Кіріспе
Палестина, Иордания және Израильмен шекаралас тұзды көл.
Аттар
"Өлі теңіз" ағылшынша атауы – арабша атаудың тікелей аудармасы, ал ол өзі ертедегі грек және латын атауларының тікелей аудармасы болып табылады. Бұл көлдің тым тұзды болуынан су өмірінің сиректігіне байланысты осылай аталған. Ағылшын тіліндегі тарихи атаулары – Тұзды теңіз, Содом және Гоморра көлі, ал қазіргі еврей тілінде көлді Тұз теңізі (ים המלח) дейді. Киелі кітапта айтылған көлдің басқа еврей атаулары – Араба теңізі (Ям Ха’Арава) және Шығыс теңізі (Хаям Хакадмони). Арабша атауы (البحر الميت), немесе көбінесе "ал" артық сөзісіз, яғни Bahr және т.б. Бұл теңіз араб тілінде Лот теңізі (بحر لوط, Buhayrat, Bahret немесе Birket Lut) деп те аталады, бұл Ибраһимның (Авраам) туысының әйелі Содом және Гоморраның қирауы кезінде тұз бағанасына айналғандығы туралы аңызбен байланысты. Сирек жағдайларда, араб тілінде бұрынғыдағы маңызды қаланың атымен Зоар теңізі деп те аталған. Көлде табиғи түрде қалқып жүретін битумның ежелгі заманнан бері кеңінен саудасы жасалғандықтан, ежелгі грек және рим географиясында оның әдеттегі атаулары битумның (немесе Ἀσφαλτίτις [[:wikt:λίμνη, Asphaltítēs or Asphaltítis Límnē; wikt:lacus]) немесе Теңіздің (Ἀσφαλτίτης Θάλασσα, Asphaltítēs Thálassa) бір түрі болған. Ол сондай-ақ "Өлі теңіз" (грекше [[:wikt:νεκρά, Nekrá Thálassa, латынша [[:wikt:mare]) деп те белгілі болған.
Құрылыс теориясы
Өлі теңіздің төмен жатқандығының пайда болуына қатысты екі таласқа түскен гипотеза бар. Ескі гипотеза бойынша, Өлі теңіз нағыз жарылыс аймағында, Қызыл теңіз жарылысының немесе тіпті Шығыс Африканың Ұлы жарылыс аңғарының жалғасы ретінде орналасқан. Жақындағы гипотезаға сәйкес, Өлі теңіз алабы Өлі теңіздің серпілісі бойындағы "қиылыс" үзілісінің нәтижесі болып табылады, бұл қыртыстың созылуына және одан кейін шөгуге алып келді.
Седом лагунасы
Плиоценнің соңы мен плейстоценнің басында қазіргі Иордан өзені аңғары, Өлі теңіз және солтүстік Уди-Араба аймағы Жерорта теңізі суларымен қайталап-қайталап су басты. Сулар геологтар Седом лагунасы деп атаған, бүгінде Изреел аңғары арқылы теңізге қосылған, тар, иректелген шығанақ құрады. Аңғардың су тасқындары тектоникалық және климаттық жағдайлардағы ұзақ мерзімді өзгерістерге байланысты пайда болып, жойылатын.
Тұз кен орындары
Седом лагунасы негізінен тау тұзынан тұратын булану шөгінділерін жинады, олар ақырында қазіргі Седом тауының орналасқан аймағындағы көне ойыстың төменгі жағында қалыңдыққа жетті.
Көлдің пайда болуы
Кафридің айтуынша, соңғы неоген кезінде, яғни плиоценде (шамамен 2,5 миллион жыл бұрын аяқталды), евстазиялық теңіз деңгейі қазіргі теңіз деңгейінен 50-100 метр жоғары болды, осылайша Жерорта теңізін Иордан рифті аңғарымен байланыстыратын солтүстік аңғарларды су басып, ирек пішіндес лагунаның пайда болуына себеп болды. Бұл жоғары евстазиялық теңіз деңгейі кейіннен тоқтатылды және мұхит енді бұл аймақты су басуға мүмкіншілік алмай қалды. Осылайша, ұзын лагуна құрлықпен шектесетін көлге айналды, ол жоғары булану жылдамдығына байланысты риф аңғарының төменгі, оңтүстік бөлігіне қарай шегінді. Оның деңгейі күрт өзгеріп, шамамен 26 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейге жетті, бұл Таяу Шығыста ылғалды климат болғанын көрсетеді. Шамамен 10 000 жыл бұрын көлдің деңгейі күрт төмендеді, тіпті қазіргі деңгейден де төмен болуы мүмкін. Соңғы бірнеше мың жыл ішінде көл деңгейі айтарлықтай өзгерістерге ұшырады, бірнеше рет төмендеп, көтерілді. Қазіргі теориялар бойынша, деңгейдің күрт төмендеуіне жанартаулық белсенділік себеп болмаған, сондықтан бұл сейсмикалық құбылыс болуы мүмкін.
Тұз тауларының пайда болуы
Тарихқа дейінгі дәуірде Амора көлінің түбінде үлкен мөлшерде шөгінді жиналды. Бұл шөгінді тұз қабаттарынан ауыр болғандықтан, тұз қабаттарын қазіргі Лисан түбегі мен Содом тауының (көлдің оңтүстік-батыс жағында) ішіне қарай ығыстырып шығарды. Геологтар бұл әсерді, үлкен, жалпақ тас салынған бір шелек топыраққа ұқсату арқылы түсіндіреді, онда топырақ шелек қабырғалары бойымен жоғары көтеріледі. Өлі теңіздің түбі тектоникалық күштердің әсерінен одан да төмендегенде, Лисан мен Содом тауының тұзды массивтері биік жартастар түрінде өз орнында қалды (тұз күмбезіне қараңыз).
Климат
Өлі теңіздің ыстық шөлді климаты (Кёппен климаттық жіктелімі BWh) бар, жыл бойы күн ашық және ауа құрғақ. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері аз, ал жазғы орташа температура аралығында. Қысқы орташа температуралар аралығында өзгереді. Аймақта ультракүлгін сәулелену әлсіз, әсіресе UVB (эритрогендік сәулелер) сәулесі. Атмосфералық қысымның жоғары болуына байланысты, ауадағы оттегінің мөлшері теңіз деңгейіндегі оттегі концентрациясына қарағанда жоғары – жазда 3,3%-дан, қыста 4,8%-ға дейін. Өлі теңіздегі барометриялық қысым 1061 және 1065 hPa аралығында өлшенді және клиникалық тұрғыдан жоғары биіктіктегі денсаулыққа тигізетін әсерімен салыстырылды. (Бұл барометриялық көрсеткіш 1013,25 hPa теңіз деңгейіндегі стандартты атмосфералық қысымнан (әлемдік мұхиттың орташасы немесе ATM) шамамен 5% жоғары.) Өлі теңіздің үлкен су алабы климатқа әсер ететіндей, жақын маңдағы температураға да әсер етеді. Қыс айларында теңіз температурасы құрлық температурасынан жоғары, ал жаз айларында керісінше болады. Бұл судың массасы мен қатысты жылу сыйымдылығының нәтижесі. Жылына орташа есеппен 192 күннен астам күн температурасы жоғары болады.
Химия
Тұздылығы 34,2% (2011 жылы) – бұл әлемдегі ең тұзды сулардың бірі, бірақ Антарктидадағы Ванда көлі (35%), Джибутидегі Ассал көлі (34,8%), Каспий теңізіндегі Гарабогазкөл лагунасы (35%-ға дейін) және Антарктидадағы Макмердо құрғақ аңғарларындағы кейбір гипер тұзды тоғандар мен көлдер (мысалы, Дон Хуан тоғаны (44%)) одан да тұзды екені хабарланды. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында Өлі теңіздің беткі қабаты қазіргіден аз тұзды болды, нәтижесінде орташа тығыздығы 1,15–1,17 г/см³ шамасында болды, ал қазіргі көрсеткіші шамамен 1,25 г/см³. Берней 19-шы ғасырда сынаған үлгіде тұздылық 19% құрады. 1926 жылға қарай тұздылық жоғарылады (бірақ тұздылық маусымдық түрде өзгеретіні және Иорданның аузынан қашықтыққа байланысты болатыны да күдіктелді). 1978–1979 жылдардың қысына дейін, ірі араласу оқиғасы болғанға дейін, теңіз түбіндегі су NaCl-мен толық қаныққандықтан, тұз ерітіндіден түсіп, теңіз түбіне шөгінді. 1960 жылдардан бастап Иордан өзенінен Өлі теңізге келетін су ағыны кең көлемде суару және жалпы жауын-шашынның азаюы салдарынан төмендеді. 1975 жылға қарай жоғарғы су қабаты төменгі қабаттан тұздырақ болды. Дегенмен, жоғарғы қабат судың жылы болуына байланысты төменгі қабаттың үстінде тұрақтап қалды. Жоғарғы қабат суынып, тығыздығы төменгі қабаттан жоғары болғанда, сулар араласты (1978–79). Ғасырлар бойы алғаш рет көлдегі су біртекті болды. Содан бері қабаттану қайта дами бастады. Өлі теңіздің минералды құрамы мұхит суынан мүлдем өзгеше. Өлі теңіз суының нақты құрамы маусымға, тереңдікке және температураға байланысты өзгереді. 1980 жылдардың басында Өлі теңіздің беткі суындағы иондық түрлердің концентрациясы (г/кг) Cl− (181,4), Br− (4,2), SO42− (0,4), HCO3− (0,2), Ca2+ (14,1), Na+ (32,5), K+ (6,2) және Mg2+ (35,2) болды. Жалпы тұздылығы 276 г/кг құрады. Бұл нәтижелер тұз құрамында сусыз хлоридтердің салмақ пайызы бойынша кальций хлориді (CaCl2) 14,4%, калий хлориді (KCl) 4,4%, магний хлориді (MgCl2) 50,8% және натрий хлориді (NaCl) 30,4% құрайтынын көрсетті. Салыстыру үшін, көптеген мұхиттар мен теңіздердегі тұздың шамамен 85%-ы натрий хлориді. Сульфат иондарының (SO42−) концентрациясы өте төмен, ал бром иондарының (Br−) концентрациясы Жер бетіндегі барлық сулардың ішінде ең жоғары. Өлі теңіздің тұздық концентрациясы шамамен 31,5% шамасында ауытқиды. Бұл ерекше жоғары және оның нәтижесінде номиналдық тығыздығы 1,24 кг/л құрайды. Өлі теңізде кез келген адам табиғи қалықтау қабілетінің арқасында оңай жүзе алады. Бұл жағынан Өлі теңіз АҚШ-тағы Юта штатындағы Үлкен тұзды көлге ұқсас. Өлі теңіздің ерекшелігі – асфальт шығару. Теңіздің терең жарықтарынан қара заттың ұсақ-түйек тастары мен кесек бөліктері үнемі көтеріліп тұрады. Археологиялық қазбалардан асфальтпен қапталған мүсіндер мен битуммен қапталған неолит дәуіріндегі бас сүйектері табылған. Мысырлық мумификация процесінде Өлі теңіз аймағынан әкелінген асфальт қолданылды.
Өмір формалары
Теңіз "өлі" деп аталады, өйткені оның жоғары тұздылығы балықтар және су өсімдіктері сияқты макроскопиялық су организмдерінің оның ішінде тіршілік етуіне кедергі келтіреді, бірақ бактериялар мен микробтық саңырауқұлақтардың өте аз мөлшері кездеседі. Су тасқыны кезінде Өлі теңіздің тұз концентрациясы әдеттегі 35%-дан 30%-ға немесе одан да төменге түсуі мүмкін. Жаңбырлы қыстардан кейін Өлі теңіз уақытша тіріледі. 1980 жылы, мұндай жаңбырлы қыстан кейін, әдеттегі қара көк Өлі теңіз қызыл түске айналды. Иерусалимдегі Еврей университетінің зерттеушілері Өлі теңізде дуналиелла деп аталатын балдырдың көп екенін анықтады. Дуналиелла өз кезегінде каротиноид (қызыл пигменті бар) галобактерияларды қоректендірді, олардың болуы түстің өзгеруіне себеп болды. 1980 жылдан бері Өлі теңіз алабы құрғақ болып келеді және балдырлар мен бактериялар өлшенетін мөлшерде қайта оралған жоқ. 2011 жылы Бейер-Шева (Израиль) және Германия ғалымдарының тобы Өлі теңіздің түбіндегі жарықтарды суға сүңгіп, беткі қабатты бақылау арқылы анықтады. Бұл жарықтар арқылы Өлі теңізге тұщы және аздап тұзды сулар еніп жатыр. Олар жарықтардың маңындағы биофильмдердің үлгілерін алып, бактериялар мен археялардың көптеген түрлерін тапты.
Адам қоныстары
Өлі теңіздің жанында бірнеше шағын елді мекендер бар. Олардың ішінде Эйн Геди, Неве Зохар және Мегилот аймақтық кеңесіндегі Израиль елді мекендері: Калья, Мицпе Шалем және Авнат бар. Эйн-Гедиде табиғат қорығы орналасқан, ал бірнеше Өлі теңіз қонақүйлері Неве-Зохардың жанындағы Эйн-Бокекте оңтүстік-батыс жағында орналасқан. 90 тас жолы Израиль тарапында солтүстіктен оңтүстікке қарай Ливан шекарасындағы Метуладан басталып, Мысыр шекарасындағы Қызыл теңіз порты Эйлатқа дейін созылады. Поташ қаласы – Өлі теңіздің Иордания жағындағы шағын елді мекен, сондай-ақ Сувейма да оның құрамына кіреді. 65 тас жолы Иорданияның солтүстік ұшынан басталып, Өлі теңізден өтіп, Акаба портына дейін барады.
Киелі кітап кезеңдері
Еврей Киелі кітабында ізраилдіктер Қанаанға келмей тұрып, Өлі теңіз маңындағы үңгірлерде тұру жайлы айтылады, және Дәуіт патша заманында бұл кеңінен орын алған. Өлі теңіздің солтүстік-батысында Иерихон қаласы орналасқан. Жаратылыс кітабында айтылған Содом мен Ғомора (Жаратылыс 18) және үш "Жазықтықтың қалалары" – Адма, Себоим және Соар (Заңды қайталау 29:23) қалалары, мүмкін, оңтүстік-шығыс жағалауда болған, олар Ыбырайым заманында жойылған деп есептеледі. Ыбырайымның немере інісі Лот Содомнан Соарға қашып кеткендіктен, Соар құрылудан құтылды (Жаратылыс 19:21–22). Бұл қалалар жойылмас бұрын Өлі теңіз Сиддим аңғары деп аталатын, табиғи шайыр көлдеріне толы аңғар болған. Дәуіт патша Саулдан Ейн-Гедиге, жақын жерге жасырыныпты. Езекиел 47:8–9-да теңіздің "саналып, тұщыланып", теңіз жануарларына қоректік орта болатын қалыпты көлге айналатыны туралы нақты пайғамбарлық айтылған. Зәкәрия 14:8-де де осыған ұқсас пайғамбарлық бар: "Иерусалимнен тірі сулар ағып шығады, жартысы шығыс теңізіне [дереккөз бойынша Өлі теңіз], жартысы батыс теңізіне [Жерорта теңізіне] ағады".
Грек және рим дәуірі
Грек және яһуди жазушылары Набатейлердің Өлі теңізді монополиялық түрде бақылағанын хабарлайды. Археологиялық дәлелдер теңіздің екі жағалауында, Эйн-Геди, Хирбет-Мазин (хасмоней дәуіріне жататын құрғақ док қираған жерлері орналасқан), Нумейра және Масаданың жанында бірнеше бекіністер болғанын көрсетеді. Ұлы Ирод патша Өлі теңіздің батыс жағалауында бірнеше қамал мен сарайлар салған немесе қайта жаңартқан. Ең танымалдары – Масада, онда 70 жылы еврей зейлоттарының шағын тобы Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін паналаған. Зейлоттар 73 жылына дейін тірі қалды, осы кезде X легионның қоршауы 960 тұрғынының өзіне-өзі қол жұмсауымен аяқталды. Тарихи маңызы бар тағы бір бекініс – Махаер (מכוור), ол шығыс жағалауда орналасқан. Иосиф Флавийдің айтуынша, Иоанн шомылдырушы Ирод Антипас тарапынан осы жерде түрмеге қамалып, қайтыс болған. Рим дәуірінде де кейбір ессейлер Өлі теңіздің батыс жағалауында қоныстанды; Плиний кіші олардың орналасқан жерін «Өлі теңіздің батыс жағында, жағалаудан [жоғары] Энегеда қаласынан» (Табиғат тарихы, 5.73-кітап) деп сипаттайды. Сондықтан бүгінгі күні бұл ессейлердің Құмрандағы қоныстанғандармен бір екені және 20-шы ғасырда жақын жердегі үңгірлерде табылған «Өлі теңіздің кітаптары» олардың жеке кітапханасы болған деген кең таралған, бірақ даулы гипотеза бар. Иосиф Флавий Өлі теңіздің ежелгі Содом қаласына географиялық жақын екенін айтқан. Алайда ол көлді грекше «Асфальтиттер» деп атаған. Өлі теңізді көрші жатқан үңгірлерде еврейлердің әртүрлі секталары қоныстанды. Олардың ең танымалдары – Құмран ессейлері, олар «Өлі теңіздің кітаптары» деп белгілі кең көлемді кітапхананы қалдырды. Мишнада көп рет айтылған Эйн-Геди қаласы ғибадатханаға және экспортқа арналған диоспирос жемісін құпия рецепт бойынша өндірген. «Содомдық тұз» ғибадатханадағы қасиетті құрбандықтар үшін маңызды минерал болған, бірақ оны үйде қолдану қауіпті және соқырлыққа әкелуі мүмкін деп есептелген. Масаданы қоршаған римдік лагерьлерді көлдің маңындағы қалалардан су алған еврей құлдары салған. Бұл қалаларда Эйн-Фешха және басқа да жақын маңдағы тұщы су бұлақтарынан су ішкен.
Византия дәуірі
Өлі теңіз солтүстік-батыс және батысқа қарай Яһудея шөлімен тығыз байланысты болғандықтан, қашқындар мен паналауға арналған орын болды. Аймақтың шалқарлығы Византия дәуірінен бері грек православтық монахтарды қызықтырды. Олардың монастырлары, мысалы, Уди-Келттегі Әйгілі Георгий және Иудея шөліндегі Мар-Саба қажылыққа баруға арналған орындар болып табылады.
Қазіргі заман
XIX ғасырда Иордан өзені мен Өлі теңізді қайықпен зерттеуге негізінен Кристофер Костиган 1835 жылы, Томас Говард Молинью 1847 жылы, Уильям Фрэнсис Линч 1848 жылы және Джон Макгрегор 1869 жылы атсалысты. В. Ф. Линчтің 1849 жылғы «АҚШ-тың Иордан өзені мен Өлі теңізге жасаған экспедициясының баяндамасы» кітабының толық мәтіні онлайн режимінде қолжетімді. Чарльз Леонард Ирби мен Джеймс Манглз 1817–18 жылдары Өлі теңіздің жағалауымен саяхаттады, бірақ оның суларында жүзіп жүрмеді. Зерттеушілер мен ғалымдар аймаққа минералдарды талдау және ерекше климатты зерттеу үшін келді. 1868 жылы Өлі теңіздің шығысындағы жазықтықта «Моаб тасын» тапқаннан кейін, Мұса Вильгельм Шапира және оның серіктесі Салим әл Хоури «Моаб» көне заттарының көптеген түрлерін жасап, сатты. 1883 жылы Шапира қазір «Шапира жолақтары» деп белгілі болған, былғары жолақтарға жазылған, ежелгі кітапшаны көрсетті, ол Өлі теңіз маңынан табылған деп мәлімдеді. Жолақтар жалған екені анықталды, ал Шапира ұяттан өзіне-өзі қол жұмсады. 1922 жылғы Палестина халық санағында 100 адам (68 мұсылман және 32 христиан) «Өлі теңіз және Иордан» жерінде тұратыны тізімделді. 1931 жылғы санақ 535 адамның (264 мұсылман, 230 еврей, 21 христиан, 17 друз және діні жоқ үш адам) «Өлі теңіз» деп аталатын негізгі ауыл/қаласы ретінде қырқын толықтырғанын көрсетті. 1938 немесе 1945 жылғы ауыл статистикасында жалпы Өлі теңіз аймағы үшін дерек жоқ. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында, б.з.д. 150–70 жылдар аралығында дауырланған жүздеген діни құжаттар Өлі теңіздің солтүстік-батыс жағалауынан шамамен 2 километр ішке орналасқан ежелгі Қумран елді мекенінің жанындағы үңгірлерде табылды. Олар «Өлі теңіз кітаптары» деп белгілі болды. Әлемдегі ең төменгі тас жол – 90-шы трасса Израиль мен Батыс жағалаудағы Өлі теңіз жағалауымен, ал Иордания тарапында 65-ші трасса теңіз деңгейінен төмен өтеді.
Британдық мандат кезеңі
Британдықтар солтүстік жағалаудағы Калияда Содом және Гоморра атымен гольф алаңын салған.
Израиль
Алғашқы ірі израильдік қонақ үйлер жақын орналасқан Арадта, ал 1960 жылдардан бастап Эйн-Бокек курорттық кешенінде салынды. Израильде Өлі теңіз жағалауында 15 қонақ үй бар, олардың 2012 жылғы жалпы кірісі 291 миллион долларды құрады. Өлі теңіздегі израильдік қонақ үйлер мен курорттардың көп бөлігі оңтүстік жағалаудың бір бөлігінде орналасқан. 2015 жылдың 22 қарашасында Өлі теңіздің панорамалық жолы Иорданиядағы 40 археологиялық нысанмен бірге Google Street View-де қолжетімді болды.
Палестина (Батыс жағалау)
Өлі теңіз жағалауының палестиналықтар басқара алатын бөлігі шамамен созылған. Дүниежүзілік банк болжамы бойынша, мұндай Өлі теңіз туристік индустриясы жылына 290 миллион долларлық кіріс әкеліп, 2900 жұмыс орнын құруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, тұзды суды күнмен буландыру арқылы калий өндірілді. Арабтар мен яһудилерді жұмысқа тартқан бұл орын, тұрақсыз кезеңде бейбітшілік аралшасы болды. 1934 жылы оңтүстік-батыс жағалауда, Содом тауы аймағында, Өлі теңіздің 'Лашон' аймағының оңтүстігінде екінші зауыт салынды. Палестина калий компаниясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның калий таңсығының жартысын қамтамасыз етті. Екі зауыт та 1948 жылғы араб-израиль соғысында иорданиялықтар тарапынан қиратылды.
Израиль
Өлі теңіз жұмыстары 1952 жылы Палестина калий компаниясының қалдықтары негізінде мемлекеттік кәсіпорын ретінде құрылды. 1995 жылы компания жекешелендіріліп, қазір Израиль химия компаниясына тиесілі. Өлі теңіздің тұзды суынан Израиль 2001 жылы 1,77 миллион тонна калий, 206 000 тонна элементтік бром, 44 900 тонна каустикалық сода, 25 000 тонна магний және натрий хлориді өндіреді. Израиль компаниялары Өлі теңіз минералдарын (атап айтқанда калий мен бромды) сатудан және Өлі теңіз минералдарынан алынған өнімдерден жыл сайын шамамен 3 миллиард АҚШ доллары табыс табады.
Иордания
Өлі теңіздің иорданиялық жағында 1956 жылы құрылған «Араб калийі» (APC) компаниясы жылына 2,0 миллион тонна калий, сондай-ақ натрий хлориді мен бром өндіреді. Зауыт Қарақ облысының Оңтүстік Ағвар ауданындағы Сафи қаласында орналасқан. Иорданияның Өлі теңіз минералдық индустриясы шамамен 1,2 миллиард долларлық сату көлемін құрайды (Иорданияның ЖІӨ-сінің 4 пайызына тең).
Батыс жағалау
Палестинаның Өлі теңіз жағалауы шамамен ұзын. Палестина экономикасы Өлі теңіздің химиялық заттарынан қолжетімділіктің шектелуіне, рұқсат беру мәселелеріне және инвестициялық ахуалдың белгісіздігіне байланысты пайда ала алмайды. Оңтүстік жағына Өлі теңіз жұмыстары компаниясының, теңіздің шикізатын өңдейтін компанияның, күтіп ұсталатын каналы арқылы су жеткізіледі. 1970 жылы теңіз деңгейінен төмен болған су деңгейі 2006 жылы теңіз деңгейінен төмен түсіп, жылдық құлдырау жылдамдығына жетті. Су деңгейі төмендеуімен теңіздің және оны қоршаған аймақтың сипаттамалары айтарлықтай өзгеріп қалуы мүмкін. 2021 жылға қарай теңіздің беткі ауданы 1960 жылдан бері шамамен 33 пайызға қысқарды, бұл Ұлттық су тасымалдау жобасының салынуынан бері Иордан өзенінің ағынының азаюымен байланысты, ал Өлі теңізге жететін жаңбыр суының мөлшері оның қысқаруынан пайда болған шұңқырларға кенеттен су тасқыны құйыла бастағаннан бері одан да азайды. EcoPeace Middle East, Израиль-Палестина-Иордания бірлескен экологиялық тобы, Иордан өзенінен Өлі теңізге жылдық ағынның бұрынғы ағынмен салыстырғанда судан кем, шамамен 10% құрайды деп есептейді, ал бұрынғы ағын аралығында болған.
Сынхольдер және олардың әсері
Өлі теңіз деңгейінің төмендеуі жер асты сулары деңгейінің де төмендеуіне алып келді, нәтижесінде жағалауға жақын жер асты қабаттарында болған тұзды сулар тұщы сумен шайылып кетті. Бұл жақында батыс жағалау бойында пайда болған ірі шұңқырлардың себебі деп есептеледі. Тұщы су кіріп, тұз қабаттарын ерітіп, жылдам жер асты қуыстарын жасайды, олар кейіннен құлап осы шұңқырларды құрайды. 2021 жылға қарай, батыс жағалаудағы Эйн-Гедиде Өлі теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты көптеген шұңқырлар пайда болды. Шұңқырлардың пайда болуы салдарынан, солтүстік ойыстың батыс жағалауындағы көптеген демалыс орындары жабылды, ал ойыстың солтүстік-батыс бөлігіне жақын жерде үш орын ғана қалды (Палестинадағы жағажайлар тізімі: Өлі теңіз).
Қызыл теңізге байланысты
2009 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік экономикалық форумда Иордания «Иорданияның ұлттық Қызыл теңізді дамыту жобасы» (JRSP) жоспарларын ұсынды. Бұл – Акаба маңындағы Қызыл теңізден Өлі теңізге теңіз суын тасымалдау жоспары. Су маршруты бойында тұщыландырылып, Иорданияға таза су жеткізіледі, ал тұзды су Өлі теңізге жіберіліп, оның толықтырылуына жәрдем етеді. Израиль қолдау білдіріп, су жеткізілімінен Негев аймағы да пайда көруі мүмкін. 2009 жылдың шілдесінде өткен аймақтық конференцияда ресми тұлғалар су деңгейінің төмендеуіне алаңдаушылық білдірді. Кейбіреулер Өлі теңіз маңындағы өнеркәсіптік қызметтерді азайту қажеттігін айтты. Басқалары Өлі теңізді толықтыру үшін Иордан өзенінен су ағынын арттыру сияқты қоршаған ортаны қалпына келтіру шараларын кеңес берді. Қазіргі уақытта өзен арнасында тек кәріз сулары мен балық шаруашылығынан шыққан сулар ағып жатыр. Сарапшылар қатаң түрде табиғатты қорғау жұмыстарын жүргізу қажеттігін атап өтті. Ауыл шаруашылығын кеңейтуге болмайды, аймаққа тұрақты қолдау көрсету мүмкіндіктерін енгізу керек және ластану көздерін азайту қажет екенін айтты. 2009 жылдың қазан айында иорданиялықтар Қызыл теңізден жылына белгілі бір көлемде су алу, оны тұщы су ретінде пайдалану және қалдық суды туннель арқылы Өлі теңізге жіберу жоспарларын жеделдетті, бірақ қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалауға жеткілікті уақыт жоқ екеніне қатысты алаңдаушылықтар болды. Иорданияның су министрі, генерал Майсун Зуби, бұл жобаның Қызыл теңізден Өлі теңізге су тасымалдаудың бірінші кезеңі ретінде қарастырылуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2013 жылдың желтоқсанында Израиль, Иордания және Палестина билігі Қызыл теңізді Өлі теңізбен байланыстыратын су құбырын салу туралы келісімге келді. Құбырдың ұзындығы шамамен белгілі бір шақырымды құрайды және құрылысын аяқтауға бес жылға дейін уақыт кетеді деп күтілуде. 2015 жылдың қаңтарында су деңгейінің жылына белгілі бір мөлшерге төмендеп бара жатқаны хабарланды. 2016 жылдың 27 қарашасында иорданиялық үкімет жобаны іске асыру үшін бес консорциумды іріктеді. Иорданияның Су және суару министрлігі жобаның 100 миллион долларлық бірінші кезеңі 2018 жылдың бірінші тоқсанында басталып, 2021 жылға дейін аяқталады деп хабарлады.