Кіріспе

Mercè Rodoreda i Gurguí (10 қазан 1908 – 13 сәуір 1983) – испандық романшы, каталон тілінде жазған. Ол қазіргі заманғы ең ықпалды каталон тіліндегі жазушы деп есептеледі, бұл оның еңбектеріндегі басқа авторлардың сілтемелерімен және халықаралық деңгейдегі әсерімен, отыздан астам тілге аударылуымен дәлелденеді. Ол соғыстан кейінгі кезеңдегі ең маңызды каталондық әйел романының авторы деп аталды. Оның "La plaça del diamant" ("Алмас алаңы", 1962 жылы "Көбіктер уақыты" деп аударылған) романы бүгінгі күнге дейін ең танымал каталон романына айналды және 30-дан астам тілге аударылды. Кейбір сыншылар оны Испаниядағы Азамат соғысынан кейін жарық көрген ең жақсы романдардың бірі деп санайды. Оның қайтысынан кейін оның тағы бір көркемдік жағы ашылды – сурет салу, ол Родореданың жазуға берген басымдығына байланысты назардан тыс қалған еді:

Мен жазуды ұнатамын, себебі мен жазамын. Егер бұл асыра сілтеу болмаса, мен өзімді қуанту үшін жазамын деймін. Егер басқалар менің жазғанымды ұнатса, одан да жақсы. Бәлкім, бұл одан да тереңде жатыр. Бәлкім, мен өзімді бекіту үшін жазамын. Мен өзімді сезінуім керек. Міне, бітті. Мен өзім туралы және өмірімдегі маңызды нәрселер туралы белгілі бір шектен тыс айттым. Ал артықшылық мені әрқашан қорқытады. Мерсе Родореда, "Миралл Тренкат" алғы сөзі.

Балалық шағы (1908-1921)

Мерсе Роза Родореда и Гурги 1908 жылдың 10 қазанында Барселона қаласындағы Бальмес көшесі, 340-та дүниеге келді. Оның ата-анасы – Террассадан шыққан Андреу Родореда және Маресмеден шыққан Монсеррат Гурги. Екеуі де әдебиет пен театрды ұнататын, драмалық өнер мектебінде (кейін Театр институты болған) Адриа Гуаль оқыған рецитал сабақтарына қатысқан. Оның анасы да музыкаға қызығушылық танытқан. 1915 жылдан 1917 жылға дейін Саррия ауданындағы Лурдес мектебінде, ал 1917 жылдан 1920 жылға дейін Валлирана көшесінің бойында, Падуа көшесіне жақын орналасқан Нуэстра Сеньора де Лурдес орталығында оқыды. Кейін ол академияға түсіп, француз тілі мен бизнес арифметикасын ғана оқыды. Оның шешесінің әкесі, Пере Гурги, Жасин Вердагердің (оның досы болған) жанкүйері болды және "La Renaixensa" мен "L'Arc de Sant Martí" журналдарында редактор болып жұмыс істеген. 1910 жылы Пере Гурги өзінің үйінің бағында Жасин Вердагердің құрметіне ескерткіш орнатты, онда автордың екі маңызды туындысы – "Каниго" мен "L'Atlàntida" аттары жазылған өрнектер ойылған; бұл орын мерекелер мен отбасылық кездесулерге арналған кеңістікке айналды. Мерсе Родореда, "Балалық шақтың бейнелері".

1913 жылдың 18 мамырында, бес жасқа толғанда, ол "Торрент де лес Флорс" театрында "Тайлы Джимми Самсон" пьесасында Китти рөлін алғаш рет ойнады. Көп жылдар өткен соң, бұл кейіпкер "Жыйырма екі әңгіме" туындысының ішіндегі "Ванна" әңгімесінде белгілі бір дәрежеде қайта жаңғыртылды. 1921 жылы оның ағасы Хуан отбасымен бірге тұра бастады және барлық мүшелерінің өмір салтын өзгертіп, қатаңдық пен дәстүрлі тәртіп енгізді. Ол бұрын алған хаттарының әсерімен оны идеалдаған және оған үйленді.

Жастық шағы (1921-1938)

Тойдан кейін ерлі-зайыптылар Парижге бал айына барып, Сарагоса көшесіндегі үйге қоныстанды. Оның күйеуі өте жас кезінде Аргентинаға барып, азғантай байлықпен оралған еді. 1929 жылдың 23 шілдесінде олардың жалғыз ұлы Жорди Гурги и Родореда дүниеге келді. Осы сәттен бастап Мерсе Родореда әдеби тәжірибелер жасауға кірісті, бірқалыпты отбасылық өмір оған сыйлаған экономикалық және әлеуметтік тәуелділіктен құтылу үшін. Осылайша ол жазуды кәсіп етіп қарастыра бастады. Сол кезде ол өлеңдер, театрлық комедия (қазірге дейін сақталмаған) және роман жазды. Родореда жазғандарын Далмауға көрсетті, ол оны осы алғашқы туындыларын жариялауға ынталандырды. Далмаудың айтуынша, Мерсе Родореда ерекше оқушы, рухани толығуға ие және болашағы зор әдеби талантқа ие болған. 1933 жылдың 1 қазанында ол Clarisme апталық журналында журналистік қызметін бастады, онда жиырма екі материал жариялады: дәстүрлі мәдениет туралы бес прозалық туынды, он үш сұхбат, екі рецензия, бір әңгіме және саяси, музыкалық және кино тақырыптарына арналған үш пікір. Сол уақытта ол Федор Достоевскийдің романдарын оқуға кірісті. Ұлына арналған "Жігіт және үй" және Жозеп Карнерге арналған "Жапырақ" шығармалары ерекше атауға лайық.

Испаниядағы азаматтық соғыс

1937 жылдан бастап осы сәтке дейін Родореда Generalitat-тың үгіт комиссариатында каталон тілінің түзеушісі лауазымын атқарды. Осы орында ол сол кездегі Аврора Бертрана, Мария Тереза Вернет сияқты жазушылармен кездесіп, Сусина Амат, Джульетта Франкеза, Анна Мурия және Кармен Манрубиямен достық қарым-қатынас орнатты. Сол жылы ол күйеуі Жоан Гургиден ажырасып, тоғыз жыл некеде тұрғаннан кейін және бір баласы болғаннан кейін жеке өмірге көшті. 1938 жылы Мерсе Родореданың «Алома» атты бесінші романы Каталон әдебиеттері институтынан жарық көрді. Бұл Родореданың өзінің туындысы деп мойындаған алғашқы жұмысы болды, бірақ кейін ол оны қайта жазып, қайта басылымға шығарды. Сол жылы Каталония ПЕН клубының атынан ол каталон жазушысы Франческ Trabalмен бірге Прагада өткен ПЕН клубының халықаралық конгресінде Карлес Риба жазған құттықтау сөздерін оқыды. Ол ешқашан саясатқа қатыспағанымен, анасының кеңесімен кетіп қалды, себебі анасы бұрынғы жылдары каталондық басылымдармен және солшыл журналдармен ынтымақтастық жасауынан қиындықтар туындауынан қорқып еді. Ол сол кездегі басқа да зиялылармен бірге Барселонадан Каталония мәдениет министрлігіне тиесілі кітапкөшпенді көлікпен Геронаға, содан кейін Мас Перксес және Агулана муниципалитеті арқылы өтіп, Ле Пертус шекарасынан Солтүстік Каталонияға 30 қаңтарда кірді. Ле-Булуда түнегеннен кейін олар Перпиньянға барды, онда үш күн өткізіп, содан кейін пойызбен Тулузаға сапарлады. Соғыс аяқталды, біз Испаниядан кетуге мәжбүр болдық. Мен, ешқандай себепсіз, себебі мен ешқашан саясатпен айналыспағанмын, бірақ каталон тілінде жазғаным және журналдарда ынтымақтасқандығым үшін, «сол жақтағылармен» және т.б. Мен анамның кеңесімен кеттім, өйткені үш, төрт немесе бес айдан кейін үйге ораламын деп ойладым, бірақ содан кейін бұл мәңгілікке созылды. Мерсе Родореда «A fondo» (1981) сұхбатта.

Ройси-ан-Бри

Ол ақпан айының соңында Франция астанасына келді, ал сәуір айының басында астананың шығысына жақын орналасқан Ройси-ан-Бри қаласына көшіп барды. Ол жазушыларға баспана ретінде ұсынылған 18-ғасырлық ғимарат – Ройси-ан-Бри сарайына қоныстанды. Сонымен қатар Арман Обиолстың енесі Тэбралмен бірге Ройси-ан-Бриге Тэбрал отбасының басқа мүшелерімен бірге барған. Мерсе Родореда "Афондо" сұхбатында (1981) Олар Луар өзенін Мең-сюр-Луар қаласы арқылы кешіп өткеннен кейін, 1940 жылғы 22 маусымдағы соғыс бітіру келісіміне қол қойылғанға дейін он екі күн шаруа шаруашылығында баспана тапты. Бұл қала толығымен қиратылған еді. Содан кейін олар оңтүстікке қарай одан да әрі сапар шегіп, бұл жолы Лимож қаласында қоныстанды. Родореда 1948 жылы Парижде өткен Гүлдік ойындардың табиғи гүлін екінші рет жеңіп алды, ол "Món d'Ulisses" поэмасы үшін болды. "Альбес і нітс" оған Гүлдік ойындар байқауында үшінші жеңіске жеткізді, соның салдарынан ол 1949 жылы Монтевидеода "Mestre en Gai Saber" атағын алды. Сол жылы ол эмиграциядан кейін алғаш рет Барселонаға барды. 1951 жылы ол сурет салуға да ден қойды, ең алдымен Пабло Пикассо, Пол Клее және Жоан Миро сияқты суретшілерге қызығушылық танытты және өзінің кейбір туындыларын жасады. 1954 жылы Арман Ориольске жазған хатында ол сурет салуда "өзіндік стилі мен әлемі" бар екенін түсіндірді, бірақ оның орны жазуда екенін мойындады.

Женева

1954 жылы Родореда мен Обиолс Женева қаласының буржуазиялық ауданындағы Вайолет көшесі, 19 нөмірдегі пәтерге көшіп барды. Ол әрқашан өзін елден қуылғандай сезінген, тіпті Женеваның "жазуға қолайлы, бірақ өте жалықтыратын қала" екенін мойындады. Көп ұзамай Обиолс жұмыс істеу үшін Венаға көшіп кетті. Сол жылы Родореда ұлы Жорди Гурги Родореданың үйлену тойына қатысу үшін Барселонаға сапар шекті. Сондай-ақ, сол жылы Барселонада "Карнавал" әңгімесі үшін Жоан Сантамария сыйлығын алды. Оның кейбір әңгімелері Франциядағы эмиграция кезінде Мексикада жарияланған, ал қалғандары жарияланбаған болатын. Автордың өзі мойындағандай, бұл кітап әртүрлі әңгімелер арасында тақырыптық біртүтастық болғанымен, әдеби деңгейдегі теңсіздікке әкелген техникалық дағдарыстың нәтижесінде дүниеге келді. Женева туралы жазылмаған жазбаларында Родореда сол жылдары Эухени Ксаммар, Хулио Кортасар және оның әйелі, Хорхе Семпрун сияқты жазушыларды кездестіргенін айтты. 1960 жылы ол романын бұрын Жоано Марторелл сыйлығы деп аталған Преми Сант-Жорди де Новеллаға ұсынды, бірақ жеңіске ие бола алмады. Алайда, "Түспен өмір сүру оңай емес" романымен Энрик Массо и Урхельес сыйлығын жеңіп алды. Джоан Фустер оны сол кезде Джоан Сэйлс басқарған "Романшылар клубына" жіберді. Сэйлс романға қатты риза болды және Родоредамен хат алмасуды бастады. 1962 жылы жарық көргенде роман Сант-Жорди сыйлығына ұсынылған нұсқасынан өзгеше болды, өйткені Салас, Обиолс және автордың өзі тарауларын кеңейтіп, түзетулер енгізген. "Алмаз алаңының" туындауы туралы әңгімелеу қызықты болса да, романның қалай қалыптасқанын, оны қандай күштер жетелегенін, жасалған жұмысты аяқтау үшін қаншалықты ерік-жігер қажет болғанын түсіндіру мүмкін бе? Ол оңай басталды ма? Женевада Салев тауына қарап, Ла Перла дель Лаго арқылы серуендеп, осы туралы ойлағанымды айту жеткілікті ме? [ ] Мен оны қызумен жаздым, әрбір жұмыс күні өмірімнің соңғысы сияқты. Мен соқырша жұмыс істедім, таңертең жазғанымды түстен кейін түзетіп, жылқының бақытсыздыққа ұшырап, жолдан бұрғышықтамауы үшін тоқпанды міцкеп ұстадым. [ ] Бұл үлкен нервтік шиеленіс кезеңі болды, ол мені жартылай ауру қалдырды. Алайда, 1966 жыл Sant Jordi сыйлығын алған "Камелиялар көшесінің" жарық көрген жылы болды, оған тікелей кандидат ретінде қатыспаған. Бұл факт режиссердің бұрын жарық көрген туындыны марапаттау туралы шешім қабылдауына себеп болды. Осы романмен ол 1967 жылы әдебиет және эссе саласындағы Серра д'Ор сыншыларының сыйлығын және 1969 жылы Рамон Льюлл романы сыйлығын алды. 1967 жылы ол "Сынған айна" романымен айналыса бастады, ол жылдар өткен соң автордың ең сәтті туындыларының біріне айналды. "Сынған айна" - премьерасы өтпеген "Бір күн" пьесасының қайта өңделген нұсқасы. Ол сонымен қатар "Теңіз жағасындағы бақ" және "Менің Кристинам және басқа да әңгімелер" атты екі туынды жариялады. 1970 жылдан бастап оның туындылары басқа тілдерге аударыла бастады, бірақ оның алғашқы аудармасы 1965 жылы испан тілінде "La Plaza del Diamante" болды. Содан кейін, Азамат соғысы кезіндегі достарымен қайта кездескеннен кейін, ол 1972 жылы Кармен Манрубияның Романия-де-ла-Селвадағы шағын үйіне қоныстанды, бірақ Женевада тұруын тоқтатқан жоқ, бірақ оған жиірек сапар шекті.