Кіріспе

Америкалық заңгер және саясаткер, Массачусетс штатының губернаторы.

Маркус Мортон (1784 – 6 ақпан 1864) – Массачусетс штатының Таутон қаласынан шыққан американдық заңгер, сот судьясы және саясаткер. Ол Массачусетс штатының губернаторы қызметін екі рет атқарды, ал 1825 жылы Уильям Юстистің қайтысынан кейін бірнеше ай губернатор міндетін уақытша атқарды. Ол 15 жыл бойы Массачусетс Жоғарғы Сотының судьясы болып қызмет етті, сонымен қатар демократ ретінде губернаторлыққа үміткерлігімен сәтсіз аяқталды. 1839 жылғы сайлауда ол жеңіске жетіп, Эдвард Эверетттен басымдыққа ие болу үшін қажетті дауыс санын алды. 1840 және 1841 жылдарғы сайлауларда жеңіліске ұшырағаннан кейін, 1842 жылы шамалы артықшылықпен сайланды. Массачусетс Демократиялық партиясы ішкі фракцияларға бөлінгендіктен, Мортонның ұзаққа созылған жеңілістеріне себеп болды. Дегенмен, оның билікте болған қысқа мерзімі демократтар қолдаған маңызды реформаларға әкелмеді, себебі үстемдік құрған вигтер оның қызмет мерзімінде қабылданған көптеген өзгерістерді кері қайтарды. Құлдық институтын кеңейтуге қарсы болған ол, көп жылдық досы Джон Кэлхунмен осы мәселеде келіспей, ақырында партиядан шығып, "Еркін топырақ" қозғалысына қосылды. Мартин Ван Бюрен 1848 жылы президенттікке кандидаттыққа оны вице-президенттікке ұсынуды қарастырды.

Алғашқы жылдар

Мортон 1784 жылы Массачусетс штатының Шығыс Фритаун қаласында Натаниел мен Мэри (Кэри) Мортонның жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Көздерде оның туған күні 19 ақпан немесе 19 желтоқсан деп көрсетілген. Мортонның қабір тасы 19 ақпан күнін көрсетеді. Оның әкесі саяси белсенді фермер болған және бір кезде губернатор кеңесінде қызмет еткен. 1801 жылы Мортон Браун университетіне екінші курсқа қабылданды және 1804 жылы бітірді. Браун университетінде оқыған кезінде ол Джефферсон идеяларын қабылдап, бітіру салтанатында федералистерге қарсы өткір сөз сөйледі. Содан кейін ол бір жыл бойы Таутон қаласында судья Сет Падельфордтың кеңсесінде заң оқыды, одан кейін Коннектикут штатының Литчфилд қаласындағы Таппинг Ривтің заң мектебіне түсті. Ол Джон Кэлхунмен бірге оқыды, ол көп жылдар бойы оның кеңесшісі және досы болды. Таунтонға оралғаннан кейін, ол 1807 жылы Норфолк округінің адвокатурасына қабылданды және жеке практика ашты. Сол жылдың желтоқсан айында ол Шарлотта Ходжеске үйленді, олардан он екі бала дүниеге келді. Кейін ол Браун (1826) және Гарвард (1840) университеттерінен құрметті заң дәрежесін алды. Дегенмен, ол 1811 жылы Элбридж Джерри ұсынған қызметті қабылдады. Мортон 1818 жылы қайта сайланды, бірақ 1820 жылы Фрэнсис Бейлиске шамалы айырмамен жеңіліп қалды. Конгресте ол Семинол соғыстарындағы әрекеттері тексерілген Эндрю Джексонды қолдады және Миссури келісіміне қарсы болды. Осы жылдары ол еркін сауданы да қолдады; көптеген Массачусетс саясаткерлері сияқты, ол кейіннен күшті протекционистік позицияны қабылдап, алғашқы кезеңді «өмірімдегі ең қиын кезең» деп атады.

Жоғарғы сот төрелігі және губернаторлыққа үміткер

1823 жылы Мортон Массачусетс губернаторының кеңесіне сайланды, ал келесі жылы республикашыл губернатор Уильям Юстиспен бірге губернатордың орынбасары болып сайланды. 1825 жылдың ақпанында Юстис лауазымында қайтыс болғанда, Мортон бірнеше айдан кейін өтетін сайлауға дейін әрекеттегі губернатор болып қызмет етті. 1824 жылғы сайлау штатта федералистер партиясының күшін жойғандықтан, федералистер мен бай республикашылар вигтердің алдыңғысы болған Ұлттық республика партиясын құра бастады. Мортон бұл тенденцияға қарсы болды (Ұлттық республикашыларды "аристократиялық" деп сипаттады), оның орнына Джексон стиліндегі демократияны қалап, 1825 жылы губернаторлыққа кандидат болудан бас тартты. Бірақ ол қайтадан губернатордың орынбасары лауазымына түсуге көндірілді және республикашылдар мен федералистер коалициясы ұсынған Леви Линкольн кішісінің басшылығымен бұл лауазымды жеңіп алды. Мортон виг элитасы деп атаған нәрсеге наразы болды (1830 жылы Линкольнді "ақшалы аристократияның құралы" деп айыптады) және вице-губернаторлықтан кетіп қалды. Линкольн Мортонды Массачусетс Жоғарғы Сотының (SJC) судьясы етіп тағайындады, ол 1840 жылға дейін бұл лауазымда қалды.

Сот үкімдері

Мортон SJC-дегі жалғыз демократ болды, ал қалған судьялардың барлығын федералистер тағайындаған. Осыған қарамастан Мортон бірнеше маңызды шешімдер жазды. Ол соттың «Чарльз Ривер Бриджге қарсы Уоррен Бридж» ісі бойынша шешімін жазды, бұл іс ақырында АҚШ Жоғарғы Сотына жетті. Арыз берушілер 1786 жылы Бостон мен Чарльзтаун арасында салынған «Чарльз өзені» көпірінің иелері болды, ал айыпталушылар 1828 жылы мемлекеттік жарғы алған бәсекелес көпірдің иелері болды. Арыз берушілер жауапкердің жарғысы олардың жарғысына қайшы келеді деп мәлімдеді, олар мемлекет оларға өтпелі жолды бақылауға эксклюзивті құқық бергенін алға тартты. SJC 2–2 есебімен бөлініп, істі Жоғарғы Сот қарауына жіберді. Мортон жауапкерлерге жағымды шешім жазды, мемлекет эксклюзивті құқық берсе, оны нақты түрде көрсетуі керек екенін, ал бұл жағдайда олай болмағанын атап өтті. Бұл ой 1837 жылы Тейни Жоғарғы Сотымен бекітілді. 1838 жылы Мортон «Комонвеллға қарсы Книланд» ісінде жалғыз қарсы дауыс берген адам болды, бұл елде біреуді құдайға қарсы сөз айтқаны үшін соттаған соңғы жағдай болды. Әбнер Книланд, бұрынғы универсалист пастор, пантеист болып кетіп, христиандарды ренжітетін мәлімдемелер жасады. Сотта сотталған Книланд апелляцияға шағымданды, ал екі саяси сотталу процесі қазылар алқасының келіспеуімен аяқталды, содан кейін сот үкімі күшін жойды. Толық SJC 1836 жылғы наурыз айында бұл істі қарады. Книланд өзін-өзі қорғап, өзінің мәлімдемелері заңда белгіленген деңгейге жетпейтінін және заңның АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуін бұзатынын мәлімдеді. Бас судья Лемуэль Шоу сот көпшілігі атынан жазған шешімінде Книландтың сөйлеуі құдайға қарсы сөздің заңдық анықтамасына сай келетінін және заңның штат конституциясының сөз және дін бостандығын қорғау ережесін бұзбайтынын анықтады. Өзінің келіспеушілігін білдірген Мортон штат конституциясының 2-бабын (дін бостандығына қатысты) либералды түрде түсіндіруді ұсынды және әр адамның «Құдай тақырыбын талқылауға, оның бар екенін растауға немесе жоққа шығаруға конституциялық құқығы бар» деді. Мен адам заң бойынша құқы бар нәрсені қасақана жасағаны үшін жазалана алмайды деп келіспеймін». Губернатор Эдвард Эверетт Книландты кешіруден бас тартты, ол алпыс күн түрмеде отырды. Бұл іс Америкадағы құдайға қарсы сөз туралы ең көп сілтеме жасалған істердің бірі болып табылады. Теодор Лайман басқарған екінші фракция саудагерлер мен Уигтердің мүдделеріне қарсы тұратын бай жағалаулық мүдделерден тұрды. Үшінші фракция, партия аппаратын алғашқы жылдары сәтті бақылап, Дэвид Хеншоу басқарды, ол көпір дауларының саяси аспектілеріне байланысты Джон Куинси Адамс лагерінен бөлінді. Хеншоу партияның негізгі ұйымдастырушы күші болды, ал Мортон 1828 жылдан 1843 жылға дейін губернаторлыққа үміткер болып, жыл сайын сайлауға қатысты. Партияны ұйымдастыруға Мортонның досы Джон Калхун қолдау көрсетті, ол Адамс пен Джексон басшылығымен вице-президент болып қызмет етті. Мортон, әдетте, ашық науқан жүргізбеді, судья ретінде бейтараптық сақтауға тырысты. Мортон Линкольннің көпшілігіне қарсы маңызды сайлау нәтижелерін көрсетпеді, соңғысы губернаторлық орынды иеленген жылдары (1825–1834). Бұл негізінен Ұлттық республикашылдарға қарсылықтың фрагменттелгендігіне байланысты болды, мысалы, «Еркін көпір партиясы» және «Антимасондық партия», соңғысы 1832 жылғы сайлауда демократтардың көптеген дауыстарын тартып алды. Ұлттық республикашылар мен демократтар антимасондықтарды өздеріне тартуға тырысқанына қарамастан, екеуі де сәттілікке жетпеді. Мортон жеңіл антимасондық көзқарасты ұстанды, бірақ Хеншоу масон болды, және Мортон антимасондықтардың айқын сайлаудағы маңызды көрсетіліміне қарамастан, олардың әлеуетті күшін мойындамады. Нәтижесінде демократтардың Ұлттық республикашылдарды құлатуға жеткілікті дауыс беру күші болмады. Демократтар 1832 және 1833 жылдары да бөлінді, өйткені «Жұмысшы партиясы» екі үлкен партияның еңбек мәселелеріне назар аудармағаны үшін шабуыл жасап, қолдау көрсетті. Мортон өзінің қайта-қайта сәтсіздіктерінен соншалықты көңілі толып, 1832 жылы губернаторлыққа үміткерліктен бас тартуды ойлады; Хеншоу оны жалғастыруға көндірді. 1831 жылы Мортон өзінің досы Джон Калхунмен соңғысының құлдықты жоюды қолдауына байланысты келіспей қалды. Бұл Массачусетс Демократиялық партиясында да жарылыс тудырды, Хеншоу Калхун мен оңтүстік демократтар жағына шықты. 1839 жылға дейін Мортонның жеңіске ең жақын болған уақыты 1833 жылғы сайлау болды, онда Линкольн орнынан бас тартты. Төрт үміткер қатысқан жарыста Вустер конгрессмені Джон Дэвис (Ұлттық республикашыл ретінде сайлауға түскен) және Джон Куинси Адамс (Антимасон ретінде сайлауға түскен) негізгі қарсыластары болды (Жұмысшы партиясының үміткерімен бірге), ешбір үміткер қажетті көпшілік дауыс алған жоқ. Штат заң шығарушы органы Дэвистің пайдасына Адамс бас тартып, көп дауыс алған үміткер ретінде таңдады. 1830 жылдардың соңына қарай құлдықты жою жақтастары штаттағы қуатты саяси күшке айналды. Уигтер мен демократтардың (Мортонды қоса) барлығы басқа саяси мақсаттарға жету үшін бұл мәселенің шешілуінен жалтарды, бірақ құлдықты жою жақтастары үміткерлерден бұл мәселе бойынша ресми мәлімдемелерді жиі сұрады. Мортон жеке құлдыққа қарсы болғаны белгілі болды, бұл оған 1837 және 1838 жылғы сайлауларда, оның осындай сұрауларға берген жауаптарының дәйектілігіне қарамастан, дауыстарды әкелді. Оның сол сайлаулардағы қарсыласы Эдвард Эверетт де құлдыққа қарсы болды, бірақ 1826 жылы құл иелерінің құқықтарына қолдау білдірген сөз сөйлеген, ол оған қарсы пайдаланылды. Мортонның Демократиялық партиясы ішіндегі фракциясы тарихшы Джордж Бэнкрофттың ұйымдастыру шеберлігі және Мортон бастаған төменгі деңгейдегі партия жетекшілерін таңдау әдістерін өзгерту арқасында да күш алды. Дэвид Хеншоу 1837 жылы Бостон портының коллекторы лауазымынан саяси маңызды қызметінен кетіп, партия ішінде осы құнды патронаттық лауазым үшін күресті бастады. Мортон бірнеше үміткерлердің бірі болды, бірақ ақырында бас тартып, оны Джордж Бэнкрофтқа беруді ұсынды. Штаттың батыс бөлігінен шыққан Бэнкрофт Демократиялық партияға Жұмысшы партиясынан қолдау тартты.

Әкім

1839 жылғы сайлауда тікелей қатысы жоқ мәселе туындап, Мортонға жеңіс сыйлады. Вигтер заң шығарушы органы спирттік ішімдіктер сатуын шектеген, тәртіп сақтау жақтастары ұсынған заңды қабылдады; бұл барларда ішімдік беруді тиімді түрде тоқтатты. Көптеген адамдар бұл заңды вигтердің жоғары топтық элитаризмінің көрінісі деп санады. Дауыс беру нәтижесі тым жақын болғандықтан, қайта санау жүргізіліп, бюллетеньдер мұқият тексерілді. Мортонға берілген бір бюллетеньде "Маккус Маттун" деп жазылған; вигтердің жақтастары жазушының Мортонға дауыс беруді көздегенін жоққа шығаруға тырысқанымен, штаттың еш жерінде осындай есімді адам табылған жоқ. Эверетт дауыс беруді наразылыққа салудан бас тартып, Мортон 51,034 дауыспен (барлық дауыстардың жартысынан бір дауыс артық) 50,725 дауысқа қарсы, ал тағы 307 дауыс таратылып, жеңіске жетті. Вигтер басымдығы бар заң шығарушы органмен Мортонның реформалық жоспарлары нәтижесіз қалды. Салық мөлшерін азайту және өлім жазасын қарастыратын қылмыстар тізімін қысқарту сияқты ұсыныстар жеңіліске ұшырады, бірақ демократтар белгілі бір қаржылық тәртіпті орнатып, бірнеше жылдан кейін алғашқы бюджеттік артығын жасады. Вигтер оның ұсыныстарын нашар экономикалық саясат деп сынап, 1840 жылы оны жеңу үшін қайта топтасты. Олар Джон Дэвисті АҚШ Сенатынан қайтып, оған қарсы сайлауға көндірді, Мортон үлкен есебімен жеңілді. 1841 жылғы қайта сайлауда ол біршама табысқа жетті. 1842 жылы құлдыққа қарсы партияның кандидаттары жеткілікті дауыс жинап, сайлауды штаттық заң шығарушы органға жіберді. Үшінші партияның болуынан жеңімпазды анықтауға тиіс штаттық сенатта көптеген бос орындар пайда болды. Құлдыққа қарсы партия билік тепе-теңдігін пайдаланып, нәтижеге бақылау жасауды үміттене бірақ, сенатты толтыру үшін өткен дауыс беру кезінде бір вигтердің қарсылығы демократтардың көпшілігіне әкелді. Сенат Мортонды губернатор етіп тағайындады. Мортон 1840 жылғы реформаларды қайталап, салық жүктемесін жылжымайтын мүліктен жеке мүлікке ауыстыру туралы ұсынысты қосты. Вигтер оның инаугурациялық сөзінде құлдық туралы ештеңе айтпағаны үшін сынады. Оның өкілеттігі кезінде демократтардың түрлі фракциялары атқарушы және партиялық тағайындаулар бойынша талас-тартыс жасады, ал президент Уильям Генри Харрисонның қызметке кіріскеннен кейін көп ұзамай қайтыс болуы, президенттікке үміткерлер қолдау іздеу үшін штатта саяхаттағанда партиялық бөліністерді күшейтті. Нәтижесінде реформалық жоспарлардың көп бөлігі, заң шығарушы органдағы демократтар мен құлдыққа қарсы партияның көпшілігіне қарамастан, толығымен жүзеге асырылмады немесе минималды түрде іске асырылды. Джордж Банкрофт жоғалған мүмкіндікке өкініш білдірді: "Массачусетсте біздің мүмкіндігіміз осыдан артық болған емес, егер барлығымыз осы жағдайды дұрыс пайдаланғанда. Бірақ олар пайдаланбайды". 1843 жылғы сайлауда Мортон Беркшир округінің ауылдық аймағынан шыққан вигтердің заңгері Джордж Н. Бриггске қарсы шықты, ол Мортонның ауылдық сайлаушыларға жасаған үндеуіне қарсылық көрсету үшін таңдалды. Құлдыққа қарсы партияның кандидаты Бриггс (3000 дауыспен көпшілік) немесе Мортонға көпшілік дауыс беруге жеткіліксіз болды, сайлау заң шығарушы органға жіберілді. Заң шығарушы орган вигтердің бақылауына қайта оралды және Бриггсті сайлады. Вигтер Мортонның өкілеттігі кезінде қабылданған реформалардың көп бөлігін дереу жойды.

Кейінгі жылдар

1843 жылғы жеңілістен кейін Мортон губернаторлыққа үміткерліктен бас тарды және 1844 жылы Джордж Банкрофтқа үміткерліктің өтуін ұсынды. 1845 жылы президент Джеймс К. Полк Мортонды Бостон портының басқарушысы етіп тағайындады, ол төрт жыл қызмет етті. АҚШ Сенатында оның кандидатурасын мақұлдау кезінде оңтүстік штаттарының сенаторлары наразылық білдірді, себебі ол бұрын құлдыққа қарсы мәлімдеме жасаған болатын. Тағайындалуы бекітілгенге дейін, Мортон саяси маңызды лауазымын партияның құрамын өз көзқарастарына сәйкес келтіруге пайдалануға тырысты, бірақ бұл партия ұйымындағы бұрыннан бар жіктерді одан әрі тереңдетті. Осы жіктер Хеншоу фракциясының саяси интригаларына байланысты оның бекітілуіне кешігуге себеп болды және Мортон мен Банкрофт арасындағы саяси қарым-қатынастың толық үзілуіне әкелді. 1847 жылы өткен штаттық конвенцияда (Хеншоу фракциясы құлдыққа қарсы бағытталған платформалық қадамдарға рұқсат бермеген) Мортон партиядан шығып, жаңадан құрылған «Еркін Топырақ» қозғалысына қосылды. Мортон 1850 жылы демократ Джордж С. Бутвеллдің губернатор болып сайлануына және «Еркін Топырақ» өкілі Чарльз Самнердің АҚШ сенаторы болып сайлануына қолдау көрсеткен демократтар мен «Еркін Топырақ» коалициясын қолдаудан бас тартты. 1848 жылы Мортонды Мартин Ван Бюрен «Еркін Топырақ» партиясынан вице-президенттікке кандидат ретінде қатысуға шақырды. Мортон бас тартты, Ван Бюреннің (Нью-Йорк штатының тұрғыны) географиялық тұрғыдан әртүрлілікті қажет екенін айтты. Ван Бюрен ақырында Висконсин штатынан Генри Доджді таңдады, бірақ партия конвенциясы Массачусетс штатынан Чарльз Фрэнсис Адамсты таңдады. Мортон Ван Бюрен үшін үгіт жүргізді, ол үшінші орынды иеленді. Мортон 1853 жылы Массачусетс штатының Конституциялық конвенциясына делегат ретінде қатысты және 1858 жылы «Еркін Топырақ» партиясынан Массачусетс штатының Өкілдер палатасына сайланды, бір мерзім қызмет етті. Оның Таунтон қаласындағы үйі кейін Мортон ауруханасы мен медициналық орталығының алғашқы ғимаратына айналды. 1960 жылдары аурухананы кеңейту кезінде ол бұзылды. Оның ұлы, сондай-ақ Маркус аталған, оның ізімен жүріп штаттың жоғарғы сотына өтті және ақырында оның төрағасы болды. Оның қызы, Франсис, жазушы Октав Танеттің анасы болды.