Кіріспе

Акридин – органикалық қосылыс және C13H9N формуласы бар азот гетероциклі. Акридиндер – негізгі сақинаның алмастырылған туындылары. Бұл антраценмен құрылымдық тұрғыдан байланысты, жазық молекула, оның орталық CH тобының бірі азотқа алмастырылған. Пиридин мен хинолин сияқты, акридин де шамалы сілтілік қасиетке ие. Бұл инелер түрінде кристалданатын дерлік түссіз қатты зат. Акридиннің коммерциялық қолданылуы шектеулі; бір кезде акридин бояулары кең таралған, бірақ қазір олар акридин апельсіні сияқты тар мақсаттағы қолданыстарға ғана шектелген. Атауы – қосылыстың өткір иісіне және теріні тітіркендіретін әсеріне сілтеме жасайды.

Реакциялар

Акридин қанықпаған N гетероциклыне тән реакцияларды көрсетеді. Ол алкил йодтармен N-алкилденуге түсіп, алкил акридиний йодтарын түзетіп, олар сілтілік калий феррицианидінің әсерінен N-алкил акридондарға оңай түрленеді.

Негізгілік

Акридин және оның гомологтары нашар негізді. Акридин – жарық әсерінен негіздік қасиеттері күшейтілген фотобаза, оның негізгі күйдегі pKa көрсеткіші пиридиндікіндей 5.1-ге, ал қозған күйдегі pKa көрсеткіші 10.6-ға тең. Ол хинолинмен де қасиеттері ортақ.

Редукция және тотығу

Акридиндер 9,10 дигидроакридиндерге дейін тотығуын тоқтату арқылы айналдырылуы мүмкін, кейде оларды лейкоакридиндер деп те атайды. Калий цианидімен реакцияласу нәтижесінде 9-циано-9,10-дегидротуындысы алынады. Калий перманганатымен тотықтырғанда акридинин қышқылы (C9H5N(CO2H)2) түзіледі, ол кинолин-1,2-дикарбон қышқылы деп те белгілі.

Қолданбалар

Бірнеше бояулар мен дәрілер акридин қаңқасын қамтиды. Профлавин сияқты көптеген акридиндер де антисептикалық қасиеттерге ие. Акридин және оған ұқсас туындылар (мысалы, амаскрин) ДНК мен РНК-ға интеркаляция арқылы байланысады. Акридин оранжевый (3,6 диметиламиноакридин) – жасуша циклын анықтауға пайдалы нуклеин қышқылына селективті метахроматикалық бояу.

Түстер

Бір кезде акридин бояулары саудада маңызды болған, бірақ қазір олар сирек кездеседі, себебі олар жарыққа төзімді емес. Акридин бояулары 1,3 диаминобензол туындыларын конденсациялау арқылы дайындалады. 2,4 диаминотолуеннің ацетальдегидпен реакциясын мысалға келтіруге болады: 9 фенилакридин – хрисанилиннің негізгі қосылысы, яғни 3,6 диамино 9 фенилакридин, ол фосфин бояғышының (фосфин газымен шатастырмау керек) негізгі құрауышы, розанилин өндірісінің қосалқы өнімі. Хрисанилин жібек пен жүнді нәзік сары түске бояйтын қызыл түсті тұздар құрайды; тұздардың ерітінділері нәзік сары-жасыл флуоресценциямен сипатталады. Хрисанилинді О. Фишер мен Г. Кёрнер о-нитробензальдегидті анилинмен конденсациялау арқылы синтездеді, нәтижесінде алынған о-нитро-п-диаминотрифенилметан тиісті амин қосылысына дейін тотығуға ұшырады, ол тотыққанда хрисанилин береді. Бензофлавин, хрисанилиннің изомері, сондай-ақ бояғыш зат болып табылады және оны К. Олер м-фенилендиамин мен бензальдегидтен дайындады. Бұл заттар конденсацияланып тетрааминотрифенилметан түзеді, ол қышқылдармен қыздырылғанда аммиакты жоғалтады және 3,6 диамино 9,10 дигидрофенилакридин береді, одан бензофлавин тотығу арқылы алынады. Бұл сары ұнтақ, ыстық суда жақсы ериді. Бұл қосылыс генетикалық кодтың үштік табиғатын анықтауға көмектесті.

Қауіпсіздік

Акридин теріні тітіркендіреді. Оның (егеуқұйрықтар, ауызша) 2000 мг/кг және 500 мг/кг (ешкілер, ауызша) құрайды.