Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Австралиядағы эндорхей көлі.
Endorheic lake in South Australia
Эйр көлі (/ɛər/ AIR), ресми түрде Кати Тханда – Эйр көлі деп аталады, Оңтүстік Австралияның Қиыр Солтүстік аймағының шығыс-орталық бөлігінде орналасқан эндорхей көлі, Аделаидадан шамамен солтүстікке қарай жатыр. Бұл көл – кеңінен таралған Эйр көлі бассейнінің шөгінді орталығы және Австралиядағы ең төменгі табиғи нүкте, теңіз деңгейінен шамамен төмен. Сирек толып құйылған жағдайларда, ол Австралиядағы ең үлкен көл болып табылады, ауданы 9500 шаршы километрге дейін жетеді. Көл толып тұрғанда тұздылығы теңіз суымен бірдей, бірақ көл құрғап, су буланып кеткенде гиперсольді болады. Көл 1840 жылы оны алғаш көрген еуропалық саяхатшы Эдвард Джон Эйрдің құрметіне аталған. 2012 жылдың желтоқсан айында аборигендердің Кати Тханда атауын қосу үшін ресми түрде қайта аталды.
Lake Eyre (/ɛər/ AIR), officially known as Kati Thanda–Lake Eyre, is an endorheic lake in the east central part of the Far North region of South Australia, some north of Adelaide. The shallow lake is the depocentre of the vast endorheic Lake Eyre basin, and contains the lowest natural point in Australia, at approximately below sea level. On the rare occasions that it fills completely, it is the largest lake in Australia, covering an area of up to When the lake is full, it has the same salinity as seawater, but becomes hypersaline as the lake dries up and the water evaporates. The lake was named in honour of Edward John Eyre, the first European to see it in 1840. It was officially renamed in December 2012 to include its Aboriginal name, Kati Thanda, in accordance with a policy of dual naming.
География
Кати Тханда – Лейк-Эйр Орталық Австралияның шөлдерінде, Оңтүстік Австралияның солтүстігінде орналасқан. Лейк-Эйр бассейні – көл төбесін қоршап тұрған ішкі ағынды жүйе, оның ең төменгі бөлігі маусымдық кеңеюінен және одан кейін тұтқынға түскен судың булануынан пайда болған ерекше тұзды жазықпен толтырылған. Тіпті құрғақ маусымда да Кати Тханда – Лейк-Эйрде әдетте аздап су қалады, көбінесе оның жиектерінде 200-ден астам кішігірім қосалқы көлдерде жиналады. Көл плейстоцен дәуірінің соңынан кейін оңтүстікке қарай тектоникалық көтерілу болғаннан кейін эолдық процестер нәтижесінде пайда болды. Кати Тханда – Лейк-Эйрге жатқызылатын биіктік көлдің ең терең бөліктеріне, Белт шығанағы мен Мадиган шығанағына сілтеме жасайды. Жағалау Лейк-Эйр бассейніндегі шөгінділердің максималды жиналатын аймағы болып табылады. Лейк-Эйр екі бөлікке бөлінген, олар Гойдер каналы арқылы біріктірілген. Бұл бөліктер Солтүстік Лейк-Эйр, оның ұзындығы және ені және Оңтүстік Лейк-Эйр, оның өлшемдері болып белгілі. Тұз қабықтары Солтүстік Лейк-Эйрдің Оңтүстік Белт шығанағы, Джекбут шығанағы және Мадиган шығанағының қосалқы бассейндерінде ең қалың – дейін жетеді. 1883 жылдан бері Лейк-Эйрді арна немесе құбыр арқылы бассейне жеткізілген теңіз суымен толтыру ұсыныстары жасалып келеді. Мақсатының бір бөлігі – булануды арттыру және осылайша Лейк-Эйрдің кеңейтілгенінен желге қарай орналасқан аймақта жауын-шашынды арттыру. Қосымша жауын-шашынның мөлшері аз деп есептелді. Бассейннің теңіз деңгейінен төменгі орналасуы және аймақтың жоғары жылдық булану деңгейі (аралығы) ескерілгенде, мұндай жобалар көбінесе практикалық емес деп саналады, себебі тұздың жиналуы инженерлік арнаны жылдам жауып тастауы мүмкін. Күнделікті булану деңгейінде ағып жатқан виадук сумен қамтамасыз етеді, одан кейін теңіз пайда болады. Егер тұзды су теңізге қайтарылмаса, онда әр жылы тұздың тұнбалары түседі.
Kati Thanda–Lake Eyre is in the deserts of central Australia, in northern South Australia. The Lake Eyre Basin is a large endorheic system surrounding the lakebed, the lowest part of which is filled with the characteristic salt pan caused by the seasonal expansion and subsequent evaporation of the trapped waters. Even in the dry season, there is usually some water remaining in Kati Thanda–Lake Eyre, normally collecting in over 200 smaller sub lakes within its margins. The lake was formed by aeolian processes after tectonic upwarping occurred to the south subsequent to the end of the Pleistocene epoch. The altitude usually attributed to Kati Thanda–Lake Eyre refers to the deepest parts of the lake floor, in Belt Bay and the Madigan Gulf. The shoreline lies at The lake is the area of maximum deposition of sediment in the Lake Eyre Basin. Lake Eyre is divided into two sections which are joined by the Goyder Channel. These are known as Lake Eyre North, which is in length and wide, and Lake Eyre South, which measures The salt crusts are thickest—up to —in the southern Belt Bay, Jackboot Bay and Madigan Gulf sub basins of Lake Eyre North. Since 1883, proposals have been made to flood Lake Eyre with seawater brought to the basin via a canal or pipeline. The purpose was, in part, to increase evaporation and thereby increase rainfall in the region downwind of an enlarged Lake Eyre. The added rainfall has been modelled as small. Due to the basin's low elevation below sea level and the region's high annual evaporation rate (between ), such schemes have generally been considered impractical, as it is likely that accumulation of salt deposits would rapidly block the engineered channel. At a rate of evaporation per day, a viaduct flowing a would supply enough water to create a sea. If brine water were not sent back to the ocean, it would precipitate of salt every year.
Тұздылығы
Топан судың алты айға созылған кезеңінде тұз қабығының еруіне байланысты көлдің тұздылығы артады, соның салдарынан балықтардың жапсақ өлмі болады. Көлдің тереңдігі артқан сайын тұздылығы теңіз суынан аспайды, бірақ су булану кезінде тұздылығы күшейеді және белгілі бір тереңдікте қанығуға жетеді. Көл қаныққанда Dunaliella salina балдыршасының құрамындағы бета-каротин пигментінің әсерінен қызғылт түске боялады.
The salinity in the lake increases as the salt crust dissolves over a period of six months of a major flood, resulting in a massive fish kill. When over deep, the lake is no saltier than the sea, but salinity increases as the water evaporates, with saturation occurring at about a depth. The lake takes on a pink hue when saturated, due to the presence of beta carotene pigment caused by the alga Dunaliella salina.
Тарих
Ванкангурру (сондай-ақ Арабана/Ванкангурру, Вангангуру, Вангангурру, Вонкангурру) – Ванкангурру жерінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Бұл тіл Оңтүстік Австралияның Арабана тілімен тығыз байланысты. Ванкангурру тілінің географиялық аймағы дәстүрлі түрде Оңтүстік Австралия мен Квинсленд шекаралық аймағында орналасқан, Birdsville қаласын қамтиды және оңтүстікке қарай Иннаминка мен Кати Тхандаға дейін созылады, соның ішінде Диамантина округінің жергілікті әкімшілік аймақтары мен Оңтүстік Австралияның шөлді аймақтар қауымдастығының құзыретіне кіреді.
Wangkangurru (also known as Arabana/Wangkangurru, Wangganguru, Wanggangurru, Wongkangurru) is an Australian Aboriginal language spoken on Wangkangurru country. It is closely related to Arabana language of South Australia. The Wangkangurru language region was traditionally in the South Australian Queensland border region taking in Birdsville and extending south towards Innamincka and Kati Thanda, including the local government areas of the Shire of Diamantina as well as the Outback Communities Authority of South Australia.
Су тасқыны
Әдетте су тасқыны үш жылда бір рет, он жылда бір рет су тасқыны, ал толып кету немесе жақында толуы ғасыр сайын бірнеше рет болады. Көлдегі су тез буланып кетеді, ал келесі жаздың соңына қарай шағын немесе орташа су тасқыны құрғап қалады. Көлге келіп толысатын судың көп бөлігі Уорбертон өзені арқылы келеді. 1974 жылы ең үлкен су тасқыны болды, ал 1999–2001 жылдары да су тасқыны болған. Жергілікті жаңбыр Кати Тханда–Ейр көлін де толтыра алады, мысалы, 1984 және 1989 жылдары болғандай. 2007 жылдың қаңтар айындағы кұйылыс жаңбыр көлге жетуіне шамамен алты апта уақыт кетті, бірақ көлге аз ғана су келді. Көл жақында су басқан кезде суы тұщыға жақын болады, соның салдарынан сүйекті көкбалық (Nematolosa erebi), Эйр көлінің бассейніне тән алтын балық (Macquaria ambigua) және түрлі шағын тоқал балық түрлері (Craterocephalus spp.) сияқты жергілікті тұщы су балықтарында өмір сүре алады.
Typically a flood occurs every three years, a flood every decade, and a fill or near fill a few times a century. The water in the lake soon evaporates, with a minor or medium flood drying by the end of the following summer. Most of the water entering the lakes arrives via Warburton River. and 1999–2001, with the highest flood of in 1974. Local rain can also fill Kati Thanda–Lake Eyre to , as occurred in 1984 and 1989. Torrential rain in January 2007 took about six weeks to reach the lake but only placed a small amount of water into it. When recently flooded, the lake is almost fresh, and native freshwater fish, including bony bream (Nematolosa erebi), the Lake Eyre Basin sub species of golden perch (Macquaria ambigua) and various small hardyhead species (Craterocephalus spp.) can survive in it.
2009 жылдан 2011 жылға дейін
2009 жылғы Эйр көлінің су тасқыны мамыр айының соңында шамамен тереңдікке жетті, бұл оның тіркелген ең тереңдігінің төрттен бірін құрайды. Квинсленд пен Оңтүстік Австралия шекарасы арқылы судың көлемі өтті, оның көп бөлігі Джорджина өзеніндегі ауқымды су тасқынынан келді. Алайда, осы өзендердің төменгі ағысында жауын-шашынның өте аз болуы (жоғарғы ағыстағы мол жауын-шашынмен салыстырғанда) судың көп бөлігі шөлге сіңіп кетті немесе көлге жеткенше буланып, көлде тек аз ғана қалды, ол жалпы ауданының 12% немесе 12 мың шаршы шақырымды құрады. Су тасқыны көлінің ең терең бөлігін (Белт шығанағын) наурыздың соңына дейін толтырмағандықтан, құстардың аз ғана саны пайда болды, олар Айр көлі бассейнінің жоғарғы ағысында, Бердсвиллден солтүстікке қарай ұя салуды жөн көрді, мұнда желтоқсан айында муссонды жаңбырдың нәтижесінде үлкен көлдер пайда болды. 2010 жылдың жазындағы мол жауын-шашын Айр көлі бассейнінің Диамантина, Джорджина және Купер өзендеріне су жеткізді, Купер өзені 1990 жылдан бері алғаш рет көлге жетті. Жауын-шашынның артуы көптеген құстардың көшуіне және көбейіп өруіне мүмкіндік берді. 2011 жылдың наурыз айының басында Стюарт және Уорринер су алаптарындағы қатты жергілікті жаңбырлар Оңтүстік Эйр көлін толтырды, ал Солтүстік Эйр көлінің шамамен 75 пайызы алдымен Нилс және Макумба өзендерінен, кейін Варбертон өзенінен сумен жабылды.
The 2009 Lake Eyre flood peaked at deep in late May, which is a quarter of its maximum recorded depth of of water crossed the Queensland–South Australian border with most of it coming from massive floods in the Georgina River. However, owing to the very low rainfall in the lower reaches of these rivers (contrasting with heavy rainfall in the upper catchments), the greater proportion soaked into the desert or evaporated en route to the lake, leaving less than in the lake, which covered an area of , or 12% of the total. As the flood did not start filling the lake's deepest point (Belt Bay) until late March, little bird life appeared, preferring instead to nest in the upper reaches of the Lake Eyre Basin, north of Birdsville, where large lakes appeared in January as a result of monsoonal rain. The high rainfall in summer 2010 sent flood water into the Diamantina, Georgina and Cooper Creek catchments of the Lake Eyre basin, with the Cooper Creek reaching the lake for the first time since 1990. The higher rainfall prompted many different birds to migrate back to the area for breeding. Heavy local rain in early March 2011 in the Stuart Creek and Warriner catchments filled Lake Eyre South, with Lake Eyre North about 75 per cent covered with water firstly from the Neales and Macumba Rivers, and later from the Warburton River.
2015-2016 жылдар аралығында
2015 жылдың соңында штаттың солтүстік-шығысында ауыр жаңбыр жауғаннан кейін су Эйр көліне құйыла бастады.
In late 2015, water began flowing into Lake Eyre following heavy rain in the north east of the state.
2019 жыл
2019 жылдың наурыз айының соңында қаңтар айында Солтүстік Квинслендте құйрық жаңбырдың салдарынан су тасқыны келді. Бұрын судың көлге жетуіне үш айдан он айға дейін уақыт кеткен, бірақ бұл жолы ол екі айда жетті. Алғашқы су тасқынынан кейін, «Тревор» циклынан соң жауған жаңбырдан туған тағы бір су көтерілісі болды. Жергілікті тұрғындар мен мал өсірушілер өзеннің табиғи ағысын сақтаудың маңыздылығын, су тасқыны кезінде оны пайдаланудың қажеті жоқ екенін айтады, себебі табиғи жүйеге кез келген араласу экожүйеге зиян келтіруі мүмкін.
In late March 2019, floodwaters began arriving as a result of torrential rains in northern Queensland in January. In the past, the water had taken anywhere from three to 10 months to reach the lake, but this time it arrived in two. The first flooding would be closely followed by another surge, following rains produced by Cyclone Trevor. Traditional owners and graziers agree that it is essential that the river run its course and should not be harvested during floods, as any interference in the natural systems could damage the ecosystem.
Жайық клубы
Lake Eyre Yacht Club - бұл көлдің су тасқыны кезінде жүзетін, оның ішінде 1997, 2000, 2001, 2004, 2007 және 2009 жылдардағы саяхаттарды қамтитын теңізшілердің тобы. 1975, 1976 және 1984 жылдары бірнеше тіркемелі қайықтар Кати Тханда – Lake Eyre көліне, су тасқынының деңгейі жеткен кезде барды. 2010 жылдың шілдесінде Яхта клубы 1976 жылдан бергі алғашқы регатасын және Купер-Криктегі тұщы сулы көл Килламперпунна көліндегі алғашқы жүзуін өткізді. Купер өзені 1990 жылдан бері алғаш рет Кати Тханда – Lake Eyre көліне жетті. Болжам бойынша, мұндай сулар 100 жылдың ішінде шамамен 8 рет Lake Eyre көліне жетеді. Көл толып тұрғандағы ерекше құбылыс – түске қарай бетінің өте тегіс болуы. Осы кезде көкжиек пен су бетін ажырату қиын, өйткені көл аспанды керемет бейнелейді. Lake Eyre Yacht Club-тың капитаны осы уақытта жүзудің аспандағы саяхатқа ұқсайтынын айтты.
The Lake Eyre Yacht Club is a dedicated group of sailors who sail on the lake's floods, including recent trips in 1997, 2000, 2001, 2004, 2007 and 2009. A number of trailer sailers sailed on Kati Thanda–Lake Eyre in 1975, 1976, and 1984, when the flood depth reached In July 2010 The Yacht Club held its first regatta since 1976 and its first on Lake Killamperpunna, a freshwater lake on Cooper Creek. The Cooper had reached Kati Thanda–Lake Eyre for the first time since 1990. It is estimated that these waters reach Lake Eyre roughly 8 years in 100. When the lake is full, a notable phenomenon is that around midday the surface can often become very flat. The surface then reflects the sky in a way that leaves both the horizon and water surface virtually impossible to see. The commodore of the Lake Eyre Yacht Club has stated that sailing during this time has the appearance of sailing in the sky.
Жер бетіндегі жылдамдық рекордын орнату
Кати Тханда – Айр көлі, Бонневилл тұздықтарындағыдай, әсіресе Дональд Кэмпбеллдің Bluebird Proteus CN7 көлігімен жасалғандары сияқты, жылдамдық рекордтарын орнатуға арналған әртүрлі әрекеттерге куә болған.
Kati Thanda–Lake Eyre has been a site for various land speed record attempts on its salt flats, similar to those found in the Bonneville Salt Flats, especially those by Donald Campbell with the Bluebird Proteus CN7.
Биота
Көлдегі фитопланктонға Nodularia spumigena және Dunaliella түрлерінің бірнешеуі кіреді. Ғалымдар қазірге дейін осы құстардың көлдің суымен толуын қалай сезіне алатынын, тіпті бассейнен жүздеген немесе мыңдаған шақырым қашықтықта болғанда да анықтай алмай отыр.
Phytoplankton in the lake includes Nodularia spumigena and a number of species of Dunaliella. Scientists are presently unable to determine how such birds appear able to detect the filling of the lake, even when hundreds or thousands of kilometres away from the basin.
Заң бойынша
Көлдің кеңдігі Оңтүстік Австралия үкіметі бекіткен екі қорғаулы аймақпен қамтылған: Кати Тханда – Лейк Эйр ұлттық паркі және Эллиот Прайс табиғат сақтау паркі.
The extent of the lake is covered by two protected areas declared by the Government of South Australia: the Kati Thanda–Lake Eyre National Park and the Elliot Price Conservation Park.
Сулы-жауынды жерлер
Эйр көлі Австралиядағы маңызды сулы жерлердің тізігі деп аталатын ұлттық маңызы бар сулы жерлер тізіміне енген.
Lake Eyre is on the list of wetlands of national importance known as A Directory of Important Wetlands in Australia.
Құстардың маңызды аймағы
Эйр көлі BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде белгіленген, себебі су толған кезде ол жолақты шағала мен австралиялық пеликанның кең көлемде ұялауына мүмкіндік береді, сондай-ақ қызыл мойынды авосеттердің, үшқырылған құйрықты құмқұйрықтардың, қызыл мойынды ұсақ құстардың, күміс шағалалардың және Каспий терндерінің әлемдік популяциясының 1 пайызынан астамын қамтиды.
Lake Eyre has been identified by BirdLife International as an Important Bird Area (IBA) known as the Lake Eyre Important Bird Area, because, when flooded, it supports major breeding events of the banded stilt and Australian pelican, as well as over 1% of the world populations of red necked avocets, sharp tailed sandpipers, red necked stints, silver gulls and Caspian terns.
Эир көлі халық мәдениетінде
Көл 1953 жылғы "Бақытты гиппопотам" радиоспектаклінде пайда болған.
The Lake featured in the 1953 radio play The Happy Hippopotamus.