Кіріспе
12-14 ғасырлардағы жүк кемелерінің түрі. Түйіндік – Орта ғасырларда, көбінесе сауда және тасымалдау үшін, сондай-ақ соғыста қолданылған кеме түрі. Ол алғаш рет 10 ғасырда пайда болды және шамамен 12 ғасырдан бастап кеңінен қолданылды. Түйіндіктер клинкерлік құрылыммен, әдетте еменнен жасалған. Олар бір мачтамен және тікбұрышты бір желкенмен жабдықталған. Түйіндіктер негізінен солтүстік-батыс Еуропаның орта ғасырларында, әсіресе Ганза Лигасының саудасында пайдаланылды. Теңізге шығатын стандартты түйіндіктердің ұзындығы 15-25 метр (49-82 фут), ені 5-8 метр (16-26 фут) және сыйымдылығы 30-200 тонна болған. Көптеген түйіндіктердің сыйымдылығы 300 тоннадан аспаған, бірақ кейбіреулері 1000 тоннадан да асатын. «Түйіндік» атауы 9 ғасырда жазылған болса да, осы атпен теңізде жүзген кеме 12 ғасырда Фризия жағалауында пайда болған секілді. 13 ғасырда түйіндіктер солтүстік суларда викинг кемелері сияқты кнаррларды ығыстырды. Түйіндіктер ұқсас өлшемдегі кнаррлардан көбірек жүк тасымалдай алды. Олардың тегіс түбі кемежайда тұрақтап қалуға мүмкіндік берді, бұл тиеу және түсіруді жеңілдетті. Биік борты теңізде шайқас кезінде кемеге шабуыл жасауды қиындатты, осылайша қарақшылардан қорғады.
A cog was a type of ship that was used during the Middle Ages, mostly for trade and transport but also in war. It first appeared in the 10th century, and was widely used from around the 12th century on. Cogs were clinker built, generally of oak. Cogs were fitted with a single mast and a single square sail. They were used primarily for trade in north west medieval Europe, especially by the Hanseatic League. Typical seagoing cogs were from 15 to 25 meters (49 to 82 ft) long, 5 to 8 meters (16 to 26 ft) wide, and were of 30–200 tons burthen. Cogs were rarely as large as 300 tons although a few were considerably larger, over 1,000 tons. Although the name cog is recorded as early as the 9th century, the seagoing vessel of that name seems to have evolved on the Frisian coast during the 12th century. Cogs progressively replaced Viking type vessels such as knarrs in northern waters during the 13th century. Cogs could carry more cargo than knarrs of a similar size. Their flat bottoms allowed them to settle on a level in harbour, making them easier to load and unload. Their high sides made them more difficult to board in a sea fight, which made them safer from pirates.
Сипаттамасы мен құрылысы
Когс – дөңгелек кеме түрі, орта тұсында жазық түбі және бағаналарға жақын жерде біртіндеп соқпаққа ауысатын конструкциясымен ерекшеленеді. Олар бір үлкен тікбұрышты желкенмен қозғалады. Теңізге шығатын типтік когстардың ұзындығы шамамен 15-25 метр, ені 5-8 метр, ал жүк көлемі 40-200 тоннаны құрайды. Көптеген когстар 300 тоннадан аспайды, бірақ шамалы саны 1000 тоннадан да асады. Экипаж мөлшері бойынша ереже бойынша, әр 10 тонна жүкке бір теңізші қажет, сонымен қатар, жауынгерлер есептелмейді. Азаматтық когстарда 45-ке дейін, ал әскери мақсаттағы 240 тонналық когстарда 60-қа дейін экипаж болады. Когстар көбінесе еменнен салынады және бүйірлерін жабатын толық лапстрак немесе клинкерлік қаптамалармен жабдықталады, әдетте, сусынықтан басталып, қос тырнақ темір тырнақтармен бекітіледі. Бағанада арнайы ойыстар жасалады, яғни төменгі қабаттың жиегі бағанаға немесе кормаға жанасқан жерде қауырсын тәрізді жұқарады. Бұл қабаттың ұшын алжапқышқа сыртқы жағынан тегіс бекітуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде, кеме су арқылы қозғалғанда қабаттың ұштары бағанадан көтерілмейді. Келесі қабатты орнату алдында төменгі қабаттың жиегі келесі қабаттың бұрышына сәйкес бейімделеді, бұл жиек бойында өзгереді. Жаңа қабат бекітілгенге дейін бұрынғы қабатқа бекітіліп қойылады. Кель немесе кельдік тақта жақтағы тақталардан сәл қалың болса да, қояншасы болмайды. Бағана мен корма тік және ұзын болып, ілгектер деп аталатын аралық бөліктер арқылы кельге қосылады. Төменгі қабаттар ілгектер мен бағаналардағы қояншалармен аяқталады, ал жоғарғы қабаттар бағаналардың сыртқы беттеріне қадалады. Қаптаманы ыдыс-аяқпен тығыздау үшін шашылған мүктер қолданылады, олар ағаш тілімдермен жабылып, синдельдер деп аталатын металл тіреулермен бекітіледі. Когстың құрылысы ауыр кормаға орнатылған, ілініске орнатылған орталық рульмен аяқталады, бұл солтүстік дамуының ерекшелігі. Бір қалың мачта кеменің ортасынан алға қарай орнатылып, кельге бекітіліп, бір үлкен тікбұрышты желкенмен жабдықталады. Үлкен кемелердің мачталары композиттік құрылымнан жасалған. Мачтаны қолдау және желкенді басқару үшін күрделі тұтқалар жасалған. Арқандар көбінесе қымыз немесе зығырдан, ал желкен қымыздан жасалған кенептен жасалған. 13 ғасырдан бастап когстар қапталады, ал үлкен кемелерге экипаж мен рульді жолдан шығарып, жүк көлемін арттыру үшін кормаға қақпақ орнатылады, сондай-ақ рульшіге жақсы көрініс береді. Жерорта теңізіндегі дәстүрлі кемелермен салыстырғанда, когстар қымбатқа түседі және арнайы кеме жасаушылар қажет. Алайда, олардың қарапайым желкендік жүйесі когстарға латин желкендерімен жабдықталған ұқсас кемелерге қарағанда екі есе аз экипаж қажет екенін білдіреді. Клинкерлік құрылымның артықшылығы – кеме ұзын осі бойымен (мұрыннан кормаға дейін) иіліп, бұрыла алады, бұл Солтүстік Атлантикадағы толқындарда тиімді, егер кеменің жалпы салмағы аз болса. Когстардың шектеуі – қосымша мачталарды орнатуға мүмкіндік болмайды: маневрлеу үшін кемінде алдыңғы және артқы желкендер қажет, бірақ клинкерлік когстар бір желкенмен шектелген. Бұл оларды ыңғайсыз етіп, портода бұрылу мүмкіндігін шектейді және саяхаттың басында жел бағытына тәуелді етеді. Жазық түбі когстарға жағаға оңай шығып, толқындар төмен болғанда жүк тасуға мүмкіндік береді. Когстардың қызмет ету мерзімі шамамен 40 жылды құрайды деп күтіледі.
Тарих
Дәнекердің алғашқы пайда болуы Солтүстік Германиядан келген логбоаттар деп есептеледі. Олар үлкен кемелерге айналып, бірақ түпнұсқа пішін сақталды, бірақ қуыс бөліктердің орнына тақтайлармен жасалды. Тағы бір даму – кахнен, яғни екі шеті үшкір, түбі жазық қайықтар. Олардың түбін кеңейтіп, тізе тәрізді қабырғаларға бекітілген тақтайшалармен нығайтқан. Бұтаның ұштары (жергілікті тілде Block деп аталады) кесіліп, кеңейтілген корпусқа бөлек бекітілді, нәтижесінде Blockkahnen пайда болды, оның түрлері бүгінге дейін қолданылады. Б.з.б. 200 жылы қайтыс болған ер адамның қабірінен табылған саз модель бұл кемелердің алғашқы нұсқаларының болуын көрсетеді. Осыған ұқсас саз модельдердің сынықтары жақын маңдағы аймақтарда да табылды. Рим дәуірінде Германиядан сауда көбінесе Жерорта теңізі стиліндегі желкенді кемелермен жүргізіліп, римдік саудагерлер басқарды. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасында Рим империясы құлағаннан кейін, үлкен өзен сағалары мен Вадден теңізінің тыныш суларында фриздер тасымалдауды өз қолына алды. Олар жергілікті, түбі жазық конструкцияларға негізделген кемелерді пайдаланды, олар кейінгі ортағасырлық дәнекерлерінің алдағы келешегі болды. Бұл кемелердің борлары кейінгі дәнекерлерге қарағанда төменірек болды және қазіргі скандинавиялық кемелерге, мысалы, кнаррларға ұқсас болды. Дәнекер ретінде танылған кеменің ең көне бейнесі – 1223 жылғы Любек қаласының мөрі. Алғашқы дәнекерлерде руль кеме тақтасына орнатылған ескі желкенмен жабдықталған, ол бір уысқа ұқсас болды. Шамамен 1200 жылға қарай, руль кеме тақтасынан алынып, корбельге бекітілді, осымен ортағасырлық дәнекердің дамуы аяқталды. Дәнекерлер кнаррларға қарағанда көбірек жүк тасымалдай алды, руль кнаррдың рульдік ағашына қарағанда басқаруды жеңілдетті, әсіресе үлкен кемелер үшін, және дәнекерлерді жасау арзанға түсті. Соңғысы дәнекерлерде қолданылған араланған тақтайлардың, бөлінген тақтайлардан гөрі аз қалдық тудыруына байланысты болды. Кейіннен қарақшыларға қарсы қорғану үшін немесе осы кемелерді соғыс кемелері ретінде пайдалануға мүмкіндік беру үшін алдыңғы және артқы қамалдар қосылды. Артқы қамал төмендегі жүк кеңістігіне орын берді, экипаж бен рульдік ағашты жолдан шығарып, жоғары орналастырды. Қазіргі археологиялық зерттеулер Фризия жағалауының немесе Батыс Ютландияның осы типтегі кемелердің туған жері болу мүмкіндігін көрсетеді. Дәнекердің нағыз теңіз саудагеріне айналуы Батыс пен Шығыс арасындағы қарқынды сауда кезеңінде ғана емес, сонымен қатар Лимфьордтың батыс кіреберісінің жабылуына тікелей жауап ретінде болды. Ғасырлар бойы Солтүстік Ютландиядағы Лимфьорд Солтүстік теңіз бен Балтық теңізі арасындағы салыстырмалы түрде қорғалған жол болды. Оның ерекше географиялық жағдайлары мен күшті ағымдарынан уақыт өте келе құммен толып, 12 ғасырдың басында толығымен жабылды. Бұл өзгеріс жаңа қиындықтар тудырды. Құмды батпақтардан өте алмайтын үлкен кемелер Балтық теңізіне жету үшін Ютландия түбегін айналып, қауіпті Skagen мүйісінен өтуге мәжбүр болды. Бұл ескі кеме құрылыстарына үлкен өзгерістер енгізуге әкелді, оны Коллеруп, Скаген және Колдингтің ең алғашқы дәнекерлерінен табылған эволюцияны талдау арқылы байқауға болады. Бұл кішкентай дәнекерлердің санының өсуіне себеп болды, ал кең және теңізге жарамды кемелерге деген қажеттілік дәнекердің Ганза лигасының жұмыс атты кемесі ретінде дамуына әкелді. Көп ұзамай ол Атлантика және Балтық теңізіндегі негізгі жүк тасымалдаушы кемесіне айналды. Ақырында, шамамен 14 ғасырда дәнекердің құрылымы шектеліп қалды, ал үлкен немесе теңізге жарамды кемелер басқа типті болуы керек болды. Бұл – бұрыннан бар болған, бірақ дәнекерге қарағанда сирек кездесетін Халк болды. Халктардың дәнекерлерден тарағанын дәлелдейтін ешқандай дәлел жоқ, бірақ екі типтің арасында көптеген технологиялық идеялар бейімделгені анық. Кейбір түсіндірмелерге сәйкес, дәнекерлерден халқтарға көшу сызықтық болған жоқ, екі кеме де көптеген ғасырлар бойы бірге өмір сүрді, бірақ әртүрлі эволюциялық жолдарды ұстанды.
Археология
Алғашқы археологиялық тұрғыдан тірек деп анықталған табылған нәрсе – 1944 жылы П. Ж. Р. Моддерманның Эммелорд маңындағы Ноордоостполдерде тапқан кеме апаты (NM 107 учаскесі) болды. Кеме сол жерге қайта жерленді, ал 2008 жылғы қайта қазба жұмыстары бұл түсінікті растады. Оның ұзындығы шамамен 16 метр, ал ағашы 1339 жылға жатады. Алайда Моддерманның бұл жаңалығы әдебиетте кеңінен танымал болған жоқ. Бүгінгі таңда ең әйгілі тірек – Бремен тірегі. Бұл артефакт 1380 жылдарға жатады және 1962 жылы табылды. Осы жаңалыққа дейін тіректердің болуы негізінен орта ғасырлық мәтіндер мен мөрлерде көрсетілген. 1990 жылы Эстониядағы Пярну өзенінің сағасындағы шөгінділерде 1300 жылға дейін сақталған Ханза тірегінің жақсы сақталған қалдықтары табылды. 2012 жылы Нидерландының Кампен қаласындағы Ижсель өзенінің лайында кеменің түбінен палубасына дейін сақталған, ерте 15 ғасырға жататын тірек табылды. Қазба жұмыстары барысында кемеде толық сақталған кірпіштен жасалған күмбезді пеш, глазурланған плиткалар және басқа да көптеген заттар табылған. 2022 жылдың сәуір айында Эстонияның Таллин қаласында жол құрылысы кезінде 13 ғасырға жататын тірек табылды. Оның Бремен тірегінен жақсы сақталғанына сенуге болады, ал ағаш бойынша дендрохронологиялық тест кеменің 1298 жылға жататынын көрсетті. Кеменің ұзындығы 24 метр, ені 9 метр. Кеменің қабырғалары түбінен үш метрге дейін сақталған.