Орталық Африкадағы Шад көлі

Кіріспе

Орталық Африкадағы көл, Африкадағы көл. Чад көлі (بحيرة تشاد, Канури: Sádǝ, ) – Нигерия, Нигер, Чад және Камерун елдерінің батыс және орталық Африкадағы тоғысқан жерінде орналасқан, суы құрлыққа ағып кетпейтін тұщы сулы көл. Көлдің су жиналатын алабы бар. Бұл Батыс-Орталық Африкадағы маңызды сулы-батпақты экожүйе. Көл жағалауы қамыс пен батпаққа толы, ал көл бойындағы жазықтар құнарлы, осы себепті ол маңызды суармалы егіс шаруашылығы аймағы болып табылады. Көл су ресурстарына бай және Африкадағы тұщы су балықтарын өндірудің маңызды орталықтарының бірі. Чад көлі терең оңтүстік және көлбеу солтүстік бөліктерге бөлінеді. Көлге Шари өзені сияқты өзендер арқылы су келеді. Су деңгейі маусымға қарай күрт өзгереді, көлдің ауданы да айтарлықтай өзгеріп тұрады. Африканың ылғалды кезеңінде Чад көлінің ауданы жеткен. Алайда, құрғақшылықтың күшеюіне байланысты көлдің беті бірте-бірте кішірейді. 19 ғасырда Чад көлінің ауданы 2 км² болса да, климаттың өзгеруі мен адамның суды басқа бағытқа бұруы салдарынан 1970 жылдардың ортасынан бері көлдің ауданы айтарлықтай азайды және ауданы аралығында құбылып тұрады.

Тарихқа дейінгі кезең және тарих

Чад алабы Африка қалқанының шөгуінен пайда болды. Төртінші кезеңнің көп бөлігінде алапта су көздері мол болды. Осы кезеңнің соңына қарай климат құрғақтанды. Шамамен 20 000 – 40 000 жыл бұрын алаптың солтүстігінде эолианиттік құм төбелер қалыптаса бастады. Чад көлі аймағы б.з.д. 39 000 және б.з.д. 300 жылдар аралығында төрт рет гүлденді, стратиграфияда қалың диатомит және көлдік шөгінділерді қалдырды. Бұл Мега-Чад деп аталды. Мега-Чадтың ең терең жері шамамен 2 км-ден асып, ауданы 2 км² шамасында болды.

Африканың ылғалды кезеңінде қалыптасқан кең сулар көл жағасында балықшылардың қоныстарын дамытуға жағдай жасады, ал Нило-Сахара этносы да осы кезеңде Чад көліне көшіп келді. Сахель аймағында да осы уақытта егіншілік пайда болды. 1800 жылға қарай Гаджиганна атты қыш ыдыстар жасау мәдениеті қалыптасты, бастапқыда мал өсірушілер, бірақ шамамен 1500 жылдан бастап көл жағасындағы тұрақты елді мекендерде өмір сүрді. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Paniceae тайпасына жататын жабайы шөптер, жабайы күріш және Чад көлі аймағындағы ең ерте отандық талқан (Pearl millet) 1200–1000 ж.б.э. мерзіміне жатқызылды. Батыс Африкадағы ең көне отандық талқан Чад алабында, жабайы шөптермен бірге күйген күйінде табылған, оның мерзімі 800–1000 ж.б.э. шамасында. 500 жылға қарай көлдің оңтүстігінде тұрақты ауылдар құрылды, ал ірі археологиялық жаңалықтарға Сао цивилизациясы жатты. 5 ғасырға қарай түйелер Сахара арқылы Феззанға немесе шығысқа қарай Дарфурға транссахаралық сауда үшін қолданыла бастады. Арабтардың 7 және 8 ғасырларда Солтүстік Африканы жаулап алуынан кейін Чад алабы мұсылман елдерімен тығыз байланысты болды. Еуропалық академиялық және бизнес қауымдастықтары арасында Африкаға қызығушылықтың артуына байланысты 19 ғасырда еуропалықтар Чад көлі аймағын жан-жақты сипаттады. 1898–1909 жылдары үш ғылыми экспедиция жүргізілді. Тәуелсіздік алған кезде Чад көліне жақын елдердің экономикалық негізі нашар ғана емес, сонымен қатар этникалық, діни және саяси қақтығыстар күрделі болды. Тәуелсіздік алған Нигерия мен Нигерде төңкерістер болды, ал Чадта азамат соғысы жалғасты. Көл бойындағы елдердің Чад көлін қорғау туралы ойламауы экологиялық проблемаларға әкелді. Бұл – экстенсиялық жарық депрессиясы типіндегі рифтік алап, оны төрт екінші құрылымдық бөлімге бөлуге болады: оңтүстік депрессия, солтүстік депрессия, орталық көтеріліс және шығыс беткей. Алаптың оңтүстік депрессиясы профильде шығысында тік беткейлері және батысында жұмсақ беткейлері бар асимметриялық жарық депрессиясы құрама рифтімен сипатталады және жазықтықта NNW бағытта таралады. Алаптың екі жағында екі үлкен алапты шектеуші қалыпты жарылыс пайда болған, ортасында грабен стиліндегі жарылыс және депрессия бар. Шығыс және батыс жақтары төмен бұрышты, жұмсақ еңіс аймақтары. Шығыс шекаралық жарылыстың бұрышы шамамен 55°, ал батыс жарылысының бұрышы шамамен 45°. Беткей аймағындағы ішкі қабаттың жалпы қалыңдығы салыстырмалы түрде жұқа. Алаптың орталық аймағында шөгінді қабаттарының қалыңдығы үлкен, ал шөгінді орта аймағының қалыңдығы 100 м-ден асып түседі. Алаптың солтүстік бөлігі профильде батысында тік, ал шығысында жұмсақ болып көрінеді. Алапты шектеуші жарылыстарға параллель бес жарылыс аймағы батыстан шығысқа қарай дамыған. Чад көлі Ұлы тосқауыл деп аталатын жағалаумен солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінеді, солтүстік алаптың түбінде және оңтүстік алаптың түбінде. Оңтүстіктегі су деңгейі теңіз деңгейінен жоғары болғанда, ол солтүстікке ағып өтеді, ал шығыс суларында толық суға батпаған құм төбелер архипелаг құрайды. Чад көлі аймағының климаты континенттік және теңіздік ауа массаларының күшті әсеріне тап болады. Жазда теңіз ауа массасы солтүстікке қарай жылжып, маусымдық жауын-шашын тудырады. Жаздың соңында континенттік ауа массасы қайтадан басым болады. Чад көлі – тереңдігі аз ішкі көл, ал Чад алабындағы жауын-шашын атмосфералық айналымдағы шағын өзгерістерге өте сезімтал, сондықтан Чад көлінің ауданы климаттың өзгеруіне қатты тәуелді. Шамадан тыс жайылым және орманды жоюдан өсімдік жамылғысының жоғалуынан туындаған құрғақ климат және көлге су жеткізетін өзендерден суды бұрып жіберген ірі суару жобалары Чад көлінің кішіреюіне себеп болады. 1870 жылы Чад көлінің ауданы шамамен 7 км² болды. Көл жаңбырлы маусымда Бахр-эль-Газалдан ағып шыға алды. 20 ғасырдың басында Чад көлі қысқа уақытқа кішіреп, 20 ғасырдың ортасында жаңа деңгейге жетіп, Бахр-эль-Газалдан қайтадан ағып кетті. Осы кезеңде Чад көлі едәуір кішіреп, кейінгі кезеңдерде өзгеріске ұшырады. 1995 жылдан 1998 жылға дейін ауданы қысқарды, 2000 жылы 2000 га-ға жетті, ал 2013 жылдан 2016 жылға дейін жер бетіндегі судың орташа ауданы шамамен 2000 га болды, ал шілдеде 2015 жылы ең үлкен ауданы 2000 га-ға жетті.

The vast waters formed during the African humid period provided conditions for the emergence of lakeside fishermen's settlements, and the Nilo Saharan ethnic group also migrated to Lake Chad during this period. Agriculture also emerged in the Sahel region at this time. By 1800 BC, a pottery culture known as Gajiganna had emerged, initially as pastoralists, but, starting around 1500 BC, living in settled hamlets at the side of the lake. The archaeological discovery revealed wild grasses, mostly of the tribe Paniceae, and wild rice together with the earliest domesticated Pearl millet in the Lake Chad region, dating to 1200 1000 cal BC. One of the oldest domesticated Pearl millet in West Africa was found in the Chad Basin, charred together with wild grasses, and their era can be traced back to 800 1000 cal BC. Permanent villages were established to the south of the lake by 500 BC, and major archaeological discoveries include the Sao civilization. By the 5th century AD camels were being used for trans Saharan trade via the Fezzan, or to the east via Darfur. After the Arabs conquered North Africa during the 7th and 8th centuries, the Chad Basin became increasingly linked to the Muslim countries. Following the growing interest in Africa among European academic and business communities, the Lake Chad area was extensively described by Europeans in the 19th century. Three scientific expeditions were conducted between 1898 and 1909. At the beginning of independence, the countries surrounding Lake Chad not only had a poor economic foundation, but also had more complex ethnic, religious, and political conflicts. Nigeria and Niger, which had just gained independence, experienced continuous coups, while Chad also experienced ongoing civil war. The inability of countries along the lake to consider the protection of Lake Chad has led to a series of environmental problems. It is an extensional fault depression type rift basin, which can be divided into four secondary structural units: southern depression, northern depression, central uplift, and eastern slope. The southern depression of the basin is characterized by an asymmetric fault depression composite rift with steep slopes in the east and gentle slopes in the west on the profile, and is distributed in an NNW direction on the plane. There are two large basin‐bounding normal fault developed on both sides of the basin, with a graben style fault and depression in the middle. The east and west sides are outward dipping low angle gentle slope areas. The eastern boundary fault is steep with a dip angle of about 55 °, while the western fault has a dip angle of about 45 °. The overall thickness of the inner layer in the slope area is relatively thin. In the central area of the basin, the thickness of the sedimentary strata is large, and the thickness of the sedimentary center zone reaches over The northern part of the basin appears steep in the west and gentle in the east on the profile. Five fault structural zones parallel to the basin‐bounding faults have developed from west to east. Lake Chad is divided into north and south parts by a shallow sill called the Great Barrier, with the bottom of the northern basin at an altitude of and the bottom of the southern basin at When the water level in the south exceeds above sea level, it will flow into the north. and the sand dunes that are not completely submerged in the eastern waters form an archipelago. The climate of the Lake Chad region is strongly influenced by continental and maritime air masses. The maritime air mass moves northward during the summer, producing seasonal precipitation. In late summer, continental air mass dominate again. Lake Chad is a shallow inland lake, and the rainfall in the Chad basin is very sensitive to small changes in atmospheric circulation, so the surface area of Lake Chad is greatly affected by climate change. Dry climate due to vegetation loss from overgrazing and deforestation and large scale irrigation projects that diverted water from the rivers that feed the lake are the main reasons for the shrinkage of Lake Chad. In 1870, the area of Lake Chad was about The lake was able to flow out of the Bahr el Ghazal during the rainy season. At the turn of the 20th century the area of Lake Chad shrank briefly, and reached a new high in the middle of the 20th century and overflowed from the Bahr el Ghazal again. During this period, Lake Chad shrunk considerably and fluctuated in the range of thereafter. further shrunk to in 1975, From 1995 to 1998, it fluctuated within the range of The area once reached in 2000, and the average area of surface water from 2013 to 2016 was about , with the largest area being in July 2015.

Экология

Чад алабының бір бөлігі Нигериядағы Чад алабы ұлттық паркіне кіреді, ал ел және Камерун бірге 1,5 км² ауданы бар Чад көлі Рамсар ылғалды жерін құрды. Айналасындағы тығыз орман акация, баобаб, пальма және үнді құрмасы (Indian jujube) өсетін ашық орманға айналдырылды. Көлде бір уақытта миллионнан астам құйрыққанаттыларды (ruff) байқауға болады. Бұрын кең таралған ірі сүтқоректілерге қызыл маңдайлы газель, дама газель, патас маймылы, жолақты гиена, гепард және қарақал кіреді, ал Африка пілі, суырсүңгір, бегемот, ситатунга және коб ылғалды жерлерде кездеседі. Қазіргі уақытта көптеген ірі сүтқоректілер аңшылықтың салдарынан жойылып, олардың орнына ірі қара малдың саны артып келеді. Бұл Нигерия, Нигер, Чад және Камерун үшін бай балық аулау аймағына айналды. Маусымдық су тасқыны және ауа температурасының маусымдық жоғарылауы тұздылықтың төмендеуіне, судың лайлануына және трофикалық деңгейдің артуына алып келеді, бұл фитопланктон мен зоопланктонның өсуіне ықпал етеді. Осының нәтижесінде ірі балықтар су айдынында маусымдық көшіп-қоныс жасайды, су тасқыны кезінде құнарлы жазықтарда жем жеу және көбейу мүмкіндігіне ие болады. Фермерлер негізінен бидай сияқты құрғақ дақылдарды егуден күрішке көшкен, ол көп суды қажет етеді, бұл топырақтың тұздануын және судың эутрофикациялануын күшейтеді. 1970 жылдан бері алаптың оңтүстік бөлігіндегі бес ел Шари, Логон және Йобе өзендерінің жоғарғы ағысында суды ұстап қалу мақсатында көптеген су шаруашылығы жобаларын салған, нәтижесінде көлге келіп толысқан судың мөлшері күрт азайды. 1970 жылдан 1990 жылға дейінгі кезеңде Шари және Логон өзендерінің орташа жылдық су ағыны 1950 жылдан 1970 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда тек 55% құрады. 1980 жылдан бері Шари және Логон өзендерінің үштен бір бөлігі Орталық Африка Республикасы тарапынан суару және гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бұрылып алынып, тоқтатылды. Камерун, Нигер, Нигерия және Чад 1964 жылдың 22 мамырында Чад көлі бассейні комиссиясын құрды. Орталық Африка Республикасы 1996 жылы, ал Ливия 2008 жылы комиссияға қосылды. Комиссияның бас кеңсесі Чадтың Нджамена қаласында орналасқан. Комиссияның міндеттеріне Чад көлі мен оның су ресурстарын басқару, экожүйені қорғау, аймақтық интеграцияны, бейбітшілікті, қауіпсіздікті және Чад көлі аймағындағы дамуды ілгерілету кіреді. Айналасындағы елдердің Чад көлін сумен толықтыру жоспарына Конго өзені бассейнінен Шари өзені бассейніне жыл сайын су тасымалдау үшін канал салу және жол бойындағы бірнеше бөгеттерді пайдаланып электр энергиясын өндіру кіреді.

Part of the Chad Basin is located within the Chad Basin National Park in Nigeria, and the country and Cameroon have established the Lake Chad Ramsar Wetland with a total area of The surrounding dense woodland has been converted to open forest with acacias, baobabs, palms and Indian jujube. and more than one million ruff can be observed on the lake at one time. The once common large mammals include red fronted gazelle, dama gazelle, patas monkey, striped hyena, cheetah and caracal, while African elephant, otter, hippopotamus, sitatunga and kob are distributed in the wetlands. At present, most of the large mammals have been hunted to extinction, replaced by a large number of cattle. This makes it a rich fishing ground for communities across Nigeria, Niger, Chad, and Cameroon. The seasonal influx of floods combined with seasonal increases in air temperature leads to decreased salinity, increased turbidity, and increased trophic levels, which catalyzed a surge in the number of phytoplankton and zooplankton, allowing large fish to migrate seasonally within the watershed to feed and breed in the fertile floodplain when floods arrive. Farmers have shifted from planting mainly dry crops, such as wheat, to rice with high water demand, resulting in more serious soil salinization and water eutrophication. Since 1970, five countries in the southern part of the basin have constructed numerous water conservancy projects in the upper reaches of the Chari River, Logone River, and Yobe River to intercept river water, resulting in a sharp decrease in the amount of water entering the lake. The average annual inflow of the Chari River and the Logone River from 1970 to 1990 was only 55% of that from 1950 to 1970. Since the 1980s, one third of the water in the Chari River and the Logone River has been diverted and intercepted by the Central African Republic located upstream for agricultural irrigation and hydroelectric power generation. Cameroon, Niger, Nigeria, and Chad established the Lake Chad Basin Commission on 22 May 1964. The Central African Republic joined in 1996, and Libya joined in 2008. The headquarters of the committee is located in N'Djamena, Chad. The commission's tasks include managing Lake Chad and its water resources, protecting the ecosystem, and promoting regional integration, peace, security, and development in the Lake Chad region. The surrounding countries' water replenishment plan for Lake Chad includes the construction of a canal to transport of water from the Congo River Basin to the Chari River Basin every year, and use a series of dams along the route to generate electricity.