Кіріспе

Франческ Камбо и Батльль (; 2 қыркүйек 1876 – 30 сәуір 1947) – Каталониядан шыққан испан консервативті саясаткері, автономистік «Lliga Regionalista» партиясының негізін қалаушы және басшысы. Ол бірнеше испан үкіметінде министр болды. Ол көптеген өнер және мәдени жобаларды, әсіресе грек және латын классикалық мәтіндерін каталан тіліне аударуды қолдады.

Өмірбаян

Франческ (Франсиско де Асис) Камбо и Батль, толық аты осылай болған, 1876 жылдың 2 қыркүйегінде Испанияның Каталония аймағындағы Baix Empordà комаркасындағы Вергес қаласында дүниеге келді.

Бисмарк немесе Боливар

Ол 20-шы ғасырдың Испаниясындағы бірінші үштен бірінде «жаңғырушы каталониялықтардың» ең ықпалды тұлғасы болды. Жастығынан бастап ол аймақтық ұйымдарда белсенділік танытты, олардың кейбіреулерін ол бірге құрды. 1901 жылы ол жаңа саяси партияны – Каталонияның аймақтық лигасы (Lliga Regionalista de Catalunya) құрды және сол жылы Барселона қаласының муниципалды кеңесшісі болып сайланды. Ол кезде Барселонаға ресми сапармен келген король Альфонсо XIII алдында сөйлеген сөзінде Камбо «каталониялық мәселені» шешу қажеттігін қорғады, бірақ «Испанияда» және, әрине, монархия шеңберінде, бұл оның партиялық қарсыластарының наразылығын тудырды (бұл «Күйген қала» фильмінде жақсы сипатталған). 1904 жылы каталониялық саяси қозғалыстың бөлінуіне байланысты Камбо, Энрик Прат де ла Рибамен бірге, каталониялық қозғалыстың консервативті бағытының даусыз көшбасшысы болды. 1906 жылы, Каталонияның барлық саяси және әлеуметтік топтарының қолдауымен, Камбо орталық үкімет бекіткен «сот билігі заңына» (Ley de Jurisdicciones) жауап ретінде «Каталониялық ынтымақтастық» (Solidaritat Catalana) қозғалысын ұйымдастырды. Сайлау платформасы ретінде бұл қозғалыс күрт өсіп, 1907 жылғы сайлауда Испания Парламентіне (Cortes) 41 депутатты сайлады. Осы саяси әлеуетімен Камбо испан саясатына үйлесімді консервативті жобаны қорғауға тырысты. Ол 1907 жылғы сайлау кампаниясы кезінде қарулы шабуылдан аман қалды, бірақ ұлтшыл және радикалды топтардың қатты сынауына ұшырады, ақырында бұл жоба 1908 жылғы сайлауда сәтсіздікке ұшырады. Дегенмен, парламенттегі орнында Камбо Мадридтегі үкімет саясатына каталониялық араласуды және өзінің аймағындағы күшті автономияны жақтауын жалғастырды. Мұндай саяси ұстанымдар оны Мадридте жасырын тәуелсіздікші, ал Барселонада – сатқын деп қарауға себеп болды. 1918 жылдың 10 желтоқсанындағы парламенттік пікірталас кезінде Нисело Алкала-Замора оған: «Сіз бір уақытта Каталонияның Симон Боливары мен Испанияның Бисмаркі бола алмайсыз» деген сөзді айтты. Камбо корольдің тапсыруымен екі рет Испания министрі болып тағайындалды, бұл үлкен саяси келісімдердің нәтижесінде Каталония өкілдеріне Министрлер кеңесінде орын берілді. 1918 жылы ол Даму және қоғамдық инвестициялар министрі (Ministerio de Fomento) болып тағайындалды, ал 1921 жылы – Қаржы министрі. Генерал Примо де Ривераның төңкерісінен кейін ол белсенді саясаттан шығып, бизнес және саяси ой-толғамдарды жариялауға көшті: Таяу Шығысқа қатысты көзқарастары, итальяндық фашизм туралы ойлары және жалпы алғанда, диктатуралар туралы. 1930 жылы ол «Татуласу үшін» («Per la Concòrdia») атты еңбегін жазды, онда Каталонияның монархиясы мен автономиясын келістіруге тырысты. Испания монархиясының құлауына әкелетін шиеленіске толы саяси ортада Камбо 1931 жылдың наурыз айында «Конституциялық орталық» атты жаңа партияны құрды, республикалық толқынды тоқтатуға үміттенді. 1932 жылы Екінші испан республикасы жарияланғаннан кейін Камбо Францияға көшіп, бірақ көп ұзамай оралды. 1933 жылдың ақпанында ол өзінің ескі партиясының атын өзгертті, енді ол «Каталония лигасы» (Liga Catalana) деп аталды, және сол жылдың қараша айында өткен сайлауда ол соңғы рет парламентке сайланды.

Азамат соғысы және соңғы жылдары

1936 жылы шілдеде генерал Франсиско Франко мен оның ұлтшыл күштері Республикаға қарсы көтерілгенде, Камбо елден тыс жерде болды. Ол мен көтерілісшілер арасындағы байланыс ешқашан дәлелденбесе де, Камбо "Альзаменто" немесе көтерілістен кейін болған Азамат соғысы кезінде әскери емес салаларда "Ұлтшылдарға" қаржылық қолдау көрсетті. Кейінірек Камбо өзінің естеліктерінде былай деп жазады: "Ақымақтар мен қылмыскерлердің арасынан таңдау жасауға тура келсе, мен ақымақтарды таңдадым". Оның пікірінше, республикашылардың соғыста жеңіске жеткені бүкіл Испанияны Мәскеу мен коммунизмнің бақылауына түсіріп алған болар еді. Франческ Камбо Азамат соғысынан кейін Испанияға қайтып оралмады, ол отбасымен бірге Парижде және Монтрёде (Швейцария) сүргінде өмір сүрді. 1942 жылы Нью-Йоркте екі жыл тұрғаннан кейін, ол Буэнос-Айреске көшіп барды, онда 1947 жылы қайтыс болды. Ол 1929 жылы Мерседес Малольмен араласқаннан туған қызы Еленаны қалдырды, ол бірнеше жылдан кейін оған үйленді. 1976 жылы, диктатордың қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, оның мәйіті халықтың ыстық ықыласымен Барселонадағы Монжуик зиратына жерлену үшін қайтарылды.

Жинақтаушы және меценат

Көбінесе саясаткер ретінде танымал болғанымен, Камбо өмірі бойы басқа да маңызды қызметтермен айналысты. Жас заңгер кезінде ол биші Нижинскийді клиент етіп алған, оны сүйіктісі және импресарио Диагилевтің өтінішімен түрмеге түсуден сақтап қалды. 1918 жылы Камбо электр энергиясын халықаралық тарату және жабдықтаумен байланысты бірнеше бизнес операцияларының нәтижесінде зор байлыққа ие болды. Сол сәттен бастап, ол сол ақшаның бір бөлігін жоғары деңгейде өмір сүруге жұмсағанмен қатар, ел тарихындағы ең ірі жекелеген өнер коллекционері және мәдени демеушілердің біріне айналды. Өмірі бойы ол көптеген әлеуметтік және мәдени бастамаларды жеке немесе басқаларды қолдау арқылы іске асырды, мысалы, Франческа Боннемайсонның әйелдерге арналған білім беру жобаларын. Олардың бірнешеуі каталан тілін дамытуға бағытталған, мысалы, Бернат Медж жинағы – грек классиктерінің каталан тіліне жасалған монументалды аудармасы, немесе ең беделді тіл білімі маманы Помпеу Фабраның ең маңызды каталан сөздігін қаржыландыру, сондай-ақ Киелі кітаптың каталан тіліне жаңа заманауи аудармасын қаржыландыру. Ол өзінің өнер туындыларының басым бөлігін Мадридтегі мемлекеттік мұражайларға, Прадо мұражайына және Барселонаға (қазір Камбо мұрасын MNAC-та көруге болады) жұртшылыққа мұра етіп қалдырды.

Бағалау

Камбо бүгінгі күнге дейін даулы тұлға болып қала береді. Бір жағынан, тарихшылар оның өмірінің ең қақтығысты жақтарына қызығушылық танытады, мысалы, Азамат соғысы кезінде Камбоның қаржылық көмегі немесе өмірінің соңғы жылдары Аргентинадағы жемқор саясаткерлермен байланысы болуы мүмкін. Екінші жағынан, оның "Ұлы Испаниядағы күшті Каталония" идеясын қолдаған саяси ұстанымы қоғамдық пікірде одақтас саяси лидерлерге шабыт көзі ретінде әлі де маңызды болып табылады, сонымен қатар тәуелсіздік жақтастары тарапынан сынға ұшырайды.