Помпеу Фабра: Каталон тілінің грамматикасы мен реформаторы

Кіріспе

Каталон грамматигі, испан инженері және грамматик (1868–1948) Помпеу Фабра и Пох (; Грасия, Барселона, 20 ақпан 1868 – Прада-де-Конфлент, 25 желтоқсан 1948) – Испаниядан шыққан каталон инженері және грамматигі. Ол қазіргі каталон тілінің нормативтік реформасының негізгі авторы болды.

Өмір

Помпеу Фабра 1868 жылы Барселонадан әлі бөлек болған Грасияда дүниеге келді. Ол Жозеп Фабра и Рока мен оның әйелі Каролина Поч и Мартидің он екі баласының соңғысы болды. Помпео алты жасқа толғанда, отбасы Барселонаға көшіп келді. Фабра ерте жасынан бастап каталон тілін зерттеуге берілді. 1890–92 жылдар аралығында Tipografia de L'Avenç журналы мен баспасы арқылы каталон орфографиясын реформалау науқанына қатысты. 1904 жылы жазушы және баспагер Хауме Массо и Торрентс және белгілі заңгер және жазушы Хоаким Касас и Карбомен бірге Tractat d'ortografia catalana еңбегін жариялады. Тіл біліміне жеке қызығушылығына қарамастан, Фабра Барселонада өнеркәсіптік инженерлік мамандықты оқыды және 1902 жылы Билбаодағы инженерлік мектепте химия кафедрасының профессоры (catedràtic) лауазымын қабылдады. Билбаодағы қызметі кезінде Фабра 1906 жылы өткен Каталон тілінің бірінші халықаралық конгресіне белсенді қатысты. Бұл оқиға оған каталон тіл білімі саласында белгілі бір бедел сыйлады. 1911 жылы Барселонаға оралып, каталон тілінен дәріс оқитын профессор (catedràtic) болды – бұл лауазымды Барселонаның diputació (жергілікті әкімшілігі) құрды, сондай-ақ жаңадан құрылған Institut d'Estudis Catalans филология факультетінің мүшесі атанды, кейін ол оның президенті болды. 1912 жылы өзінің Gramática de la lengua catalana (испан тілінде) еңбегін жариялады. Институт 1913 жылы Normes ortogràfiques, 1917 жылы Diccionari ortogràfic және 1918 жылы ресми Gramàtica catalana еңбегін жариялады. Сол жылы Фабра l'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana баспасынан "Curs mitjà de gramàtica catalana" оқулығын шығарды. Оның "Converses filològiques" алғаш рет "La Publicitat" газетінде жарияланды, кейіннен "Popular Barcino" жинағына енді. Оның ең танымал еңбегі – 1932 жылғы Diccionari General de la Llengua Catalana, оның бірінші басылымы кейіннен Институттың ресми сөздігіне айналды. 1932 жылы ғылыми беделінің арқасында Барселонаның Республикалық Автономиялық Университетінің профессоры (catedràtic) болып тағайындалды (1960 жылдары франкистік режим кезінде құрылған кейінгі Universitat Autònoma de Barcelona емес). Келесі жылы ол Университеттің басқару кеңесінің президенті болып тағайындалды, бұл 1934 жылы "6 қазан оқиғаларынан" кейін тұтқындалуына әкелді, осы оқиғада Луис Компанис басшылық еткен Каталон үкіметінің бүліктерін Испанияның екінші республикасының әскерлері басып тастады. Фабра 1936 жылдың ақпан айындағы сайлаудан кейін факультетіне қайта оралды, бірақ сол жылдың шілдесінде Испанияда Азамат соғысы басталды, және Барселонаға франкистік армия басып кірген кезде ол елден қашуға мәжбүр болды. 1939 жылы ол Францияға жер аударылып, көптеген қиындықтарға тап болды. Ол Париж және Монпельеде тұрды, онда 1946 жылы "Jocs Florals" әдеби конкурсын төрағалық етті. Соңында ол Францияның каталон тілінде сөйлейтін аймағындағы Прада-де-Конфлентке көшіп барды, ол 1948 жылдың 25 желтоқсанында қайтыс болды. Жер аударылу кезінде ол Андоррада өсиетнама жасады, осылайша оны каталон тілі мемлекеттік тіл болған елде жасауды қалады.

Pompeu Fabra was born in Gràcia, which at that time was still separate from Barcelona, in 1868. He was the last of twelve children born to Josep Fabra i Roca and his wife Carolina Poch i Martí. When Pompeu was six, the family moved to Barcelona. From a fairly young age Fabra dedicated himself to the study of the Catalan language. Through the journal and publishing house Tipografia de L'Avenç, he participated in a campaign to reform Catalan orthography between 1890–92. He published Tractat d'ortografia catalana with the writer and publisher Jaume Massó i Torrents and Joaquim Casas i Carbó, a notable lawyer and writer, in 1904. Despite his personal interest in linguistics, Fabra studied industrial engineering in Barcelona and in 1902 accepted a chair of chemistry position at the School of Engineering in Bilbao. During his tenure in Bilbao, Fabra participated actively in the First International Congress of the Catalan Language held in 1906. This event gave him a certain prestige in the field of Catalan linguistics. In 1911, he returned to Barcelona to become a professor (catedràtic) of Catalan — a position created by the diputació (local government) of Barcelona — and a member of the department of philology at the newly created Institut d'Estudis Catalans, of which he would later become president. In 1912 he published his Gramática de la lengua catalana (in Spanish). The Institute published the Normes ortogràfiques in 1913, the Diccionari ortogràfic in 1917, and its official Gramàtica catalana in 1918. That same year, Fabra also edited the textbook Curs mitjà de gramàtica catalana, published by l'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana. His "Converses filològiques," first published in the newspaper "La Publicitat," were later collected as "Popular Barcino." Probably his most famous work was the Diccionari General de la Llengua Catalana (1932), the first edition of which later became the Institute's official dictionary. In 1932, owing to his scientific prestige, he was unanimously named a professor (catedràtic) of the Republican Universitat Autònoma de Barcelona (not to be confused with the later Universitat Autònoma de Barcelona created in the 1960s during the Francoist régime). The following year he was named President of the University's governing council, which resulted in his imprisonment in 1934 following the "events of 6 October" when troops of the Second Spanish Republic put down a Catalan government uprising led by Lluis Companys. Fabra was reinstated to his faculty position after the elections of February 1936, but the Spanish Civil War began in July of that year, and he had to flee his country when Barcelona was being invaded by the Francoist army. By 1939 he was in exile in France where he endured many hardships. He lived in Paris and Montpellier, where he presided over the Jocs Florals literary competition in 1946. He eventually moved to Prada de Conflent in the Catalan speaking area of France, where he died on 25 December 1948. At some point during the exile, he made his will in Andorra, so that it would be done in a country where Catalan was the official language.

Мұра

Жыл сайын мыңдаған каталондықтар Прада қаласының жанындағы Куиша монастырындағы оның қабірін зиярат етеді. Барселонадағы Помпеу Фабра университеті оның атымен аталады.