Кіріспе

Бір организмнен екінші организмге патогеннің жұғуы

Медицинада, қоғамдық денсаулық сақтау және биологияда жұғу – жұқпалы ауруды қоздыратын патогеннің жұқтырған жеке адам немесе топтан белгілі бір адамға немесе топқа өтуі, екінші адамның бұрын жұқтырған-жұқпағанына қарамастан. Бұл термин микроорганизмдердің бір адамнан екінші адамға тікелей келесі жолдардың бірі немесе бірнешесі арқылы берілуін білдіреді:
ауа арқылы жұғу – ауада ұзақ уақыт сақталып, иесі кеткеннен кейін де ауаға ластануға мүмкіндік беретін өте ұсақ құрғақ және ылғал бөлшектер. Бөлшектердің мөлшері < 5 мкм.
тамшы арқылы жұғу – ауада қысқа уақытқа таралатын ұсақ және көбінесе ылғал бөлшектер. Жұғу көбінесе иесінің қатысуымен жүреді. Бөлшектердің мөлшері > 5 мкм.
тікелей физикалық байланыс – жұқтырған адамға тию, соның ішінде жыныстық қатынас.
жанама физикалық байланыс – көбінесе ластанған бетке тию арқылы, оның ішінде топырақ (тасымалдаушы).
фекальдық-оралық жұғу – көбінесе жуылмаған қолдардан, ластанған тамақ немесе су көздерінен, санитария мен гигиенаның жетіспеуінен, педиатрияда, ветеринарияда және дамып келе жатқан елдерде маңызды жұғу жолы.
ластанған шприцтер немесе қан өнімдері арқылы жұғу.

Жұғу басқа организм арқылы да болуы мүмкін, яғни вектор (мысалы, маса немесе шыбық) немесе аралық ие (мысалы, шошқадағы таспа құртты дұрыс пісірілмеген шошқа етін жеген адам жұқтыра алады) арқылы. Жаңама жұғу зооноздарды немесе, көбінесе, күрделі өмірлік циклы бар макропаразиттер сияқты ірі патогендерді қамтуы мүмкін. Жұғу автохтонды (яғни бір орында екі адам арасында) болуы мүмкін немесе микроорганизмнің немесе зардап шеккен иелердің қозғалысын қамтуы мүмкін.

Жүгіру жолдары

Эпидемиологтар үшін жұқтыру жолы маңызды, себебі байланыс үлгілері әртүрлі халықтар мен халық топтары арасында әлеуметтік-экономикалық, мәдени және басқа да факторларға байланысты өзгереді. Мысалы, таза су жетіспеуі салдарынан жеке және тағамдық гигиенаның нашар болуы холера сияқты фекальды-ауыз жолы арқылы жұқтырылатын аурулардың таралуын күшейтеді. Мұндай аурулардың әртүрлі топтар арасындағы таралу деңгейінің айырмашылығы аурудың жұқтыру жолдарын анықтауға көмектеседі. Мысалы, егер полиомиелит дамытылмаған елдердің қалаларында, таза сумен қамтамасыз етілмеген жерлерде, жақсы су құбыры жүйесі бар қалаларға қарағанда көбірек кездесетіні байқалып жатса, онда полиомиелит фекальды-ауыз жолы арқылы таралады деген теорияны айтуға болады. Жел арқылы таралатын инфекциялардың екі түрі бар: ауа арқылы жұғатын инфекциялар және тамшы арқылы жұғатын инфекциялар.

Ауа арқылы жұғатын инфекция

Ауа арқылы жұқтыру – инфекциялық микроорганизмдері бар тамшы ядролары (булану нәтижесінде пайда болған тамшылардың қалдықтары) арқылы таралатын инфекциялық агенттерді білдіреді. Бұл микроорганизмдер организмнен тыс жерде тірі қалуға және ұзақ уақыт бойы ауада қалықтап тұруға қабілетті. Олар басқа адамдарды жоғарғы және төменгі тыныс жолдары арқылы жұқтырады. Ауа арқылы жұқтырылатын инфекциялардың бөлшектерінің мөлшері 5 мкм-ден кіші болуы керек. Оған құрғақ және ылғалды аэрозольдер кіреді, сондықтан әдетте ауада ұзақ уақыт бойы қалықтап тұра алатындықтан, жоғары деңгейде оқшаулау қажет. Яғни, жалпы жұғудың алдын алу үшін жеке желдету жүйелері немесе теріс қысымды жағдайлар қажет. Мысалы, туберкулез, сушеңке, қызылша.

инфекция

Ауру жұқтырудың кең таралған түрі - жөтел, ұстану немесе сөйлеу кезінде пайда болатын тыныс жолдарының тамшылары арқылы жұқтыру. Тыныс жолдары инфекцияларының әдеттегі жолы – тамшы арқылы жұқтыру. Жұқтыру көз, мұрын немесе ауыз сияқты сезімтал шырышты қабаттарға тыныс жолдарының тамшылары жеткенде болады. Бұл сондай-ақ, қолдар бетке тиген кезде ластанған беттермен тікелей немесе жанама байланыс арқылы да жұғу мүмкін. Құрғамас бұрын тыныс жолдарының тамшылары ірі болады, ұзақ уақыт ауада ілуге шамасы келмейді және көбінесе қысқа қашықтыққа таралады. және коронавирустар. Тыныс жолдарының тамшыларының таралуын хирургиялық маска кию арқылы азайтуға болады. Сонымен қатар, фекальдық-оралдық жұқтыру негізінен тікелей емес байланыс жолы ретінде қарастырылса да, тікелей байланыс нәжіс арқылы жұқтыруға да алып келуі мүмкін. Тікелей байланыс арқылы жұғатын аурулар жұқпалы деп аталады (жұқпалы инфекциялық емес; барлық жұқпалы аурулар жұқпалы болғанымен, барлық жұқпалы аурулар жұқпалы емес). Мұндай аурулар сүлгіні бөлісу арқылы (егер сүлгі екі денеге де қатты сүртілсе) немесе денемен тығыз байланыста болған киімдерді (мысалы, шұлықтар) қолданғаннан кейін жақсы жуылмаса, жұғу мүмкін. Осы себепті мектептерде жұқпалы аурулар жиі пайда болады, онда сүлгілер бөліседі және ауыстыру бөлмелерінде жеке киімдер кездейсоқ ауыстырылады. Тікелей байланыс арқылы жұғатын аурулардың мысалдары: тері қышымасы, импетиго, сифилис, тері өспесі және конъюнктивит.

Жыныстық

Бұл басқа адаммен жыныстық қатынас кезінде жұқтырылатын кез келген инфекцияны білдіреді, оның ішінде вагинальдық немесе анальдық жыныстық қатынасты, сирек жағдайларда оральдық жыныстық қатынас арқылы (төменде қараңыз) және өте сирек қолмен жыныстық қатынас арқылы (төменде қараңыз). Жұқтыру тікелей жыныстық қатынас кезінде жанасқан беттер арқылы (бактериялық инфекциялар мен жара тудыратын инфекциялар үшін әдеттегі жол) немесе инфекция тасымалдаушы секрециялар (семен немесе қозғанда әйел денесінен шығатын сұйықтық) арқылы жүреді. Бұл секрециялардағы инфекциялық агенттер жыныстық мүшеде, кіндікте немесе тік ішектегі ұсақ жарақаттар арқылы әріптестің қан тамырларына өтеді (вирустар үшін бұл жиі кездесетін жол). Екінші жағдайда, анальдық жыныстық қатынас әлдеқайда қауіпті, себебі жыныстық мүше кіндікке қарағанда көбірек жарақаттар келтіреді, ал кіндік серпімді және икемді болады. Жыныстық жолмен жұғатын инфекцияларға ВИЧ/ЖИТС, хламидиоз, жыныс мүшесінің кеспесі, гонорея, В гепатиті, сифилис, герпес және трихомониаз жатады.

Оралдық жыныстық қатынас

ЖИТС және В гепатиті сияқты жыныстық жолмен жұғатын инфекциялар әдетте ауыздан ауызға тікелей қатынас арқылы берілмейді, бірақ оральдық секс кезінде жыныс мүшелері мен ауыздың арасында кейбір ЖҚЖБ жұғуы мүмкін. АИТВ жағдайында бұл мүмкіндік дәлелденген. Бұдан бөлек, ол 1 типті герпес симплекс вирусының (әдетте ауыз инфекциясын қоздырады) жыныс мүшелерінің инфекцияларында таралуын күшейтеді, сондай-ақ 2 типті вирустың (жыныс мүшелерінде көбірек кездеседі) ауыз инфекцияларында таралуын арттырады.

Қолмен жыныстық қатынас

Қолмен жыныстық қатынас арқылы жұғу жиі кездеспесе де, кейбір инфекцияларға, мысалы, адам папиллома вирусы (HPV), хламидия және сифилис осы жолмен таралуы мүмкін.

Ауызша

Негізінен ауыз арқылы берілетін инфекциялар тікелей ауыз байланысы арқылы, мысалы, сүйісу арқылы, немесе жанама байланыс арқылы, мысалы, бір стақаннан немесе темекіден пайдалану арқылы жұқтырылуы мүмкін. Сүйісу немесе басқа да тікелей немесе жанама ауыз байланысы арқылы жұғатын инфекцияларға тамшы арқылы жұғатын барлық инфекциялар және (кемінде) герпес вирустарының барлық түрлері жатады, атап айтқанда цитомегаловирус инфекциялары, герпес симплекс вирусы (әсіресе HSV 1) және жұқпалы мононуклеоз.

Анадан балаға жұғу

Бұл анадан балаға (көбінесе әкеден балаға сирек), әдетте жатырда даму кезінде, босану барысында (мұны перинатальды инфекция деп те атайды) немесе туғаннан кейін ата-ана мен бала арасындағы физикалық байланыс арқылы беріледі. Сүтқоректілерде, адамдар да оның ішінде, бұл инфекция ана сүті арқылы да тарауы мүмкін (сүт арқылы берілу). Осылай жұғатын жұқпалы ауруларға: ВИЧ, В гепатиті және жүйсіз жара жатады. Көптеген пайдалы организмдер тік жолмен беріледі.

Иатрогенді

Медициналық процедуралар салдарынан жұғу, мысалы, жараға тиісу, жұққан медициналық құралдарды пайдалану, немесе инфекциялық материалды инъекциялау не трансплантациялау арқылы. Иатрогендік түрде жұғатын аурулардың қатарында Крейцфельдт-Якоб ауруы, ВИЧ және тағы көптеген аурулар бар.

Иінті бөлісу

Бұл тамырға есірткі салушы адамдардың арасында кең таралған әдет, онда бір ине немесе шприцті бірнеше адам героин, стероидтар және гормондар сияқты есірткіні енгізу үшін пайдаланады. Бұл гепатит С (ГСВ) және ВИЧ сияқты қан арқылы жұғатын инфекциялардың таралуына себеп болуы мүмкін.

Тікелей емес байланыс

Жанама контакті арқылы берілу, сондай-ақ көлік арқылы берілу деп те аталады, инертті заттармен ластану арқылы жұқтыруды қамтиды. Жұқпалы агентті жанама түрде тарата алатын көлік құралдары: тағам, су, қан сияқты биологиялық өнімдер және қол орамал, төсек жабдықтары немесе хирургиялық скальпель сияқты тасымалдағыштар. Көлік құралы патогенді пассивті түрде тасымалдауы мүмкін, мысалы, А гепатиті вирусы тағам немесе су арқылы тасымалданады. Балама ретінде, көлік құралы агенттің өсуіне, көбеюіне немесе токсин өндіруіне жағдай жасайтын ортаны қамтамасыз ете алады, мысалы, дұрыс консервіленбеген тағам Clostridium botulinum бактериясының ботулинум токсинін өндіруіне қолайлы ортаны қамтамасыз етеді. Векторлар механикалық немесе биологиялық болуы мүмкін. Механикалық вектор инфекциялық агентті денесінің сыртынан жинап алып, оны пассивті түрде таратады. Механикалық вектордың мысалы – үй масасы, ол сиырдың тыңайтқышына қонып, нәжістен бактериялармен дене мүшелерін ластайды, содан кейін тамаққа қонудан бұрын тамаққа түседі. Патоген масаның денесіне еңбейді. Керісінше, биологиялық векторлар өз денелерінде патогендерді сақтайды және патогендерді жаңа иелеріне белсенді түрде, әдетте шағу арқылы жеткізеді. Биологиялық векторлар көбінесе безгек, вирустық энцефалит, Шагас ауруы, Лайм ауруы және африкалық ұйқы ауруы сияқты қан арқылы берілетін ауыр ауруларға жауапты болады. Биологиялық векторлар әдетте, бірақ әрқашан емес, масалар, кенелер, бітелер және құтырлар сияқты буынды аяқтылар болып табылады. Векторлар патогеннің өмірлік циклінде жиі қажет. Вектор арқылы берілетін жұқпалы ауруларды бақылау үшін қолданылатын жалпы стратегия – векторды өлтіру арқылы патогеннің өмірлік циклін үзу.

Фекальды-ауыздық

Фекальды-оральды жол арқылы фекалия бөлшектеріндегі патогендер бір адамнан екінші адамның аузына өтеді. Бұл көбінесе жұқтыру жолы ретінде талқыланса да, шындығында патогеннің кіру және шығу орындарының ерекшелігі болып табылады және басқа жұқтыру жолдары арқылы да жұмыс істей алады. Фекальды-оральды аурулардың таралуына негізгі себептер – жеткілікті санитарияның болмауы және нашар гигиеналық жағдайлар, олар түрлі формаларда кездесе алады. Фекальды-оральды жолмен жұқтыру ластанған тағам немесе су арқылы болуы мүмкін. Бұл адамдар дәретханадан кейін, тамақ дайындамас бұрын немесе науқастарға күтім жасамас бұрын қолдарын жеткілікті түрде жумағанда орын алады. Фекальды-оральды жолмен жұқтыру, әсіресе, жеткілікті санитарияға қол жеткізбейтін қалалық аймақтардағы дамушы елдердің халқы үшін денсаулық сақтау саласында тәуекел тудырады. Мұнда фекалия немесе тазартылмаған канализациялық сулар ауыз су көздерін (жер асты және жер үсті суларын) ластауы мүмкін. Ластанған суды ішкен адамдар жұқтыруы мүмкін. Кейбір дамушы елдерде ашық жерге дәрет оқу да фекальды-оральды жолмен аурулардың таралуына себеп болады. Тіпті дамыған елдерде де жүйелік бұзушылықтар орын алып, санитарлық канализацияның толып кетуі мүмкін. Бұл холера, гепатит А, полиомиелит, ротавирус, сальмонелла және паразиттік инфекциялар (мысалы, Ascaris lumbricoides) сияқты жұқпалы агенттердің таралуының әдеттегі жолы болып табылады.

Трекерлеу

Жұқпалы аурулардың таралуын қадағалау ауруды қадағалау деп аталады. Қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы жұқпалы ауруларды қадағалау, дәстүрлі түрде халықаралық, ұлттық немесе жергілікті деңгейдегі қоғамдық денсаулық сақтау органдарының жауапкершілігінде болып келді. Қоғамдық денсаулық сақтау қызметкерлері, хабарлауға жататын аурулар туралы ақпарат алу үшін денсаулық сақтау қызметкерлері мен микробиологиялық зертханаларға жүгінеді. Агрегатталған деректерді талдау аурудың таралуын көрсетуге мүмкіндік береді және эпидемиология мамандығының негізін құрайды. Хабарламаға жатпайтын аурулардың көп бөлігінің таралуын түсіну үшін деректерді арнайы зерттеулерде жинау қажет немесе сақтандыру компанияларының деректері сияқты қолданыстағы деректерді пайдалануға болады, мысалы, антибиотиктердің сатылымын да қарастыруға болады. Аурухана, түрме, зейнеткерлер үйі, интернат, жетімдер үйі, босқындар лагері сияқты мекемелерде инфекциялық бақылау мамандары жұмыс істейді. Олар медициналық жазбаларды қарап, ауруханалық эпидемиология бағдарламасы аясында таралуды талдайды. Бұл дәстүрлі әдістердің баяу, көп уақытты және еңбекті қажет ететіндіктен, таралудың баламалы жолдары іздестірілді. Мысалы, грипп жағдайындағы баламалы жол – мемлекет ішіндегі денсаулық сақтау мамандарының белгілі бір күзет пункттерінде гриппке ұқсас ауруды қадағалау. Грипп эпидемиясын қадағалауға көмектесетін құралдар әзірленді, олар белгілі бір веб-іздеу сұраныстарының үлгілерін анықтайды. Грипппен ауырған адамдардың саны артқан сайын, гриппке қатысты веб-іздеу жиілігінің де артатыны анықталды. Веб-сұраныстардың кеңістік-уақыт байланысын зерттеу грипп және денге қызылының таралуын шамамен анықтауға көмектеседі. Жұқпалы аурулардың таралуын модельдеу үшін компьютерлік симуляциялар қолданылды. Адамдардың жиналуы жұқпалы аурулардың таралуына, маусымдық өзгерістерге және ошақтарға себеп болуы мүмкін, мысалы, жыл сайынғы оқу жылының басталуы, жаттығу лагерлері, жыл сайынғы хаж және т.б. Соңғы кезде ұялы телефондардан алынған деректер халықтың қозғалысын жеткілікті дәлдікпен бейнелей алатыны және қызылша сияқты кейбір жұқпалы аурулардың таралуын болжауға мүмкіндік беретіні көрсетілді.

Вируленттілік пен тіршілік ету деңгейі арасындағы байланыс

Патогендердің түрлерінің сақталуын қамтамасыз ету үшін бір қожайындан екіншісіне жұғу жолы болуы қажет. Жұқпалы агенттер көбінесе нақты берілу әдісіне бейімделеді. Мысалы, тыныс алу жолынан алғанда, эволюциялық тұрғыдан қарағанда, вирустар мен бактериялар қожайынында жөтел мен ұстама пайда болдырса, тіршілік етуде үлкен артықшылыққа ие болады, себебі олар бір қожайындан шығып, екіншісіне таралу мүмкіндігі артады. Көптеген микроорганизмдердің себебі диареяны тудыруы да осыған байланысты. Вируленттілік пен жұқтыру арасындағы байланыс күрделі және патогеннің ұзақ мерзімді эволюциясы үшін маңызды салдарларға алып келеді. Микроб пен жаңа қожайын түрлерінің бірдей эволюциялануына көп ұрпақ қажет болғандықтан, жаңа пайда болған патоген алғашқы құрбандарына аса ауыр соққы беруі мүмкін. Әдетте, жаңа аурудың алғашқы толқынында өлім-жітім көрсеткіші жоғары болады. Егер ауру тез өлімге әкелсе, микроб басқа қожайынға жұқпастан бұрын өліп қалуы мүмкін. Дегенмен, егер жұқтыру вируленттілікпен байланысты болса, бұл шығын қысқа мерзімді пайдамен өтелуі мүмкін, мысалы, холера (күшті диарея бактерияға жаңа қожайын табуға көмектеседі) немесе тыныс алу жолдарының көптеген инфекцияларында (ұстама мен жөтел жұқпалы аэрозольдер құрайды). Инфекцияның таралу қарқынын төмендететін кез келген нәрсе оң сыртқы эффектіге ие, яғни тұтынушы төлемейтін қоғамға пайда әкеледі. Бұл вакциналардың тегін немесе пациентке сатып алу бағасынан арзанға ұсынылуында көрініс табады.

Пайдалы микроорганизмдер

Жұқтыру жолы да пайдалы микробтық симбионттардың, мысалы, кораллдармен байланысты динофлагелляттар немесе адам микробиотасының биологиясының маңызды аспектісі болып табылады. Организмдер микробтармен симбиозға түсуі мүмкін, олар ата-аналарынан, қоршаған ортадан немесе басқа адамдардан, немесе осылардың барлығынан беріледі.

Тік беріліс

Вертикальді берілу – ата-аналардан (көбінесе анадан) симбионттардың қабылдануын білдіреді. Вертикальді берілу жасуша ішінде (мысалы, трансовариялық) немесе жасушадан тыс (мысалы, ата-ана мен ұрпақтың туғаннан кейінгі байланысы арқылы) болуы мүмкін. Жасуша ішіндегі және жасушадан тыс вертикальді берілу генетикалық емес мұрагерлік немесе ата-ананың әсерінің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Көптеген организмдер симбионттардың вертикальді берілуінің қандай да бір түрін бастан кешіреді деген пікір бар. Вертикальді берілетін симбионттардың классикалық мысалдары: балдырлардағы Бухнера (транс-овариантты жолмен берілетін жасушалық симбионт) және адам микробиотасының кейбір құрауы (балалардың туу жолынан өту кезінде және ана сүті арқылы беріледі).

Көлденең беріліс

Кейбір пайдалы симбионттар қоршаған ортадан немесе туыс емес организмдерден горизонталь түрде жуктеледі. Бұл үшін қабылдаушы және симбионттың бір-бірін немесе бір-бірінің өнімдерін немесе қызметтерін тануға мүмкіндік беретін белгілі бір механизм болуы керек. Көбінесе горизонталь түрде жуктелген симбионттар біріншілік емес, екіншілік метаболизмге қатысты болады, мысалы, патогендерге қарсы қорғаныс үшін, бірақ кейбір біріншілік қоректік симбионттар да горизонталь (қоршаған орта арқылы) жуктеледі. Горизонталь түрде берілетін пайдалы симбионттардың қосымша мысалдарына бобтейл кальмармен байланысты биолюминесцентті бактериялар және өсімдіктердегі азотты бекітетін бактериялар жатады.

Аралас режимдегі беріліс

Көптеген микробтық симбионттар, адам микробиотасы да олардың ішінде, тік және көлденең жолдармен берілуі мүмкін. Аралас режимде берілу симбионттарға "екі жақсылықты" қатар алуға мүмкіндік береді – иесінің саны аз болғанда ұрпаққа тік инфекция арқылы жұғады, ал қосымша иелер жеткілікті болғанда, оларды көлденең жұқтыру арқылы тарата алады. Аралас режимде берілу қарым-қатынастың нәтижесін (зиянының немесе пайдасының шамасын) болжауды қиындатады, себебі симбионттың эволюциялық сәттілігі кейде, бірақ әрқашан емес, иесінің сәттілігімен байланысты болады.