Кіріспе
Норвегиялық кеме құрылысшысы және кеме жасаушы Колин Арчер (22 шілде 1832 – 8 ақпан 1921) – теңізге лайықты пилоттық және құтқару қайықтарымен, сондай-ақ үлкен желкенді және полярлық кемелермен танымал норвегиялық кеме құрылысшысы және кеме жасаушы. Оның ең әйгілі кемесі – Фрам, ол Фридтжоф Нансен мен Роалд Амундсеннің полярлық экспедицияларында қолданылған. Ол Норвегияның Ларвик қаласындағы Толлеродденде дүниеге келді, сонда ол өз үйін және кеме жасау шеберханасын салдырды.
Colin Archer (22 July 1832 – 8 February 1921) was a Norwegian naval architect and shipbuilder known for his seaworthy pilot and rescue boats and the larger sailing and polar ships. His most famous ship is the Fram, used for both Fridtjof Nansen's and Roald Amundsen's polar expeditions. He was born at Tollerodden in Larvik, Norway, where he also had his own house built and his boatyard.
Ерте өмір
Колин Арчер Норвегияның оңтүстігіндегі Ларвик қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы 1825 жылы Шотландиядан Норвегияға көшіп келген және ол олардың 13 баласының 12-сі болды. Теңіз архитектурасы саласындағы мансабына дейін ол Австралияның Квинсленд штатында бірнеше бауырларымен бірге фермер және әкімші болып жұмыс істеді, оның ішінде 1834 жылы Сиднейге алғаш келген Дэвид те бар еді. Әкімші қызметін атқару кезінде ол Фицрой өзенінің картасын жасауға шарт жасасты. Олардың қонысы қазір Грейсмер иелігі деп белгілі. 1861 жылы Арчер Ларвикке оралып, кеме жасаудың практикалық және теориялық аспектілерін оқуға кірісті. 1869 жылы ол Карен Софи Виборгқа үйленді, олардан бес бала дүниеге келді.
Мансап
Арчер кемелерін Толлероддендегі үйінің жұмыс бөлмесінде жобалады. Ол желкенді қайықтарды салуды бастамас бұрын, Фредрик Хенрик аф Чепменнің еңбектерін, әсіресе оның сусыру қисығын зерттеді. Сонымен қатар, ол Джон Скотт Расселдің теорияларын оқыды. Оның алғашқы қайықтары Чапманның сусыру параболасы қисығы және Скотт Расселдің ортаңғы бөлігінің орналасуы (ең кең бөлігімен анықталатын) ортасынан артқа қарай және өткір су сызықтарымен үйлесімде жасалды. Осыған сүйене отырып, Арчер 1872 жылы лоцмандық қайықтардың конструкциясын жаңартуды бастады. 1892 жылы оның бірнеше лоцмандық қайығы Норвегияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы қатты дауылда балық аулау қайықтарын құтқарып қалды. Үлгілер бәйқауынан кейін, ол Норвегия теңіз құтқару қоғамынан (Norsk Selskab til Skibbrudnes Redning) құтқару қайығын жобалауға тапсырыс алды. Бұл 47 футтық қайық өте теңізге лайықты болды, сондықтан 33-і салынды, бұл Арчерге және оның кеме жасаушылығына берік және қауіпсіз кемелерді жасау репутациясын әкелді. Лоцмандық қайық теңізге лайықты екенін көрсеткеннен кейін, басқа кеме жасаушылар Арчердің жобаларын және құрылыс әдісін көшіре бастады. Оларды кім жасаса да, Колин Арчер немесе Колин Арчер типі деп атады. 78 жасында бизнесін аяқтағанға дейін созылған мансабында Арчер 200-ге жуық қайық, оның 120-сы балласты кемелер жасады. Оның жобалары басқа кеме жасаушылықтарда да салынды, өмірінде барлығы 50-ге жуық. Арчер 120-ға жуық екі ұшты қайық жасады, бірақ содан бері әлем бойынша мыңдаған қайық салынды. Қайықтар әлі де (2017) Колин Арчер типі деп белгіленуде. Оның 35 қайығы әлі де жүзіп жүр. Арчер сонымен қатар кемелерімен, әсіресе «Фрам» полярлық кемесімен де танымал болды.
Кеме салатын кеме құрылысы архитекторы
1872 жылы Арчер кеме және қайық құрылысы туралы білімін бөліскім келіп, Фредрик Хенрик аф Чепмен мен Джон Скотт Расселдің теорияларын қамтитын 29 беттік эскиз лекциясын жариялады. Бұл оған тиімді жарнама әкеліп, жақын арада тапсырыстар алуына мүмкіндік берді. 1873 жылы кеме жасаудың қайық жасаудан пайдалырақ екеніне сенген Арчер 1874 жылы инвесторлармен бірге Ларвик фиордындағы Реккевикте "Лаурвиг Страндварфт" кеме жасаушылығын құрды. Бастапқыда Арчер кеме жасаушылықтың 30% үлесіне ие болды. Реккевик Ларвик ішкі портынан 3 шақырым қашықтықта орналасқан, ал оның қайық жасау шеберханасы Толлеродденде болған. Кеме жасаушылықтың бір бөлігін иеленген кеме иесі алғашқы кеменің құрылысын тапсырды. 1886 жылы Арчер кеме жасаушылықтың толық иесі атанды.
Бригантин Леон; кеме және модельдік қайық
Леон 1878–1880 жылдары Арендалдағы Херлофсон ағайындары үшін салынған. Херлофсондар – желкенді кемелермен айналысып, кеме иеленген отбасы болды, ал Леон 1894 жылға дейін олардың отбасылық меншігінде болды. Кейін Леон бірнеше рет түрлі норвегиялық иелеріне өтті. Леон әрқашан бригантин ретінде жабдықталған, бірақ Норвегияда бұл жабдықталу "Skonnertbrigg" деп аталады және көбінесе "шкуна" деп қысқартылады, бұл кейбір авторларды кеменің қайта жабдықталғанына сендірді, бірақ шындығында ол қайта жабдықталған жоқ. 1915 жылдың күзінде Солтүстік теңізде Грантоннан Порсгруннға көмірмен барып келе жатып, кемеге су жиналып, ол тасталып кетті. Леонның жоспарлары 1958 жылы Гарольд А. Андерхиллдің "Plank On Frame Models and Scale Masting and Rigging, vol. I" атты кітабында жарияланды. Әлемнің түкпір-түкпірінде Леонның көптеген модельдері сақталған, соның ішінде бірі Гринвичтегі Корольдік мұражайда бар.
Полярлық кемелер
Колин Арчердің ең танымал кемесі – «Фрам» болды, оны Фридтжоф Нансен 1893–1896 жылдарғы Солтүстік полюске жасаған экспедициясында, ал Роалд Амундсен 1911 жылғы тарихи экспедициясында Оңтүстік полюске бірінші болып жеткенде пайдаланды. «Фрам» қазір Норвегияның Осло қаласындағы Бигдойда орналасқан «Фрам» мұражайында сақталады. 1886 жылы Арендалда Колин Арчердің жобасы бойынша 3 мачталы «Поллукс» кемесі, моржа және кит аулауға арналған, салынды. 1897 жылы оны Карстен Борхгревинк сатып алып, Арчердің кеме жасау орнына жеткізіп, полярлық экспедицияларға дайындады. «Оңтүстік кресті» деп аталып, 1898–1900 жылдары Антарктидаға саяхат жасады («Оңтүстік кресті» экспедициясы), Борхгревинк маңызды жаңалықтар ашты және Антарктида құрлығына аяқ басқан бірінші адам болды. Бұл экспедициядан алынған мәліметтерді кейіннен Роалд Амундсен Оңтүстік полюске жасаған экспедициясында пайдаланды. 1898 жылы итальяндық принц және зерттеуші, Абруцци герцогы Луиджи Амедео полярлық экспедициялар жасауды жоспарлады. Ол Норвегияға сапар шегіп, танымал полярлық зерттеуші Фридтжоф Нансенмен кеңесті. 1899 жылы Амедео бұрынғы кит аулау кемесі «Джейсонды» сатып алып, оны «Stella Polare» деп атады және Колин Арчердің кеме жасау орнына әкелді. Кеменің ішкі бөлігі бұрынғыдан толығымен тазартылып, жаңа балкалар, диагональдар және тізелер орнатылып, кеменің құрылысы нығайтылды. Амедео 1899 жылдың маусымында саяхатқа шықты, «Stella Polare» қиын жағдайларға тап болды, бірақ Арчердің жұмысының арқасында аман қалды. 1899 жылы Арчер 1900–1902 жылдарғы Ресей полярлық экспедициясы үшін «Заряны» да жабдықтады. «Заря» ішкі қабырғаларымен және арқалықтарымен нығайтылды, сондай-ақ палубалық үйлер қосылды. Кеменің оснасткасы баркентинаға (тек алдыңғы мачтада шаршы түкпен) өзгертілді. 1999 жылдың қазанында кеме Норвегия билігінен Арктикада үш жылдық экспедиция жүргізуге рұқсат алды.
Қайықты реформалаушы
Арчердің ұзындығы 33 фут болатын алғашқы лоцмандық қайығы 1872 жылы салынған. Скотт Расселлдің теорияларының ықпалымен, оның ортаңғы бөлігі алдыңғы перпендикулярдан 58% қашықтықта, дәстүрлі 44% орнына орналасқан. Дәстүрлі қайықтар осылайша ескі, дөңгелек басы бар, скумбрия құйрықты типтес болды. Олар сондай-ақ кең, беткей және нашар желге қарсы жүзу қабілетіне ие болды. Арчер өз қайықтарын көбірек балластпен, мықты еменнен салып, тереңдетіп жасады. Олар тез арада теңізге лайықтылығымен және жылдамдығымен танылды. Осылайша ол өзінің алғашқы қайығынан бастап норвегиялық қос ұшты лоцмандық қайықтарды жаңартуға кірісті. Келесі және ең маңызды жақсарту 1882 жылы болды, ол бұрын яхталарында қолданған балластты киль және карвелді құрылыс әдісін енгізді. Балластты кильдің тұрақтылығын арттыру арқылы Арчер енін дәстүрлі 38-40% орнына 33% дейін азайтты. 36 футтық қайықтар өте жақсы өнім көрсетті және қалпына келмейтіндей болды. 1886 жылы оның қайықтары 12 қатысушының ішінде лоцмандық жарыста 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 6-шы және 7-ші орындарды иеленді. Осыдан кейін ол Қасиетті Олав орденінің рыцары атанды.
Құтқару қайықтары
1892 жылы жағалауда болған дауылдан кейін Арчердің бірнеше пилоттық кемесі балықшыларды құтқарып қалғаннан соң, құтқару операцияларын пилоттардың өзі жүргізуі керек деген шешім қабылданды. 1893 жылы 38, 41 және 42 футтық ұзындығы бар, құтқару кемелері ретінде жабдықталған үш Арчер пилоттық кемесі салынды және пилоттармен пайдалануға берілді. Үлкен және арнайы құтқару кемесін сынау үшін 1892 жылы дизайн конкурсы өткізілді және Арчер тапсырыс алды. Ол өзінің ең жаңа пилоттық кемесін негізге алып, сызықтарды 46 футқа дейін ұлғайтып, балға қатынасын 33,5%-ға дейін төмендетті. Борт биіктігі шамамен 20 см арттырылды. Кель кеңейтіліп, балласт келінің салмағы 6,5 тоннаға жетті. Ішкі балласт 6,7 тонна болып қалды. Кеменің ішкі жағында 45 мм қалыңдықтағы ағаш тілімдері орнатылды, осылайша кеме суға батпайды және зақымданған жағдайда маневрлеуге қабілетті болады. Кеме кеч түрінде жасалды және 1893 жылдың шілде айында RS 1 COLIN ARCHER деген атпен қолданысқа енгізілді. Қызмет барысында құтқару кемелерінің күн сайын балық аулау флотымен бірге теңізге шығуы қажет екені анықталды. Ауа райы болжамы мен сигналдардың жоқтығынан құтқару кемелері дауыл кезінде оқиға орнында болуға тиіс болды. Жел күшейгенде кіші кемелер қауіпсіз жерге сүйреліп, үлкен кемелерді қайта сүйреуге көмектесті. Пилоттар балықшылармен күні бойы бірге бола алмайтындықтан, жаңа кемелер үшін үлкен кеч дизайны таңдалды. 1893 жылдан 1924 жылға дейін 33 кечпен жабдықталған құтқару кемелері салынды. Олардың 28-і Арчердің дизайнында, ал 13-і Арчердің өзі салды. 1909-1924 жылдары соңғы 13 кеч Рисёр аймағында (Ларвиктен оңтүстік-шығысқа қарай 35 мортық қашықтықта) салынды. Тек бір құтқару кемесі теңізде із-түзсіз жоғалып кетті. Арчер құтқару кемелері үшін екі жаңа жоба жасады. Mk II 1897 жылы салынды, ол алдыңғы бөлігінде көбірек шығыршықтыққа ие болды, соның салдарынан алдыңғы бөліктерінде көбірек қисайған және алдыңғы бөлігінде сәл толырақ су сызығына ие болды. Кеменің палубасының ұзындығы 47 футқа дейін ұлғайтылды және сүйреу үшін кеменің тұрақтылығы артты. Mk. III 1908 жылы 20 см-ге кеңірек балғамен (34,4%) және едәуір толырақ алдыңғы бөлігімен, бірақ нәзік артқы бөлігімен салынды. Барлық нұсқаларда ортаңғы бөлік алдыңғы перпендикулярдан шамамен 53% қашықтықта орналасқан. Mk. III сызықтары Арчердің әдеттегідей симметриялық пішіндес болды. Mk. III құтқару кемесі күшті желде және сүйреу мүмкіндіктері бойынша ең жақсы кеме деп есептелді. Қаңқа салыстырмалы түрде жеңіл салынды, қаңқа аралық қашықтығы 60-66 см, араларында бүктелген емен қабырғалары орналастырылды. Ағаш тілімдері 38 мм еменнен жасалды, ал қаңқаның ішкі жағы 50 мм қарағаймен қапталды. Бұл су өткізбейтін кабина табанына (еденге) су өткізбейтін етіп бекітілді, сондай-ақ ағаш тілімдері ағып кеткен жағдайда кеме жүзіп тұратын болды. Кемелердің тербелісін азайту және палубаны құрғақ ұстау үшін балласт кеменің орталық бөлігіне шоғырландырылды, ал зәкір желдің бұрылысы мен тізбегі мачтаның артқы жағына орналастырылды. Кеме екі мачталы, салыстырмалы түрде қысқа мачталы және өте кішкентай миззельді кеш болды. Күшті желде олар көбінесе тек бас мачта мен стаксельмен жүзетін, көбінесе рифтелген. Кемелерді сүйреп келе жатқанда, миззель желге қарай бұрылуға және теңізге шығуға көмектесетін. Кемелердің жабдықталуы негізінен бірдей болды, бірақ әрбір жаңартуда тіректері ауырлай түсті. Соңғы құтқару кемесі 1924 жылы салынды. Келесі буын кемелері, Bjarne Aas дизайны, қозғалтқышымен және толық жабдықталуымен 1932 жылы салынды. Арчердің дизайнындағы оннан астам кеме 1940 жылға дейін қозғалтқышсыз қызмет етті. Қозғалтқыш орнатылғаннан кейін олар 1960 жылға дейін қызмет етті.
Жахталар
Колин Арчер шамамен 60 яхта жасады, олардың әрқайсысы ерекше суретке ие болды, жартысы қос ұштарлы, ал қалған жартысы кері иілген корпусқа ие. Қос ұштарлы және кері иілген корпусты яхталардың көптеген түрлерінде жуан сабақтар бар. Барлық яхталарда, әсіресе 1897 жылдан кейін, жұмыс қайықтарына қарағанда, алдыңғы бөлігі көбірек иілген. Кеменің палубасының ені ұзындығының 22-30% құрайды. (Ал пилоттық және құтқару қайықтарында бұл көрсеткіш 33-36% құрайды). Асгардтан басқа барлық яхталар мен барлық пилоттық қайықтар бір мачтамен жабдықталған. Яхтаның негізгі бағанасы корпустың артқы жағын бірнеше футқа созады, бұл салыстырмалы түрде биік мачтаның өнімділігін арттырады. (Пилоттық қайықтардың бағанасы әдетте бір футқа созылады. Тек құтқару қайықтары мен бірнеше балық аулау қайықтары екі мачтамен жабдықталған). Яхталардың желкен ауданы су сызығы ұзындығының квадратына шаққанда 100-125% аралығында болады. Арчер дерлік барлық қайықтарда 2 фут аралас өскен қарағай қаңқаларын, араларына жұқа бумен иілген емен қабырғаларын орналастырды. Бұл, жұқа жабынған палубалармен бірге, яхталарды салыстырмалы түрде жеңіл етті. Яхталар үлкен балластты кемелерге ие және әдетте ішкі балластың жоқтығына ие, тек теңдестіру үшін шамалы мөлшерде ғана қолданылады.
Арчердің толқын формасы теориясы
Арчер көп уақытын тиімді корпус қалай жасау керектігін есептеумен өткізді. Ол Чэпменнің ығысу параболасы қисығымен бастады, бірақ Скотт Расселдің ортаңғы бөлігін кеменің ортасынан артқа қарай жылжытуы және осылайша өткір жақ су сызықтарына ие болуымен. 1876 жылы ол Чэпменнің параболасын ығысу қисығымен, Скотт Расселдің толқын қисықтарымен – алдыңғы бөлік үшін синус қисығымен және артқы бөлік үшін трохоид қисығымен алмастырды. Бұл өзгеріс дизайнерлерге Скотт Расселдің теориясына қарағанда корпус пішінін жасауда көбірек еркіндік берді. Арчердің теориясы Колин Арчердің бастапқы сызбаларын көп өзгертпеді, оларды растады. Арчердің теориясы Скотт Расселге қарағанда толық борт сызықтарын жасады, бірақ егер алдыңғы бөлігі жеткілікті түрде кесілмесе, Арчердің борт сызықтары да қайықты "секіретін" және суға шашыратып жіберетіндей өткір болып кетті. Алдыңғы бөлігін көбірек кесіп, ығысу қисығын су сызығы бойына созғанда, сызықтар толықсып, Арчердің қайықтары теңізге лайықты кемелерге айналды. Қазір біз бұл теориялардың ешқайсысы толық дұрыс емес екенін білеміз, бірақ олар ескі Cod's Head Mackerel Tail түрінің тым кең алдыңғы бөлігінен құтылды.
Мұра
Колин Арчер 1880-ші жылдардың басында Швецияға бірнеше қайық сатты, ал швед дизайнерлері көп ұзамай Арчер типін ұшқыш қайықтарға және яхталарға бейімдеді. Норвегиялық ұшқыш және балық аулау кемесін жасаушылар 1894 жылы құтқару кемесінің теңізге жарамдылығын көрсеткеннен кейін Арчер типтеріне ауысты. Арчердің Дания, Германия, Голландия және Англияда да клиенттері болды. 1904 жылы ол жазушы Эрскин Чайлдерске "Асгард" деп аталатын қайық жасады. Чайлдерс "Жемшік жұмбағы" романын жазып бітірген еді; кейіннен оны ату отряды атып өлтірді. Скандинавиядан тыс жерлерде құтқару қайықтары ең танымал дизайн болды. Норвегиядан тыс Archer типінде Archer-дің нақты яхталарына қарағанда көбірек ені және кішірек жабдықтары бар. 1908 жылы 47 футтық OEGER-ді Арчер жобалаған, бірақ Порсгрунн қаласында салынған. Ол үшін Солтүстік Норвегияда жүзіп келген ағылшын теңізшісі Хейг сатып алды. Сызықтары Mk. III құтқару қайығының ең тарыз нұсқасы (32% ені) болды. Алайда, кеме үлкен желкенді жабдықпен жабдықталған. 1919 жылы ол Ралф Стокқа сатылып, онымен бірге әлемді айналып саяхат жасады. 1921 жылы Стоктың саяхаты негізінде "Крестный круиз" атты танымал кітап жарық көрді. 1920 жылдардың басында Қытайда 47 футтық яхта жасалды. Сызықтары Колин Арчердің 1908 жылғы Mk. III құтқару қайығының жоспарларына негіделген. Қайық ШАҢГАЙ деп аталды және 1923-1924 жылдары Даниялық иелері Данияға жеткізді, содан кейін американдық судья Ф. Девитт Уэллске викингтерге ұқсас Америкаға саяхат жасау үшін сатылды. 1923 жылдың маусым айында америкалық MotorBoat журналында Шанхайдың жоспарлары жарияланды. 1924 жылы Уильям Аткинге американдық MotorBoat журналының редакторы және бұрын Аткиннің клиенті В. В. Наттинг хабарласты. Ол Колин Арчердің құтқару қайықтарына негізделген яхта қалаған. Аткин 32 футтық яхта жобалады, сызықтары Колин Арчердің Mk. III құтқару қайығының кішілендірілген нұсқасы болды. Бұл жоба ERIC деп аталды және Motorboat журналында жарияланды. Алайда Наттинг Норвегияда қайықтар арзан екенін естіп, тапсырысты қайтарып алды. Норвегияда ол 40 футтық қолданылған қос ұшты қайық сатып алды. Яхта ретінде салынғанмен, сызықтары негізінен үлкен енімен (14,5 фут – 36%) және балласттық кілсіз балық аулау қайығының дизайнынан жасалды. Оның биік борты және үлкен пилот кабинасы болды, ол өздігінен сусыздамайтын, қозғалтқышқа кіруге мүмкіндік беретін. Наттинг солтүстік бағытпен Америкаға жүзіп барғысы келді, ал LEIV ERIKSSON қайығында Норвегиядан ШАНГАЙмен бір уақытта шықты. Өкінішке қарай, Наттинг пен оның командасы қыркүйек айында Гренландия жанында із-түзсіз жоғалып кетті. ШАҢГАЙ да қиындықтарға тап болды, өйткені олардың желкендері жыртылды, олар Жаңа Шотландиядағы аралға жағаға соғылды, бірақ бір экипаж бұзылушылармен жағаға жүзіп барып, басқаларын арқанмен жағаға тарта алды. Содан кейін ол басқаларды құтқаруға қайық келгенше құрлыққа жүзіп өтті. Уильям Аткинстің "MotorBoat" журналында жарияланған ERIC жобалары бірден қызығушылық тудырды. 1925 жылы жаңа интерьер, кеч-риг және үш қайық құрылысы мен іске қосылуымен жоспарлар өзгертілді. Аткинге көбірек тапсырыс беріліп, Арчер типті яхталар жобаланды. INGRID 1934 жылы 37,5 футтық және созылып шығарылған нұсқа (ені 30%) жақсы кесулі алдыңғы бөлігімен және қуыс су сызықтарымен ерекшеленді. Аргентиналық әскери-теңіз архитекторы Мануэль М. Кампос өзінің жобаларын Арчер/Аткинге негіздеп, 1934 жылы Аргентинада Вито Дюманың Lehg II кемесін салған. Кампостың басқа үлгілері әдеттегі Арчер типінен аз суға ие. Таити кечінің түрі Арчер түрінен алынған. Таити кечінің ерекшелігі - тік корма, аз суға бату тереңдігі және кішкентай жабдықтары. Оның тік кормасы мен корпусының пішіні оны жасауды жеңілдетеді.
Таңдалған шығармалар
Колин Арчер. Жақсы кемелер мен қайықтарды салуға нұсқаулар. "Политехникалық журнал" 1872, 5-ші және 6-шы нөмірлер. (Фредерик Хенрик аф Чэпман мен Джон Скотт Расселлдің теорияларына негізделген дизайн лекциясы). Колин Арчер. Суға батқан көлемнің бойлық орналасуына қолданылатын толқын принципі туралы (Теңіз архитектурасы институты, 1878 жылғы 13 сәуір).