағы бір министрлікке ұсынғанда, Де Гаспери бас тартты. "Егер мен Фанфаниді әртүрлі министрліктерге тағайындап жүрсем, бір күні кабинетке кіргенде оны менің үстелімде отырғанын көретінімді білем", - деді ол. Фанфаниді президент Луиджи Эйнауди жаңа үкімет басшысы етіп тағайындады. Фанфани тек Христиан демократиясының мүшелерінен құралған бір партиялық үкімет құрды. Ол басқалармен қатар, Де Гасперидің тағы бір қолдаушысы Джулио Андреоттиді Ішкі істер министрі, Адоне Золиді Қаржы министрі және Паоло Эмилио Тавианиді Қорғаныс министрі етіп таңдады. Алайда, кабинет парламентте мақұлдау алмады және 260 дауыспен, 303 дауысқа қарсы және 563 қатысушының 12-сі қалыс қалды. 1954 жылдың 10 ақпанында Марио Счелба жаңа премьер-министр болып ант берді. Фанфанидің бірінші үкіметі Италия Республикасы тарихындағы ең қысқа өмір сүрген кабинет болды. Де Гаспери 1953 жылы зейнеткерлікке шыққаннан бері Фанфани ең мүмкін мұрагер ретінде көрінді, бұл рөл 1954 жылдың маусымында партия хатшысы болып тағайындалғаннан кейін расталды, ол осы лауазымды 1959 жылдың наурызына дейін атқарды.

Христиан демократиясының хатшысы

Хатшы ретінде ол христиан-демократтардың ұлттық партия ұйымын қайта ұйымдастырып, жаңарып кетертті, бұрынғы Де Гаспери кезеңіндегідей Католик шіркеуіне және ұлттық үкіметке болған күшті тәуелділігін азайтты. Ол осы қызметте болған кезінде Eni компаниясының бас директоры Энрико Маттеймен тығыз қарым-қатынас орнатты. Маттей 1962 жылғы қазанда қайтыс болғанға дейін олар негізгі одақтастар болып қала берді. Дегенмен, оның белсенді және кейде авторитарлық стилі, сондай-ақ экономикалық реформатор ретіндегі беделі, мемлекеттің ел экономикасына араласуына қарсы болған DC-нің орталық және оңшыл қанаттарының оған күдікпен қарауына себеп болды. Оның талмайтын күші мен тиімділікке деген құштарлығы оны саясатта жоғары деңгейге жеткізді, бірақ ол өзінің жасаған мүмкіндіктерін толыққанды пайдалана алмады. Бір анонимді христиан-демократтың ықпалды тұлғасы бір кезде былай деген: "Фанфанидің әріптестері, серіктестері, таныстары және бағыныштылары бар, бірақ оның достары туралы мен көп естімедім". Хатшылық қызметі кезінде ол АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрмен және Мемлекеттік хатшы Джон Фостер Даллеспен жақсы қарым-қатынас орнатты, бұл 1956 жылдың тамызында Вашингтонға жасалған мемлекеттік сапармен аяқталды. 1956 жылғы Мажарстан революциясының қатыгездықпен басылуына байланысты ол елде күшті антикоммунистік үгіт жүргізуді ұйымдастырды.

1958 жылғы жалпы сайлау және екінші үкімет

1958 жылғы жалпы сайлауда Фанфани Христиан-демократтар партиясының хатшысы және келесі премьер-министр болуға басты үміткер ретінде қатысты. Сайлау қорытындысы бес жыл бұрынғыдан еш айырмашылығы жоқ еді. Христиан-демократтар 42,4% дауыс жинады, бұл екінші орын алған Палмиро Тольяттидің Коммунистік партиясынан шамамен екі есе көп. Дегенмен, басқа шағын орталық және секулярлық партиялардың нәтижесі нашар болғандықтан, бұрынғы парламенттік кезеңді сипаттаған орталық коалиция ішіндегі саяси тұрақсыздық мәселелері жалғасты. Христиан-демократиясы Фанфанидің солшыл фракциясы мен оңшыл саясатты жақтаған оппозициялық фракция арасында одан да белең алды. Фанфани реформалық бағдарламасын жаңартты, Венгрия төңкерісінен кейін коммунистермен байланысын үзіп, Италия Социалистік партиясымен (PSI) диалог құруға шақырды. Алайда, Христиан-демократтардың оң қанатының күшті қарсылығына байланысты Христиан-демократтар мен Социалистік партия арасындағы үкімет құру әлдеқайда ерте болды. Сондықтан, 1958 жылдың 2 шілдесінде Фанфани Италия Демократиялық Социалистік партиясымен (PSDI) коалициялық үкіметтің басшысы ретінде жаңа премьер-министр болып ант берді. Ол партияны өзіне бағындырып, кемінде жаңа съезге дейін партия қолдауын сақтауды қалап, Христиан-демократтар партиясының хатшысы лауазымынан дереу кетпеуге шешім қабылдады. Ол «неоатлантизм» деп аталатын бағыт бойынша, АҚШ-тан тәуелсіз сыртқы саясатты жүзеге асыра отырып, белсенді сыртқы саясатты бастады, Италияны Жерорта теңізі бассейнінің маңызды аймақтық державасы ретінде көрсетіп, Араб елдеріне КСРО-ның ықпал ету аймағының кеңеюіне жол бермеуге тырысты. Алайда, ол ішкі саясатта көзге түсе алмады, Парламент мақұлдаған, бірақ іске асырылмаған мемлекеттік мектептерді дамытуға бағытталған 10 жылдық жоспарына қарамастан. Оның экономикалық саясаты мемлекеттік шығындардың артуымен сипатталды. Ол қол жеткізген биліктің бесiнше концентрациясы оның екінші үкіметінің құлдырауының басты себебі болды. Ашулы консерваторлық оппозиция «Демократиялық бастама» ішкі көпшілік фракциясының бірте-бірте ыдырауына әкелді. 1959 жылдың қаңтарында Христиан-демократтардың бір тобы өз үкіметіне қарсы дауыс берді, бұл Фанфаниді билікке келген алты айдан кейін 1959 жылдың 26 қаңтарында отставкаға кетуге мәжбүр етті. 1959 жылдың 16 ақпанында Антонио Сегни жаңа премьер-министр болып ант берді. 1959 жылдың наурыз айында Фанфани партия хатшысы лауазымынан да кетті, ал Алдо Моро жаңа басшы болды. Бірнеше аптадан кейін ол «Жаңа хроникалар» («Nuove Cronache») деп аталатын жаңа фракцияны құрды. 1959 жылдың қазан айында партияның съезінде Моро Фанфанимен өткен пікір таласынан кейін хатшы болып бекітілді, Марио Счелба мен Джулио Андреоттидің оңшыл фракциясының шешуші дауысының арқасында Фанфани жеңіліске ұшырады. Италиялық Либералдық партиясы (PLI) Сегни үкіметіне қолдауын кері тартып алған кезде, Фанфани Моромен ынтымақтасып, социалистік қолдаумен жаңа орталық-солшыл үкімет құруға тырысты. Алайда, бұл келісімге шіркеу иерархиясы, сондай-ақ Христиан-демократтар партиясының оң қанатының әдеттегі қарсылығы қатты қарсылық көрсетті. Фанфанидің сәтсіздігінен кейін Фернандо Тамброни жаңа премьер-министр болып тағайындалды. Оңшыл консерватор Тамброни неофашистік Италия әлеуметтік қозғалысынан (MSI) шешуші сенім дауысын алды. МГИ Италия Конституциясына дауыс берген кез келген үкімет немесе партия фашистік және монархистік күштермен кез келген қарым-қатынастан бас тартуы керек деп айтатын «Конституциялық арка» теориясы бойынша құрылғаннан бері кез келген саяси билік тарапынан тыйым салынған. Ел бойынша наразылықтар мен көтерілістер болды, салдарынан адамдар қаза тапты, Тамброни бірнеше айдан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1960 жылдың 26 шілдесінде Фанфани премьер-министрлікке қайта келді, бұл жолы PSI-дың дауыс беруден бас тартуымен ашық орталық-солшыл бағдарламаны қолдады.

Үшінші және төртінші үкімет

Оның үшінші үкіметі тек DC министрлерімен құрылды, сондай-ақ партияның оң қанатының мүшелері, мысалы Джулио Андреотти, Джузеппе Пелла, Марио Счелба және Гидо Гонелла да кірді, олар тиісінше Қорғаныс, Бюджет, Ішкі істер және Әділет министрлері болды. Министрлер кабинетіне PSDI, PRI және PLI сыртқы қолдау көрсетті. Фанфани премьер-министр, ал Моро партия хатшысы болған кезде, «органикалық орталық» деп аталатын солшыл кезең ресми түрде басталды. 1962 жылдың ақпан айында Христиан демократиясының ұлттық съезінен кейін Фанфани кабинетін қайта ұйымдастырды және социалистік лидер Пьетро Неннидің қолдауын алды. Премьер-министр қызметін атқарган кезінде Фанфани денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қамсыздандыру салаларында бірқатар реформалар жүргізді. 1962 жылдың 8 сәуірінде үкімет құрылыс участақтарына қатысты кең ауқымды ережелерді енгізді. Жергілікті билік органдары экономикалық тұрғын үйлер салуға жарамды участақтардың жоспарларын ұсынуға міндетті болды, ал құрылыс участақтарына қатысты қатаң баға бақылауы спекуляцияның алдын алу мақсатында енгізілді. 1963 жылы Фанфани Ақ үйге шақырылды. Кейбір сарапшылар Кеннедидің Фанфаниді католик реформасының үлгісі деп есептегенін хабарлады. Этторе Бернабейдің сөзіне сәйкес, Куба зымырандық дағдарысы кезінде Фанфани Апулиядан АҚШ-тың орташа қашықтықтағы зымырандарын шығаруды ұсынды, бұл дағдарыстың бейбіт аяқталуына ықпал етті.

1963 жылғы жалпы сайлау және отставка

Қоғамдық пікірде жақсы қолдауға қарамастан, оның реформалық саясаты итальяндық өнеркәсіпшілдерге және Христиандық демократияның оң қанатына айтарлықтай күдік тудырды; көпұлтты ірі компаниялар Фанфанидің одақтасы, Eni компаниясын құрған Энрико Маттей жетекшілік еткен Араб елдерімен қарым-қатынасты кеңейтуге қарсы болды. 1963 жылғы жалпы сайлауда Христиандық демократтар шамамен бір миллион дауыс жоғалтып, 38%-ға жуық дауыс алды, ал Италия Коммунистік партиясы 25% дауыспен екінші орынға шықты. Бірақ либералдар 7%-ға өсті, бұл олардың ең жақсы көрсеткіші болды, және Фанфанидің орталық-сол саясатына қарсы болған бұрынғы Христиандық демократтардың көптеген дауыстарын алды. Сайлаушылардың қолдауы төмендегенімен, 22 маусымда 1963 жылы Христиандық демократтардың көпшілігі Фанфаниді депутаттар палатасының төрағасы Джованни Леоне басқаратын уақытша үкіметпен алмастыруға шешім қабылдады; алайда, күзде Социалистік партияның съезі партияның үкіметке толыққанды қатысуына рұқсат берген соң Леоне отставкаға кетті, ал Христиандық демократтар партиясының хатшысы және партияның сол қанатының жетекшісі Алдо Моро жаңа премьер-министр болып тағайындалды және Италияны төрт жылдан астам уақыт бойы басқарды.

Министр және Сенат төрағасы

1964 жылдың тамызында президент Антонио Сегни президенттік сарайда жұмыс істеп жүрген кезінде миға қан құйылудан зардап шекті; ол толыққанды қалпына келмеді және отставкаға кетуге шешім қабылдады. Фанфани Джованни Леонеге қарсы тұрып, президенттікке үміткер болды, ол Христиан-демократия партиясының ресми кандидаттарының бірі еді. Алайда, Фанфани да, Леоне да сайлана алмады, шын мәнінде, 1964 жылғы президенттік сайлауда социал-демократтардың жетекшісі Джузеппе Сарагат көпшілік дауысқа ие болды. Фанфанидің Леонеге қарсы жасаған ойсыз әрекеті оған одан да көп дұшмандық тудырды. 1965 жылдың наурыз айында Фанфани Алдо Мороның екінші үкіметінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 1965 жылдың желтоқсанында ол үкіметті және АҚШ-ты қатты сынаған, жарияланбаған сұхбатынан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бірақ екі айдан кейін Мороның үшінші кабинетіне қайта оралды. Министрлік қызметінде ол Еуропалық интеграцияны қолдап, Еуропалық экономикалық қауымдастықты (ЕЭҚ) нығайтуға ұмтылды. Сонымен қатар, ол Вьетнам соғысы кезінде азаматтарды бомбалауға қарсы күресті. Фанфани Жерорта теңізіндегі араб елдерін қолдау саясатын жалғастырып, Қытаймен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысты. 1965-1966 жылдары ол Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының төрағасы болып қызмет етті, бұл лауазымды атқарган жалғыз итальяндық болды. 1968 жылғы жалпы сайлауда Фанфани Республика Сенатына үміткер болып, Ареццо сайлау округінде 41 070 дауыспен сайланды. 1968 жылдың 5 маусымында Сенат төрағасы болып сайланды және 1973 жылдың 26 маусымына дейін осы лауазымда қалды. 1968 жылдың 26 қыркүйегінде Фанфани 54 жасында ми тамырларының тромбозынан қайтыс болған әйелі Бьянкаросадан айырылды. 1970 жылдың наурыз айында Мариано Румордың екінші кабинеті құлағаннан кейін президент Сарагат Фанфаниге жаңа орталық-солшыл үкімет құруды тапсырды, бірақ оның кабинетке барлық партия басшыларын тарту туралы ұсынысы қабылданбады, себебі бұл Италия саясатын бақылап отырған партиялық элитаға қарсы, үкіметті күшейтудің артық қадамы ретінде қарастырылды. 1970 жылдың 27 наурызында Румор қайтадан премьер-министр болып ант берді. 1971 жылғы президенттік сайлауда Фанфани Христиан-демократия партиясының президенттікке кандидаттығына ұсынылды. Бірақ бұл әрекет те сәтсіз аяқталды, өзінің партиясының ішіндегі келіспеушіліктер және социалист Франческо Де Мартиноның кандидаттығы, ол ПКИ, ПСИ және кейбір ПСДИ мүшелерінің дауыстарын алды, оның мүмкіндіктерін әлсіретті. Фанфани бірнеше сәтсіз сайлаудан кейін зейнетке шықты және жиырма үшінші турда 1964 жылғы сайлауда Фанфанидің қарсыласы болған Джованни Леоне оңшыл-орталық көпшілік дауысымен сайланды. 1972 жылдың 10 наурызында Леоне Фанфаниді өмір бойына сенатор етіп тағайындады.

Хатшы лауазымында екінші мерзім

1973 жылдың маусым айында Фанфани христиан демократиясының хатшысы болып екінші рет сайланды. Ол бұрынғы қолдауында болған Арнальдо Форланиді алмастырды, ол енді орталық саясатты жақтады. Осылайша, ол 1970 жылы парламент қабылдаған ажырасуға рұқсат беретін заңды жою туралы референдумға қатысты үгіт-насихатты жүргізді. "Иә" деп дауыс бергендер заң күшіне енгенге дейін ажырасуды тыйым салуды қаласа, ал "жоқ" деп дауыс бергендер заңды және жаңадан қол жеткізген ажырасу құқығын сақтап қалғысы келді. Дауыс беру әдісі көптеген адамдардың шатасуына себеп болды, олар ажырасуға мүмкіндік беру үшін "жоқ" деп, ал ажырасуды тыйым салу үшін "иә" деп дауыс беру керектігін түсінбеді. Христиан демократиясы (DC) және неофашистік Италия әлеуметтік қозғалысы (MSI) заңды жою және ажырасуды қайтадан заңсыз ету үшін "иә" дауысын жинау үшін қарқынды үгіт жүргізді. Олардың басты тақырыптары – дәстүрлі отбасылық құрылымды және Рим катехизисін қорғау болды, ал солшыл саяси күштердің көпшілігі, соның ішінде Италия коммунистік партиясы (PCI) және Италия социалистік партиясы (PSI), "жоқ" жақтасын қолдады. Фанфани "жоқ" жеңісі оған өз партиясын қайтадан басқаруға мүмкіндік береді деп ойлады, бірақ шындығында референдумда жеңіске сенген Моро, Румор, Эмилио Коломбо және Франческо Коссига сияқты басқа да маңызды тұлғалар үгіт науқаны кезінде жалтақтап, көзге түспеді. Фанфанидің белсенділігіне қарамастан, "жоқ" жақтасы 59,3%-қа 40,7% есебімен жеңіліске ұшырады, сайлауға қатысқандардың саны 87,7% құрады, осылайша ажырасу заңдары күшінде қалды. Ажырасу референдумындағы сәтсіздік 1975 жылдың шілдесінде партия хатшысы лауазымынан кетуіне әкелді. Партияның жаңа хатшысы – Банино Дзакканьини, Фанфани бастапқыда қолдаған христиандық социалист, бірақ Коммунистік партиямен ынтымақтастық орнату идеясынан кейін Фанфани, Андреотти және Фламинио Пикколи Дзакканьиниді отставкаға кетуге мәжбүрлеуге тырысты, бірақ олар сәтті болмады. 1975 жылдың 3 тамызында Фанфани екінші әйелі Мария Пиа Веккиге (туған тегі Таваццани), жесір және еркіндікке құштар, ұлттық және халықаралық деңгейде көптеген еріктік қызметтермен айналысатын әйелге үйленді. 1976 жылдың 5 шілдесінде Фанфани екінші рет Сенат Президенті болып сайланды және 1982 жылдың 1 желтоқсанына дейін осы лауазымды иеленді. Осы жаңа саяси кезеңде ол белсенді саяси рөл атқару амбицияларын айтарлықтай төмендетуге мәжбүр болды, салмақты және жайлы саяхатшы ретінде әрекет етті. Сонымен қатар, 1976 жылдың 30 шілдесінде Моро коммунистік партияның басшысы Энрико Берлингермен келісімге келді, нәтижесінде тек христиан демократтарынан құралған үкімет құрылды, бірақ Италия коммунистік партиясы (PCI) қатыспады. Андреотти басқарған кабинет "сенімсіздік үкіметі" деп аталды.

Алдо Мороны ұрлау

1978 жылдың қаңтарында Андреотти үкіметі Итальян Коммунистік партиясының (ИКП) қолдауын кері тартып алуынан құлады. ИКП үкіметке тікелей қатысуды қалаған, бірақ Христиандық Демократия партиясы бұл мүмкіндікті қабылдамады. 1978 жылдың наурызында Алдо Мороның араласуы саяси дағдарысты шешуге көмектесті. Ол жаңа кабинет ұсынды, ол тағы да Христиандық Демократия партиясының мүшелерінен құрылды, бірақ Берлингюер басқаратын ИКП-нің ішіндегі басқа партиялардың да қолдауына ие болды. Бұл кабинет 1978 жылдың 16 наурызында құрылды – сол күні Алдо Моро "Қызыл Бригадалар" (ҚБ) деп аталатын солшыл террористік ұйым тарапынан ұрланды. Одан кейін туған қиын жағдай ИКП-ні "ұлттық ынтымақ" атымен белгілі болған нәрсе үшін Андреотти кабинетіне дауыс беруге мәжбүр етті, бұл партия бұрынғы бірнеше өтініштерді қабылдаудан бас тарған болатын. Ұзақ жылдар бойы дос болған, бірақ сонымен бірге бәсекелес те болған Андреотти мен Коссиганың пікірлеріне қарамастан, Фанфани террористермен келіссөздер жүргізудің барлық мүмкіндіктерін жоққа шығармады. Моро 1978 жылдың мамыр айында "Қызыл Бригадалар" тарапынан өлтірілді. Фанфани – Мороның отбасы жерлеу рәсіміне қатысуға рұқсат берген жалғыз Христиандық Демократия партиясының жетекшісі болды.

Премьер-министрдің соңғы мерзімдері

1981 жылдың маусым айында Республикалық партияның мүшесі Джованни Спадолини премьер-министр болып тағайындалды, бұл республика құрылғаннан бері осы лауазымға христиан демократ емес бірінші адам тағайындалды. 1982 жылдың қарашасында Спадолини, «аналық құдайлардың дауы» деп аталатын саяси жанжалға байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды – бұл Қазынашылық министрлігі мен Италия Банкін бөлу мәселесі бойынша министрлер Бениамино Андреатта мен Рино Формика арасындағы қақтығыс еді. Сенат төрағасы қызметін атқарып жүрген Фанфани президент Сандро Пертиниден жаңа үкімет құруды тапсырып, 1982 жылдың 1 желтоқсанында ант берді. Кабинет құрамына DC, PSI, PSDI және PLI өкілдері кірді. Фанфани 1983 жылдың 29 сәуірінде отставкаға кетті, себебі көпшілік арасындағы бірнеше айлық шиеленіс салдарынан Социалистік партияның орталық комитеті 22 сәуірде өткен мәжілісінде үкіметке қолдау көрсетуді тоқтатып, жаңа сайлау шақыру туралы шешім қабылдады. 1983 жылғы жалпы сайлау DC және оның жаңа хатшысы Сириако Де Мита үшін үлкен жеңіліс болды. Христиан-демократтар өткен сайлаумен салыстырғанда бес проценттен астам дауыс жоғалтты, ал PSI дауыс жинады. 1983 жылдың 4 тамызында социалистік партияның жетекшісі Беттино Кракси Фанфаниден кейін үкімет басшысы болды. Де Мита Фанфаниді сайлаудағы жеңіліске кінәлады және Франческо Коссиганы Сенат төрағасы лауазымына ұсынды, оған басымдық берді. Осыдан кейін Фанфанидің саяси ықпалы мен партиядағы бақылауының әлсірегені анық көрінді. 1985 жылғы президенттік сайлауда Коссига 977 дауыстан 752-сін алып президент болып сайланды. Оның кандидатурасын DC қолдады, сонымен қатар коммунистер, социалистер, социал-демократтар, либералдар және республикашылдар да қолдады. Бұл итальян президенттік үміткерінің алғашқы сайлауда үштен екі көпшілік дауыспен жеңіске жеткені болды. 1985 жылдың 9 шілдесінде Фанфани үшінші рет Сенат төрағасы болып қайта сайланды. 1987 жылдың сәуірінде Де Мита Кракси үкіметін қолдаудан бас тартуға шешім қабылдады. Бұл кабинеттің дереу құлауына және Фанфани басшылығымен жаңа үкімет құрылуына әкелді. Кракси Фанфанидің жақын досы болғанымен, социалистік партияның жетекшісі ант беру рәсіміне қатыспады, Де Митаның шешіміне наразылық білдіру үшін Кеңес төрағасының орынбасары Джулиано Аматоны жіберді. Фанфанидің DC министрлерінен және бірнеше тәуелсіз министрлерден құралған алтыншы үкіметі, ерекше жағдайлардағы дауыс беру нәтижесінде Депутаттар палатасының сенімін алған жоқ: ол PSI, PSDI және үкіметке кірмеген радикалдардың сенімін алды, ал христиан-демократтар дауыс беруден бас тартты. Фанфани үкімет басшысы лауазымынан 11 күннен кейін отставкаға кетті, бұл парламенттің ерте тарауына себеп болды. Ол 1987 жылдың 29 шілдесіне дейін лауазымда қалды, содан кейін жалпы сайлаудан кейін Джованни Гория басшылығымен жаңа үкімет құрылды.

Премьер-министр болғаннан кейін

Гория кабинетінде Фанфани Ішкі істер министрі болып тағайындалды, бірақ 1988 жылдың сәуірінде үкімет құлады, себебі ПСИ үкімет шешімімен Монтальто ди Кастро атом электр станциясын қайта ашуға қарсылық танытып, қолдауын кері тартып алды. Сириако Де Мита жаңа премьер-министр болды, ал Фанфани Бюджет және экономикалық жоспарлау министрі лауазымын иеленді. Дегенмен, христиан-демократтар мен социалистер арасындағы шиеленіс күшейе берді және Де Мита 1989 жылдың шілдесінде отставкаға кесуге мәжбүр болды. 1992 жылы Фанфани Сенаттың Сыртқы істер комитетінің төрағасы болып сайланды және 1994 жылға дейін осы қызметті атқарды. 1994 жылдың қаңтарында ол «Тангентополи» жемқорлық дауылынан қиындық көріп, таратылған Христиан демократиясының таратылуын және Италия Халық партиясының (PPI) құрылуын қолдады.

Өлім және мұра

Фанфани 1999 жылғы 20 қарашада 91 жасында Римде қайтыс болды. Фанфани итальян саясатында әлі де даулы тұлға болып табылады. Оның жақтастары оның реформалық күш-жігерін және социалистермен ынтымақтастық орнатуға бағытталған амбициясын атап өтеді, бұл заманауи орталық-солшылдардың құрылуына негіз салды, және ол оның негізін қалаушыларының бірі деп есептеледі. Сыншылар оның орталықтандырылған және көбінесе авторитарлық саяси стилін айыптайды, бұл оның құлдырауының басты себебі болды деп санайды. Ол әрқашан корпоративтік мемлекетке сенеді және фашизмді корпоративизмнің "уақытша қателігі" ретінде қарастырды. Ол өзінің фашистік өткенін жасырмады, бірақ көптеген итальяндықтардан өзгеше, ол өзінің қателігін ашық мойындады. La Stampa газетіндегі некрологында журналист Филиппо Чекарелли Фанфанидің қоғамдық қызметке берілгендігі оның саяси мансабы кезінде қалыптанған RAI мемлекеттік телеарнасының құндылықтарына үлкен әсер еткенін айтты.