Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үндістан мен Пәкістанның үлкен құрғақ аймағы
Large arid region in India and Pakistan
Тар шөлі, сондай-ақ Ұлы Үнді шөлі деп те аталады, Үнді субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан құрғақ аймақ. Оның ауданы Үндістанда және Пәкістанда жатыр. Бұл әлемдегі 18-ші ең ірі шөл және әлемдегі 9-шы ең ірі ыстық субтропиктік шөл. Тар шөлінің шамамен 85% Үндістанда, ал 15% Пәкістанда орналасқан. Тар шөлі Үндістанның жалпы географиялық ауданының 4,56% құрайды. Шөлдің 60% астамы Үндістанның Раджастан штатында орналасқан; Үндістандағы бөлігі Гуджарат, Пәкістан және Харьяна штатына дейін созылады. Пәкістандағы бөлігі Синд және Пәкістан провинцияларына дейін созылады (соңғы провинциядағы бөлігі Чолистан шөлі деп аталады). Индо-Ганг жазығы Тар шөлінің солтүстігінде, батысында және солтүстік-шығысында, Кютчтің Ранны оның оңтүстігінде, ал Аравали таулары шөлдің шығысында орналасқан. 2023 жылы Үндістанның Тар шөлінде жасалған соңғы палеонтологиялық жаңалық, 167 миллион жыл бұрынғыға дейін соққан, дикреозавридтер деп белгілі өсімдіктермен қоректенетін динозаврлар тобына қатысты. Бұл жаңалық Үндістанда осы сипаттағы алғашқы табылған жағдай және әлемдік қазбалар тізіміндегі осы топтың ең көне үлгісі болып табылады.
The Thar Desert, also known as the Great Indian Desert, is an arid region in the north western part of the Indian subcontinent that covers an area of in India and Pakistan. It is the world's 18th largest desert, and the world's 9th largest hot subtropical desert. About 85% of the Thar Desert is in India, and about 15% is in Pakistan. The Thar Desert is about 4.56% of the total geographical area of India. More than 60% of the desert lies in the Indian state of Rajasthan; the portion in India also extends into Gujarat, Punjab, and Haryana. The portion in Pakistan extends into the provinces of Sindh and Punjab (the portion in the latter province is referred to as the Cholistan Desert). The Indo Gangetic Plain lies to the north, west and northeast of the Thar desert, the Rann of Kutch lies to its south, and the Aravali Range borders the desert to the east. The most recent paleontological discovery in 2023 from the Thar Desert in India, dating back to 167 million years ago, pertains to a herbivorous dinosaur group known as dicraeosaurids. This discovery marks the first of its kind to be unearthed in India and is also the oldest specimen of the group ever recorded in the global fossil record.
Мұз дәуірі құлаюы
Соңғы мұздық максимум кезінде, қазіргі уақыттан 20 000 жыл бұрын, Тибет таулы аймағы шамамен мұзбен жабылған, бұл артық радиациялық күштің пайда болуына әкелді. Яғни, Тибеттегі мұз бірлік ауданына кеңістікке жоғары ендіктегі мұздан кемінде төрт есе көп сәулелену энергиясын шағылыстырды, бұл сол кездегі атмосфераны одан әрі салқындатты. Бұл аймақтық климатқа әсер етті. Жылудан туындаған төмен қысым болмағандықтан, Үндістан субконтинентінде муссон болған жоқ. Муссонның болмауы Сахарада мол жауын-шашынға, Тар шөлінің кеңеюіне, Араб теңізіне көбірек шаң жиналуына, Үндістан субконтинентіндегі тіршілік аймақтарының төмендеуіне себеп болды. Жануарлар климаттың бұл өзгеруіне Жаван елігінің Үндістанға қоныс аударуымен жауап берді.
During the Last Glacial Maximum 20,000 before present, an approximately ice sheet covered the Tibetan Plateau, causing excessive radiative forcing i. e. the ice in Tibet reflected at least four times more radiation energy per unit area into space than ice at higher latitudes, which further cooled overlying atmosphere at that time. This impacted the regional climate. Without the thermal low pressure caused by the heating, there was no monsoon over the Indian subcontinent. This lack of monsoon caused extensive rainfall over the Sahara, expansion of the Thar Desert, more dust deposited into the Arabian Sea, a lowering of the biotic life zones on the Indian subcontinent, and animals responded to this shift in climate with the Javan rusa deer migrating into India.
Сарасвати өзенінің құрғауына байланысты шөлдеу
10 000 - 8 000 жыл бұрын Сатледж өзеніне құятын және кейін Сарасвати өзені деп аталатын Гхаггар-Хакра өзенінің ежелгі арнасы, Индус өзенінің дельтасының бір тармағы – Нара өзеніне құйып, бағытын өзгертті. Осының салдарынан Гхаггар-Хакра өзені теңізге жетпейтін, жаңбырмен толысатын өзендер жүйесіне айналып, қазірде Тар шөлінде аяқталады. Шамамен 5 000 жыл бұрын, осы өзендерді сумен қамтамасыз ететін муссондар әлсіреген кезде, Инд өркениеті (ИӨ) осы аймақта гүлденді. Калибанган (Раджастан), Банавали және Рахигархи (Харяна), Дхолавира және Лотал (Гужарат) сияқты көптеген ИӨ қалалық орталықтары осы бағытта пайда болды. 4 000 жыл бұрын муссондар одан да әлсіреген кезде, құрғап қалған Хакра өзені уақытша ағысқа айналды, ал қалалық Хараппа өркениеті құлдырап, шағын ауылшаруашылық қоғамдастықтарына білінді.
10,000 8,000 years ago a paleo channel of Ghaggar Hakra River identified with the paleo Sarasvati River, after confluence with Sutlej flowed into the Nara river a delta channel of the Indus River, changed its course, leaving the Ghaggar Hakra as a system of monsoon fed rivers which did not reach the sea and now ends in the Thar desert. Around 5,000 years ago when the monsoons that fed the rivers diminished further, the Indus Valley Civilisation (IVC) prospered in this area, with the rise of numerous IVC urban sites at Kalibangan (Rajasthan), Banawali and Rakhigarhi (Haryana), Dholavira and Lothal (Gujarat) along this course. 4,000 years ago when monsoons diminished even further, the dried up Harkra become an intermittent river, and the urban Harappan civilisation declined, becoming localized in smaller agricultural communities.
География
Тар шөлінің солтүстік-шығыс бөлігі Аравалли таулары арасында жатыр. Шөл солтүстікте Пәнжаб және Харьянаға, жағалау бойындағы Ұлы Ранн Кутчке, ал батыста және солтүстік-батыста Инд өзенінің аллювиалды жазықтарына дейін созылады. Шөлдің көп бөлігін аллювиалды жазықтар мен жағалаудан әкелінген шөгінділермен қапталған үлкен, жылжымалы құм төбелері алып жатыр. Жыл сайын муссон басталар алдында тұратын күшті желдің салдарынан құм өте оңай жылғалыстады. Луни өзені – шөлдегі жалғыз өзен. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамалы, оның барлығы маусым мен қыркүйек аралығында жауады. Тар шөліндегі орта палеолиттік шөгінділерде Магребтің тарихи алдындағы Атериан мәдениетіне тән тас құралдары табылды.
The northeastern part of the Thar Desert lies between the Aravalli Hills. The desert stretches to Punjab and Haryana in the north, to the Great Rann of Kutch along the coast, and to the alluvial plains of the Indus River in the west and northwest. Much of the desert area is covered by huge, shifting sand dunes that receive sediments from the alluvial plains and the coast. The sand is highly mobile due to the strong winds that rise each year before the onset of the monsoon. The Luni River is the only river in the desert. Rainfall is per year, almost all of it between June and September. Lithic tools belonging to the prehistoric Aterian culture of the Maghreb have been discovered in Middle Paleolithic deposits in the Thar Desert.
Климат
Климаты құрғақ және субтропиктік. Орташа температура маусымдарға қарай өзгереді, ал ең жоғары және ең төмен температура қыста нөлге жуықтан, жаз айларында 50°C-тан асуы мүмкін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 100-ден 500 мм-ге дейін ауытқиды және шілде-қыркүйек айларындағы оңтүстік-батыс муссоны кезінде жауады.
The climate is arid and subtropical. Average temperature varies with season, and extremes can range from near freezing in the winter to more than 50 °C in the summer months. Average annual rainfall ranges from 100 to 500 mm, and occurs during the short July to September southwest monsoon.
Фауна
Үндістанның басқа аймақтарында жоғалуға жақын тұрған жануарлар түрлері шөлде көптеп кездеседі, олардың ішінде қара қаз (Antilope cervicapra), чинкара (Gazella bennettii) және Кучтың Ранн аймағындағы Индия жабайы есегі (Equus hemionus khur). Бұл, мүмкін, олардың осы ортаға жақсы бейімделгендігінен: олар басқа ортада тіршілік ететін ұқсас жануарларға қарағанда кішкентай және көбінесе түнгі өмірге бейім. Сонымен қатар, бұл аймақтағы далалар басқа аймақтардағыдай жылдам егістікке айналдырылмаған, және жергілікті бишной қауымы оларды қорғауға ерекше күш жұмсаған болуы мүмкін. Тар шөлінде қызыл түлкінің (Vulpes vulpes pusilla) бір түрі және қарақал да кездеседі, сондай-ақ көптеген бауырымен жорғалаушылар да мекендейді. Аймақ 141 түрлі көшпелі және тұрақты шөл құстарына пана, олардың ішінде қарғалар, соқырлар, құсқарлар, кестрлер, бүркіттер, қысқа саусақты бүркіттер (Circaetus gallicus), қоңыр бүркіттер (Aquila rapax), үлкен дақты бүркіттер (Aquila clanga) және лаггар соқырлары (Falco jugger) бар. Үндістандық таусық Тар аймағында көбейеді. Паук Үндістанның ұлттық құсы және Пәкістанның Пенджаб провинциясының құсы болып саналады. Оны ауылдардағы кхеджри немесе пипал ағаштарында немесе Деблинада көруге болады.
Some wildlife species that are fast vanishing in other parts of India are found in the desert in large numbers, including the blackbuck (Antilope cervicapra), chinkara (Gazella bennettii), and Indian wild ass (Equus hemionus khur) in the Rann of Kutch. This may be partly because they are well adapted to this environment: they are smaller than similar animals that live in other environments, and they are mainly nocturnal. It may also be because grasslands in this region have not been transformed into cropland as fast as in other regions, and because a local community, the Bishnois, has made special efforts to protect them. Other mammals in the Thar Desert include a subspecies of red fox (Vulpes vulpes pusilla) and the caracal, and a number of reptiles dwell there too. The region is a haven for 141 species of migratory and resident desert birds, including harriers, falcons, buzzards, kestrels, vultures, short toed eagles (Circaetus gallicus), tawny eagles (Aquila rapax), greater spotted eagles (Aquila clanga), and laggar falcons (Falco jugger). The Indian peafowl is a resident breeder in the Thar region. The peacock is designated as the national bird of India and the provincial bird of the Punjab (Pakistan). It can be seen sitting on khejri or pipal trees in villages or Deblina.
Адамдар
Тар халқы – осы аймақтың түпкі тұрғындары. Тар шөлі – әлемдегі ең көп халқы бар шөл, оның халқының тығыздығы шамамен 83 адам 1 км²-ге. Үндістанда индуистер, джайндар, сикхтер және мұсылмандар қоныстанған. Пакистанда мұсылмандар мен индуистердің екеуі де бар. Раджастхан халқының шамамен 40% Тар шөлінде өмір сүреді. Тұрғындардың негізгі қызметтері – егін шаруашылығы және мал өсіру. Аймақтың ең ірі қаласы Жодхпур шөлдің шетіндегі бұталы орман аймағында орналасқан. Биканер мен Джайсалмер – толығымен шөл ішінде орналасқан ең ірі қалалар.
The Thar people are the natives of the area. The Thar Desert is the most widely populated desert in the world, with a population density of 83 people per km2. In India, the inhabitants comprise Hindus, Jains, Sikhs, and Muslims. In Pakistan, inhabitants include both Muslims and Hindus. About 40% of the total population of Rajasthan lives in the Thar Desert. The main occupations of the inhabitants are agriculture and animal husbandry. Jodhpur, the largest city in the region, lies in the scrub forest zone at the desert's perimeter. Bikaner and Jaisalmer are the largest cities located entirely in the desert.
Шөлдегі су және тұрғын үй
Шынайы шөлді аймақтарда жануарлар мен адамдар үшін судың жалғыз көзі – шағын, шашыраңқы тоғандар, олардың кейбіреулері табиғи (тобалар), ал кейбіреулері адам жасаған (жохадтар). Су тапшылығының үнемі болуы Тар шөлінің барлық аймақтарындағы өмірге зор әсер етеді, осының салдарынан көптеген тұрғындар көшпелі өмір салтын қабылдайды. Адамдардың тұрақты қоныстарының көп бөлігі Карон Жар төбелерінің екі маусымдық арнасының жанында орналасқан. Тар шөлінде ішуге жарамды жер асты суы да сирек кездеседі. Оның көп бөлігі еріген минералдардың салдарынан ащы таңды келеді. Ішуге жарамды су көбінесе тек терең жер астында ғана қол жетімді. Егер құдық қазылғанда тәтті суға тап болса, адамдар оның жанында қоныстануға тырысады, бірақ мұндай құдықтарды қазу қиын және қауіпті, кейде құдық қазғандардың өмірін жалмап алады. Кейбір аймақтарда тығыз қоныстанған үйлер жиі кездеседі.
In the true desert areas, the only sources of water for animals or humans are small, scattered ponds some that are natural (tobas) and some that are human made (johads). The persistence of water scarcity heavily influences life in all areas of the Thar, prompting many inhabitants to adopt a nomadic lifestyle. Most of the permanent human settlements are located near the two seasonal streams of the Karon Jhar hills. Potable groundwater is also rare in the Thar Desert. Much of it tastes sour due to dissolved minerals. Potable water is mostly available only deep underground. When wells are dug that happen to yield sweet tasting water, people tend to settle near them, but such wells are difficult and dangerous to dig, sometimes claiming the lives of the well diggers. Crowded housing conditions are common in some areas.
Ауыл шаруашылығы
Тар – әлемдегі ең көп халқы бар шөлді аймақтардың бірі, оның тұрғындарының басты кәсіптері – егіншілік және мал шаруашылығы. Егіншілік өнімдерінің көбі жаз айларында егілетін және маусым мен шілдеде себілетін қарбалы дақылдардан алынады. Олар қыркүйек және қазан айларында жиналады, оның ішінде баджра, гуар, жовар (Sorghum vulgare), жүгері (zea mays), күнгірт және жер жаңғағы бар. Раджастханның Тар аймағы – апиын өндіру және тұтынудың ірі орталығы.
The Thar is one of the most heavily populated desert areas in the world with the main occupations of its inhabitants being agriculture and animal husbandry. Agricultural production is mainly from kharif crops, which are grown in the summer season and seeded in June and July. These are then harvested in September and October and include bajra, pulses such as guar, jowar (Sorghum vulgare), maize (zea mays), sesame and groundnuts. The Thar region of Rajasthan is a major opium production and consumption area.
Агроорман шаруашылығы
P. cineraria ағашының жоғары калориялық құндылығы бар екендігі және сапалы отын беретіндігі хабарланады. Қырқылып алынған бұтақтары қоршау үшін жақсы материал болып табылады. Оның тамырлары азотты бекіту процесін күшейтеді, соның нәтижесінде егін өнімділігі артады.
P. cineraria wood is reported to contain high calorific value and provide high quality fuel wood. The lopped branches are good as fencing material. Its roots also encourage nitrogen fixation, which produces higher crop yields.
Экотуризм
Джайсалмердің маңында түйе сафарилері күннен-күнге танымал болып келеді. Ішкі және шетелдік туристер бірнеше күнге дейін түйемен шөлдегі саяхаттарға жиі келеді, осы арқылы шытырман оқиғаларға толы демалыс іздейді. Бұл экотүризм саласы бюджеттік саяхаттардан бастап, банкеттер мен мәдени бағдарламалармен толыққан араб түнгі стильіндегі сәнді кемпингтерге дейін қамтиды. Саяхаттар кезінде туристер Тар шөлінің нәзік және әдемі экожүйесін көру мүмкіндігіне ие болады. Осы туризм түрі Джайсалмердегі көптеген операторлар мен түйе иелеріне табыс әкеледі, сондай-ақ жақын маңдағы шөлдік ауылдардағы түйешілерге жұмыс орындарын ұсынады. Әлемнің түкпір-түкпірінен адамдар Пушкар мерекесін (Пушкар жәрмеңкесін) және оазистерді көру үшін келеді.
Desert safaris on camels have become increasingly popular around Jaisalmer. Domestic and international tourists frequent the desert seeking adventure on camels for one to several days. This ecotourism industry ranges from cheaper backpacker treks to plush Arabian night style campsites replete with banquets and cultural performances. During the treks, tourists are able to view the fragile and beautiful ecosystem of the Thar Desert. This form of tourism provides income to many operators and camel owners in Jaisalmer, as well as employment for many camel trekkers in the desert villages nearby. People from various parts of the world come to see the Pushkar ka Mela (Pushkar Fair) and oases.
Өнеркәсіп
Үндістан үкіметі 1955 және 1956 жылдары Джайсалмер аймағында ведомстволық мұнай барлау жұмыстарын бастады, ал 1988 жылы «Oil India Limited» компаниясы Джайсалмер алабында табиғи газ кенін ашты.
The government of India initiated departmental exploration for oil in 1955 and 1956 in the Jaisalmer area, Oil India Limited discovered natural gas in 1988 in the Jaisalmer basin.
Тарих
Джайсалмер ауданындағы Шөлдік ұлттық паркте 180 миллион жылдық жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтары сақталған. Джайсалмер мемлекетінің тарихи негіздері Бхати әулеті билеген ірі империяда жатыр. Империя қазіргі Ауғанстанның Газни қаласынан бастап, қазіргі Пәкістанның Сиалкот, Лахор және Равалпинди қалаларына дейін, сондай-ақ қазіргі Үндістанның Бхатинда және Ханумангарх аймақтарына дейін созылған. Уақыт өте келе, Орталық Азиядан жасалған үздіріспес шабуылдардың салдарынан империя құлдырап кетті. Сатиш Чандраның сөзіне сәйкес, Ауғанстанның индус шахтары Мултанның Бхати билеушілерімен Газнидің түркі билеушісі жасаған құлдарға жасалған шабуылдарды тоқтату мақсатында одақ құрған, бірақ 977 жылы Альп Тигин бұл одақты бұзған. Бхати биліктері оңтүстікке қарай жылжыды: олар Мултанды басқарды, содан кейін Чолистан мен Джайсалмерге дейін ығыстырылды, онда Рауал Деваража Дера Рауал / Дераварды салды. 1156 жылы Махаравал Жайсал Сингх Джайсалмерді жаңа астана ретінде құрды және мемлекет атын астанасынан алды. 1818 жылдың 11 желтоқсанында Джайсалмер Раджпутана агенттігі арқылы британдық протекторатқа айналды. Патшалықтың негізгі кіріс көзі ұзақ жылдар бойы керуендерден алынатын салық болғандықтан, Бомбей ірі порқа айналғаннан кейін экономикасы құлдырады, теңіз саудасы дәстүрлі құрлық жолдарымен сауданы көптеп ығыстырды. Махаравалдар Ранжит Сингх және Байри Сал Сингх экономикалық құлдырауды тоқтатуға тырысты, бірақ мемлекет десе де кедейленіп қалды. Жағдайды одан да нашарлатқан қатты құрғақшылық пен 1895-1900 жылдар аралығында Махаравал Саливахан Сингх билік еткен кезде туған ашаршылық болды, бұл малдың кең ауқымда жоғалуына әкелді, ал бұл мал өсіп келе жатқан ауыл шаруашылығына негізделген мемлекет үшін маңызды болды. 1965 және 1971 жылдары Үндістан мен Пәкістан арасында Тар аймағында халық алмасу жүзеге асты; 3500 мұсылман Тардың үнді бөлігінен Пәкістан Тар аймағына көшіп кетті, ал мыңдаған индус отбасылары да Пәкістан Тар аймағынан Үндістан бөлігіне көшті.
The Desert National Park in Jaisalmer district has a collection of 180 million year old animal and plant fossils. Jaisalmer State's historical foundations are in the large empire ruled by the Bhati dynasty. The empire stretched from what is now Ghazni in modern day Afghanistan to what is Sialkot, Lahore and Rawalpindi in modern day Pakistan to the region that is Bhatinda and Hanumangarh in modern day India. The empire crumbled over time because of continuous invasions from central Asia. According to Satish Chandra, the Hindu Shahis of Afghanistan made an alliance with the Bhatti rulers of Multhan because they wanted to end the slave raids that were made by the Turkic ruler of Ghazni, but the alliance was broken apart by Alp Tigin in 977 CE. Bhati dominions continued to shift southwards: they ruled Multan, then finally got pushed into Cholistan and Jaisalmer, where Rawal Devaraja built Dera Rawal / Derawar. Jaisalmer was founded as the new capital in 1156 by Maharawal Jaisal Singh and the state took its name from the capital. On 11 December 1818 Jaisalmer became a British protectorate through the Rajputana Agency. Because the kingdom's main source of income had long been levies on caravans, its economy suffered after Bombay became a major port, and sea trade largely replaced trade along the traditional land routes. Maharawals Ranjit Singh and Bairi Sal Singh tried to reverse the economic decline, but the kingdom nevertheless became impoverished. To make matters worse, there was a severe drought and a resulting famine from 1895 to 1900, during the reign of Maharawal Salivahan Singh, which caused the widespread loss of the livestock upon which the increasingly agriculturally based kingdom had come to rely. In 1965 and 1971, population exchanges took place in the Thar between India and Pakistan; 3,500 Muslims shifted from the Indian section of the Thar to Pakistani Thar, whilst thousands of Hindu families also migrated from Pakistani Thar to the Indian section.