Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африкадағы жартылай шөлейтті құмды саванна.
Semi arid sandy savanna in Southern Africa
Калахари шөлі – Оңтүстік Африкадағы кең жартылай шөлейтті құмды саванна, Боцвананың көп бөлігін, сондай-ақ Намибия мен Оңтүстік Африканың аймақтарын қамтиды. Оны Ангола, Намибия және Оңтүстік Африканың Намиб жағалау шөлімен шатастыруға болмайды, оның атауы Хоекогуаб тілінен шыққан және "ұлан-байтақ жер" дегенді білдіреді.
The Kalahari Desert is a large semi arid sandy savanna in Southern Africa extending for , covering much of Botswana, as well as parts of Namibia and South Africa. It is not to be confused with the Angolan, Namibian, and South African Namib coastal desert, whose name is of Khoekhoegowab origin and means "vast place".
Этимология
Калахари атауы Тсвана тіліндегі "Кгала" сөзінен шыққан, ол "ұлы шөлдеу" дегенді білдіреді, немесе "Кгалағади" – "сусыз жер" деген мағына береді; Калахаридің кең аумақтары қызыл құммен жабылып, тұрақты беткі су көздерінен мүлдем құр.
Kalahari is derived from the Tswana word Kgala, meaning "the great thirst", or Kgalagadi, meaning "a waterless place"; the Kalahari has vast areas covered by red sand without any permanent surface water.
Тарих
Калахари шөлі әрдайым құрғақ болған жоқ. Ботсванадағы Гквихаба үңгірінен табылған қазба түрлерінің өсімдік және жануарлар әлемі бұл аймақтың кем дегенде 30-11 мың жыл бұрын (қазіргі уақытқа дейін), әсіресе 17 500 жыл бұрын, әлдеқайда ылғалды және салқын болғанын көрсетеді.
The Kalahari Desert was not always a dry desert. The fossil flora and fauna from Gcwihaba Cave in Botswana indicates that the region was much wetter and cooler at least from 30 to 11 thousand BP (before present), especially after 17,500 BP.
География
Шөлдің суы құрғақ қара аңғарлар, маусымдық су басқан ойпаздар және Ботсванадағы Макгадикади тұзды көлі мен Намибиядағы Этоша тұзды көлі арқылы ағып шығады. Тек Окаванго өзені ғана солтүстік-батыста дельтаға құйылып, жануарларға толы батпақтарды жасайды. Қалахаридің орталық солтүстік бөлігінен өтетін ежелгі құрғақ арналар – омурамбалар, жаңбырлы маусымда су толы көлдерді құрайды. Жақсы жаңбырдан кейін кең жайылымдарға ие жартылай шөл Калахари, батыстағы Намиб шөлі сияқты нағыз шөлге қарағанда көбірек жануарлар мен өсімдіктерге жағдай жасайды. Жаңбыр аз жауады және жазғы температура өте жоғары. Ең құрғақ аймақтарда жыл сайын жаңбыр жауады.
Drainage of the desert is by dry black valleys, seasonally inundated pans, and the large salt pans of the Makgadikgadi Pan in Botswana and Etosha Pan in Namibia. The only permanent river, the Okavango, flows into a delta in the northwest, forming marshes that are rich in wildlife. Ancient dry riverbeds—called omuramba—traverse the central northern reaches of the Kalahari and provide standing pools of water during the rainy season. A semi desert, with huge tracts of excellent grazing after good rains, the Kalahari supports more animals and plants than a true desert, such as the Namib Desert to the west. There is little rainfall, and the summer temperature is very high. The driest areas usually receive of rain per year,Unreliable source: date=April 2019
Өсімдіктер мен өсімдіктер
Калахари өзінің төмен құрғақтығына байланысты әртүрлі флораны қолдайды. Жергілікті флораға акация ағаштары және көптеген шөптер мен өсімдіктер кіреді. Кивано жемісі, сондай-ақ мүйізді қарбыз, мелано, африкалық мүйізді қияр, желелі қарбыз немесе қоршалған қияр деп те аталады, Калахари шөлінің бір аймағында (нақты аймағы белгісіз) өседі. Калахари "шөлі" жауын-шашынның аздығы тұрғысынан шөл ретінде қарастырылса да, тығыз өсімдік жамылғысы болғандықтан, қатаң айтқанда шөл емес. Жер бетін толық жаппайтын аймақ Кгалағади трансшекаралық саябағының оңтүстігіндегі Калахаридің оңтүстік-батысында орналасқан (Намибияның оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Африканың солтүстік-батысында және Ботсвананың оңтүстік-батысында). Мысалы, Оңтүстік Африканың ZF Mgcawu округінің муниципалитетінде, Twee Rivieren демалыс орнынан оңтүстікке қарай қорғалмаған (мал жайылымынан) егістік жерлердегі жалпы өсімдік жамылғысы 30,72%-ға дейін төмендесе алса, ал Кгалағади трансшекаралық саябағының қорғалған (мал жайылымынан) Оңтүстік Африка жағында 37,74%-ды құрайды: бұл оңтүстік Калахари ксерикалық саванналары шын мәнінде жартылай шөлдер болып табылады. Дегенмен, құрғақ маусымдағы тұзды көлдерді есептемегенде, қалған Калахариде өсімдік жамылғысы тығыз болуы мүмкін, кейбір шектеулі аймақтарда 100%-ға дейін жетеді. Калахаридің оңтүстігінде және батысында 600 000 км² аумақта өсімдіктер негізінен ксерикалық саваннадан тұрады. Бұл аймақ Дүниежүзілік табиғат қоры (World Wide Fund for Nature) анықтаған экоаймақ – Калахари ксерикалық саваннасы AT1309. Саваннаның типтік шөптеріне Шмидтия, Стипагростис, Аристида және Эрагростис кіреді; олар түйешік (Acacia erioloba), сұр түйешік (Acacia haematoxylon), шопан ағашы (Boscia albitrunca), қара тікен (Acacia mellifera) және күміс жапырақты терминалия (Terminalia sericea) сияқты ағаштармен араласады. Климаты құрғақ аймақтарда жері толығымен өсімдіктермен жабылмайтын нағыз жартылай шөлге айналады: "жабық" емес, "ашық" өсімдіктерге қарамастан. Мысалға, Оңтүстік Африканың ZF Mgcawu округінің муниципалитеті және Намибияның оңтүстік-шығысындағы Китмансхуп ауылдық аймағын қарастыруға болады. Солтүстік және шығыста 300 000 км²-ден астам аумақты алып жатқан құрғақ орманды аймақтар бар, онда Родезия тегі (Brachystegia spiciformis) және акацияның бірнеше түрлері кең таралған. Бұл аймақтар Калахари Акация Байкиая AT0709 орманды аймақтары деп аталады. Калахари "шөлінен" тыс, бірақ Калахари алабында, солтүстікке қарай галофиттік өсімдіктер құрғақ маусымда толығымен құрғап, құрғақшылық жылдарында жылдар бойы құрғақ болатын көлдерге бейімделген, мысалы Этошада (Этоша тұзды көлінің галофиттері AT0902) және Макгадикгадиде (Замбезия галофиттері AT0908). Калахаридің кейбір аймақтары маусымдық батқылықтар болып табылады, мысалы Ботсвананың Макгадикгади ойпаттары. Бұл аймақта, мысалы, көптеген галофильді түрлер мекендейді, ал жаңбырлы маусымда ондаған мың фламинго осы батқылықтарға келеді. Жабайы табиғатқа ең үлкен қауіп – мал жайылымы үшін орнатылған қоршаулар, олар саваннаның өсімдік жамылғысын да жояды. Мал шаруашылығымен айналысатындар далада жүрген жыртқыштарды, әсіресе шакалдар мен жабайы иттілерді улап немесе аулайды.
Due to its low aridity, the Kalahari supports a variety of flora. The native flora includes acacia trees and many other herbs and grasses. The kiwano fruit, also known as the horned melon, melano, African horned cucumber, jelly melon, or hedged gourd, is endemic to a region in the Kalahari Desert (specific region unknown). Even where the Kalahari "desert" is dry enough to qualify as a desert in the sense of having low precipitation, it is not strictly speaking a desert because it has too dense a ground cover. The main region that lacks ground cover is in the southwest Kalahari (southeast of Namibia, northwest of South Africa, and southwest of Botswana) in the south of the Kgalagadi Transfrontier Park. For instance, in the ZF Mgcawu District Municipality of South Africa, total vegetation cover may be as low as 30.72% on non protected (from cattle grazing) farmlands south of Twee Rivieren Rest Camp and 37.74% in the protected (from cattle grazing) South African side of the Kgalagadi Transfrontier Park: these southernmost Kalahari xeric savanna areas are truly semi deserts. However, in all the remaining Kalahari, except on salt pans during the dry season, the vegetation cover can be denser, up to almost 100%, in some limited areas. In an area of about 600,000 km2 in the south and west of the Kalahari, the vegetation is mainly xeric savanna. This area is the ecoregion identified by World Wide Fund for Nature as Kalahari xeric savanna AT1309. Typical savanna grasses include Schmidtia, Stipagrostis, Aristida, and Eragrostis; these are interspersed with trees such as camelthorn (Acacia erioloba), grey camelthorn (Acacia haematoxylon), shepherd's tree (Boscia albitrunca), blackthorn (Acacia mellifera), and silver cluster leaf (Terminalia sericea). In certain areas where the climate is drier, it becomes a true semi desert with ground not entirely covered by vegetation: "open" as opposed to "closed" vegetation. Examples include the north of the ZF Mgcawu District Municipality, itself in the north of South Africa, and the Keetmanshoop Rural in the southeast of Namibia. In the north and east, dry forests cover an area of over 300,000 km2 in which Rhodesian teak and several species of acacia are prominent. These regions are termed Kalahari Acacia Baikiaea woodlands AT0709. Outside the Kalahari "desert", but in the Kalahari basin, halophytic vegetation to the north is adapted to pans, lakes that are completely dry during the dry season, and maybe for years during droughts, such as in Etosha (Etosha Pan halophytics AT0902) and Makgadikgadi (Zambezian halophytics AT0908). Some of the areas within the Kalahari are seasonal wetlands, such as the Makgadikgadi Pans of Botswana. This area, for example, supports numerous halophilic species, and in the rainy season, tens of thousands of flamingos visit these pans. The biggest threat to wildlife are the fences erected to manage herds of grazing cattle, which also removes the plant cover of the savanna itself. Cattle ranchers will also poison or hunt down predators from the rangeland, particularly targeting jackals and wild dogs.
Халық саны
Сан халқы 20 мың жылдан бері Калахариде аңшы-жинақшы болып өмір кешіп келеді. Олар садақ пен уы бар жебелермен жабайы аң аулайды, сондай-ақ жидек, қарбыз, жаңғақ сияқты жеуге жарамды өсімдіктер мен жәндіктер жинайды. Сан халқының суға деген қажеттілігін көбінесе шөлдің бетінде немесе астында өсетін өсімдік тамырлары мен шөл қарбыздарынан алады. Олар суды көбінесе страус жұмыртқасының бос қабығында сақтайды. Сан халқы жергілікті материалдардан салынған шатырларда тұрады – каркасы бұтақтардан, ал шатыры ұзын шөппен жабылады. Олардың аң аулау және жинау тәсілдерінің көп бөлігі ежелгі тайпалардың амалдарын қайталайды. Калахари шөлінде бантү тілдеріне жататын цвана, кгалагади, херэро тайпалары және шамалы еуропалықтар да тұрады. Виндхук қаласы Калахари алабында орналасқан.
The San people have lived in the Kalahari for 20,000 years as hunter gatherers. They hunt wild game with bows and poison arrows and gather edible plants, such as berries, melons and nuts, as well as insects. The San get most of their water requirements from plant roots and desert melons found on or under the desert floor. They often store water in the blown out shells of ostrich eggs. The San live in huts built from local materials—the frame is made of branches, and the roof is thatched with long grass. Most of their hunting and gathering techniques replicate pre historic tribes. Bantu speaking Tswana, Kgalagadi, and Herero and a small number of European settlers also live in the Kalahari desert. The city of Windhoek is situated in the Kalahari Basin.
Калахари, сан және алмаздар
1996 жылы De Beers компаниясы Гопеде алмаз өндіру мүмкіндіктерін бағалады. 1997 жылы Орталық Калахари қорығындағы Сан және Бакгалагади тайпаларының өз жерлерінен күштеп шығарылуы басталды. 2006 жылы Ботсвананың Жоғарғы соты қорықтағы Сан және Бакгалагади тайпаларының пайдасына үкім шығарып, олардың шығарылуын заңсыз деп мәлімдеді. Ботсвана үкіметі De Beers компаниясының Gem Diamonds/Gope Exploration Company (Pty) Ltd компаниясына қорықта кен өндіру жұмыстарын жүргізуге рұқсат берді.
In 1996, De Beers evaluated the potential of diamond mining at Gope. In 1997, the eviction of the San and Bakgalagadi tribes in the Central Kalahari Game Reserve from their land began. In 2006, a Botswana High Court ruled in favor of the San and Bakgalagadi tribes in the reserve, finding their eviction unlawful. The Government of Botswana granted a permit to De Beers' Gem Diamonds/Gope Exploration Company (Pty) Ltd. to conduct mining activities within the reserve.