Кіріспе

Оңтүстік Австралияға тән тұрымсық құс

Қызыл таңқалы құс (Anthochaera carunculata) – Оңтүстік Австралияға тән тұрымсық құс. Ұзындығы бойынша Австралиядағы екінші ірі балжегіш түрі. Оның қауырсыны көбінесе сұр қоңыр түсті, қызыл көздері, мойнының екі жағында ерекше қызғылт қызыл таңқалары, кеудесінде ақ жолақтары және төменгі құрсағында ірі, ашық сары дақ бар. Еркек және ұрғашы құстардың қауырсыны бір-біріне ұқсас. Жастардың таңқалары нашар дамыған және көздері қоңыр түсті. Джон Уайт 1790 жылы қызыл таңқалы құсты сипаттаған. Үш түршесі белгілі. Бұл түр Оңтүстік-Шығыс Квинсленд, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Оңтүстік Австралия және Батыс Австралияның Оңтүстік-Батыс бөлігіндегі ашық орман және тоғайларда кездеседі, сондай-ақ қалалық бақтар мен саябақтарға жиі келеді. Дауысы қатты әрі көзге түсетін, қызыл таңқалы құс көбінесе ағаштарда тамақталады, кейде жерде де іздейді. Бұл әлемдегі ең ірі нектармен қоректенетін құстардың бірі, ол көптеген гүлді өсімдіктерден қоректенеді. Оның рационында жәндіктер де бар. Ол аумақтық және кейде басқа түрлердің құстарына қатысты агрессивті болады, көбінесе нектарға бай көздерді қорғайды. Қызыл таңқалы құс өзінің ареалында көбейеді, ағашқа тостаған тәрізді ұя салады және жылына бір-екі рет балапан шығарады. Жерді өңдеу салдарынан кейбір жерлерде саны азайғанмен, IUCN Қызыл тізімінде «Алаңдаушылық тудырмайтын түр» деп саналады.

Таксономия

Қызыл иттіқұсты алғаш рет 1790 жылы жарық көрген «Жаңа Оңтүстік Уэльске саяхат журналында» ирланд хирургі және табиғатты зерттеуші Джон Уайт сипаттаған, ол кейінгі зерттеушілер арасында осы сипаттаманың авторы ретінде танылады. «Carunculata» деген түрлік атауды сол жылы Джон Лэтам енгізді. Бұл сөз латын тіліндегі «caruncula» – «кішкентай ет бөлігі» деген сөзден шыққан. Шоу да, Лэтам да қызыл иттіқұсты «Merops» туысына жатқызған. 1827 жылы табиғаттанушылар Николас Айлвард Вигорс және Томас Хорсфилд бұл түрді «Anthochaera» туысына көшірді. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі «anthos» – «гүл, гүлжапырақ» және «khairō» – «қуанттыру» сөздерінен алынған. Халық арасында оны «gillbird» деп те атайды. Оңтүстік Австралиядағы Эйр түбегіндегі жергілікті барнгарла халқы оны «ngarkarko» немесе «ngarkabukko» деп білген. Оңтүстік Австралиядағы Denial Bay жергілікті халқы оны «noggal» деп атаса, ал Оңтүстік Австралиядағы Төменгі Мюррей аймағындағы нгарринджери халқы «rungkan» деп білген. Батыс Виктория және шығыс Оңтүстік Австралияда аралас белгілері бар құстардың аймағы бар, оның шығысында Батыс Порт-Филлип шығанағы, батысында Маунт-Лофти таулары және солтүстігінде Кішкентай және Үлкен шөлдер ұлттық парктері орналасқан. Қауырсындағы айырмашылықтар көбінесе далада байқалатындай айқын емес. A. c. carunculata (Shaw, 1790) – Оңтүстік-шығыс Австралияда, атап айтқанда Викторияда, Шығыс Жаңа Оңтүстік Уэльсте және Оңтүстік-шығыс Квинслендте кездеседі. A. c. clelandi (Mathews, 1923) – Кенгуру аралы (Оңтүстік Австралия). Оның мөлшері атаулы түрге ұқсас, бірақ қауырсыны қараңғырақ, тұмсығы ұзын, ал табан сүйегі қысқа. A. c. woodwardi (Mathews, 1912) – Оңтүстік-батыс және оңтүстік-орталық Австралия, Маунт-Лофти тауларының батысында. Бұл түр атаулы түрден сәл кішірек және қанаттары қысқа. Оның қауырсыны ұқсас, бірақ құрсағындағы сары дақ көбірек көрінеді. ДНК талдауы көрсеткендей, қызыл иттіқұстың ең жақын туысы – Тасманиядағы сары иттіқұс, олардың екеуі де регент балжегіштердің ата-бабасынан бөлініп шыққан. Балжегіштер Pardalotidae (pardalotes), Acanthizidae (Австралиялық сойқылар, шұбарлар, тікенділер және т.б.), және Meliphagoidea үлкен суперотбасындағы Maluridae (Австралиялық әулие жұлдыздар) туыстары.

Сипаттама

Қызыл құстың аталығы мен аналығының дене мөлшері мен қауырсыны шамалас, ересек аталығының ұзындығы 33-36 см, ал ересек аналығының ұзындығы 35-39 см. Орташа салмағы 100-140 грамм болатын қызыл құс – әлемдегі ең ірі нектармен қоректенетін құстардың бірі және Австралияға тән бал жегіштердің екінші ірі түрі, одан тек сары құс ғана үлкен. Жастардың жанындағы еттік өскіндері (wattles) нашар дамыған, көздің ірісі қоңыр, басы ақшыл, ал құрсағындағы сары түс аз болады. Олар ұядан шыққаннан кейін бірнеше ай ішінде алғашқы жас қауырсынға ауысады. Алғашқы жас құстар жалпы ересектерге көбірек ұқсас, көздерінің ірісі қызыл, айналасы қоңыр сақиналы, жанындағы еттік өскіндері үлкенірек, бірақ ересектерге қарағанда кішкентайрақ, және тамағы сұрғылт-қызғылт түсті. Қызыл құсты басқа түрлермен шатастыру қиын, бірақ нашар көріну жағдайында оны тікенді жақ бал жегіш, немесе кішкентай немесе батыс құстарымен қате жіберу мүмкін.

Шақыру

Қызыл иекқұстар шулы жануарлар, әртүрлі дауысты шақырулар шығарады. Құстар жұп болып, әсіресе тамақ іздейтін жерлерде, дуэтке түседі. Ұрғаласы қатты күлкіге ұқсас дауыс шығарады, ал аналығы – сылдырлаған үнді шақыру. Қызыл иекқұстар басқа жануарларды қорқытып жатқанда екі түрлі ескерту дауысын қолданады, оларды ауыстырып шақырады. Біреуі – 1,3-тен 5,9 кГц-ға дейінгі кең жиілікті, төмен жиілікте күштірек болатын қатаң дауыс. Екіншісі – 1,1–2,2 кГц жиілігіндегі төменгі ырғақты, стаккато шақыру. Қызыл иекқұстар кейбір аймақтарда, мысалы, 1960 жылдары Санрейзия ауданында, ал 1980 жылдары Намбукка Хедс және Лефевр түбегінде көбірек кездесе бастады. Сидней мен Аделаидада олардың саны артты. Қызыл иекқұс Жаңа Зеландияға сирек келетін құс, Матаканада 1865 жылы және Рохуту, Таранакиде 1885 жылы тіркелген, ал 1938 жылы Мотупикодан расталмаған хабарлама келген. Қызыл иекқұс көптеген жерлерде тұрақты мекендейтін құс болып көрінеді, бірақ оның қозғалысы жақсы зерттелмеген. Батыс Австралия мен Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалауында олардың көшіп-қонып жүру белгілері бар. Оңтүстік-шығыс Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия астанасы аумағында қыс айларында төменгі биіктікке түсетіні байқалады. Мысалы, құстар Бриндебелла жотасын суық кезде тастап кетеді. Ашық склерофилл ормандары мен евкалипт ағаштары басым болған ормандар – бұл түрдің ең көп таралған мекендеу ортасы. Олар бұталы немесе шөптесін өсімдіктері көп ормандарда жиі кездеседі. Бұталы жерлерде, тоғайларда немесе ылғалды склерофилл орманының шетінде сирек кездеседі. Пісіп жетілген қарағайлы алқаптарда мүлдем кездеспейді. Қалалық аймақтарда саябақтарда, қорықтарда, бақшаларда, гольф алаңдарында, сондай-ақ жеміс бақтарында және жүзімдіктерде көптеп кездеседі. Кейде субтропиктік, жартылай шөлді немесе субальпілік аймақтарға шығып, теңіз деңгейінен жоғары биіктікте де табылған. Қызыл иекқұс ағаштардың қурауына байланысты зардап шеккен ормандарда сирек кездеседі (Phytophthora cinnamomi патогенінен туындаған инфекция).

Мінез-құлық

Қызыл иттікқұс – дауысы қатты және өте белсенді құс. Ол көбейту маусымында жұптарда, кішкентай отбасылық топтарда немесе жалғыз кездеседі, ал қыс айларында бірнеше жүз құстан тұратын үлкен топтарға жиналады. Ол тура немесе сәл толқын тәрізді ұшады, жылдам, беткей қағулармен қанаттарын созып, ағаш қаптарының биіктігінде немесе одан сәл жоғары қанат қағады. Қызыл иттікқұс жерде секіріп қозғалады, құйрығын сәл көтеріп ұстайды. Агрессивті және аумақтық құс болғандықтан, қызыл иттікқұс өз ұясын және тамақ көзін басқа құстардан қорғайды. Ол басқа құстарға шақырып, құйрықтарын шабады немесе оларға ұшып келеді, кейде өз түлегінің мүшелерімен немесе басқа ірі балжегіштермен әуеде шайқасады. Басымдық көрсету үшін, қызыл иттікқұс басқа құс жақында ғана тастап кеткен жерге қонады. Кішкентай қызыл иттікқұс шабуылшыға қарсы көлденең жайғасады, басын төмен түсіріп, қанаттарын шапақтап, екінші құсқа жақындап келеді. Қызыл иттікқұстар кішкентай құстардан бөлек, Австралиялық көгершін (Gymnorhina tibicen), етқоректі құстар, құсқұйрықтар, қара бетті құсқұйрық (Coracina novaehollandiae), зәйтүн арқалы ориол (Oriolus sagittatus), қарғалар, қара қарғалар, күлімсіреп тұрған кукабура (Dacelo novaeguineae) және тіпті жағалы құсқұйрық (Accipiter cirrocephalus) сияқты кішкентай жыртқыштарды да қуа алады.

Өсіру

Қызыл құс өмір сүретін аймағының барлық жерінде көбейеді, ұя салу шілде мен желтоқсан аралығында жүзеге асады, бірақ жағдайлар қолайлы болса, кейде осы мерзімнен тыс да болуы мүмкін. Жыл сайын бір-екі рет жұмыртқа салады. Қызыл құстар көбінесе жалғыз жұптар болып ұялайды. Ұясы – таяқтар мен жапырақтардан жасалған, іші қайың, шөп және түкпен қапталған, тостаған тәрізді құрылым. Әдетте, жерден жоғары, ағаштардың, көбінесе эвкалипттердің бұтақтарында орналасады. Ұя ағаштың шетінде емес, ортасында болады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Армидейл қаласының жанындағы Иствуд мемлекеттік орман паркінде жүргізілген зерттеуде қызыл құстардың манна эвкалиптісінде (Eucalyptus viminalis) және алма эвкалиптісінде (E. bridgesiana) ұя салуға бейім екендігі анықталды. Олар көбінесе жерде тамақ іздемейді, бірақ мысық аяғы (Anigozanthos humilis) сияқты бұталардың жапырақтарымен қоректенеді. Қызыл құс көп мөлшерде нектар беретін гүлдерді – эвкалипт, банксия, шашақты ағаштар (Xanthorrhoea) және эму бұталарын (Eremophila) таңдайды. Нектарға оңай қол жеткізілетін өсімдіктерді, құбырлы гүлдері бар (соның салдарынан нектарға қол жеткізу қиын) өсімдіктерге қарағанда артық көреді. Бұл түр экзотикалық емес, жергілікті өсімдіктерден көбірек тамақтанады, бірақ енгізілген коралл ағашы (Erythrina) да танымал. Бір далалық зерттеуде қызыл құстар гүлдердегі нектар концентрациясы төмен болғанда ұзақ уақыт бойы тамақ іздегені және сол кезде жәндіктерді аз жегені анықталды. Дегенмен, бұл температураның төмендеуіне және жәндіктердің аз белсенді болуына байланысты болуы мүмкін. Батыс Австралиядағы Джинин қаласында екі аралас кенгуру аяғының түрінде 97% қызыл құстар гүлдеудің ең жоғарғы шағында бір түрмен қоректенгені байқалды: тамыз айында мысық аяғы және қыркүйек айында қызыл-жасыл кенгуру аяғы (A. manglesii), ал басқа түрлерге немесе гибридтерге өте сирек сапар салған. Қызыл құс көбінесе Жаңа Голландияның балжегіші (Phylidonyris novaehollandiae), кішкентай монах құсы (P. citreogularis), батыс және кішкентай құстар, аяз түстес лорикейт (Trichoglossus moluccanus), күлгін тәжді лорикейт (Glossopsitta porphyrocephala), атлас бовербирд (Ptilonorhynchus violaceus), пидрау куронг (Strepera graculina) және қызыл розелла (Platycercus elegans) сияқты құстармен бірге тамақтанады, бірақ олар көбінесе басқа нектар жейтін құстарды эвкалипт гүлдерінің торынан қуады. 1978 жылғы қыста Кенгуру аралында жүргізілген зерттеуде қызыл құстардың нектарға бай көздің – атап айтқанда үлкен құмыралы эвкалипт (Eucalyptus cosmophylla) айналасында аумақтық екендігі анықталды, соның салдарынан кішкентай балжегіштерді қуды. Бұл азық-түлік жетіспесе, түрдің басқа түрлерді ығыстыратынын көрсетті. Жаңа Англия ұлттық паркінде қызыл құстар гүлдеген банксия тоғайларында нектардың орташа мөлшері болған кезде агрессивтірек болды, бірақ азық аз немесе көп болған кезде олар тынышталды.

Жыртқыш және паразиттер

Қызыл құстың ұялары көбінесе көкқұба (Cacomantis pallidus) құсымен паразиттік қарым-қатынасқа түседі, ал сирек жағдайда Тынық мұхиты коэлі (Eudynamys orientalis) құсы да паразиттік етеді. Ұяларды жойғыш жануарларға қоңыр шұбар (Accipiter fasciatus), қара сойқа (Falco subniger), шұбар шұбар (Strepera graculina), австралиялық қарға (Corvus coronoides), жалпы қылқантасты possum (Trichosurus vulpecula), үй мысығы және жыландар жатады. Isospora anthochaerae – Батыс Австралиядағы қызыл құс құсынан фекальдық сынамалардан алынған жұмыртқалардан бөліп алынған Апикомплекс паразиті. Қызыл құс құсынан табылған құс бітесі түрлеріне Menacanthus eurysternus, сондай-ақ Brueelia, Myrsidea және Philopterus туыстары жатады.

Адамдармен қарым-қатынас

Қызыл мойынды құстар жерді және жапырақты өсімдіктерді жоюдан зиян көреді, соның салдарынан кейбір мекендеу орындарынан жоғалып кетті. Оған қарамастан, IUCN Қызыл тізімінде олар "Ең аз қызықтыратын" санатына жатады, себебі олар кең ареалда таралған, саны көп және популяциясының азаюы жылдам емес. Шындығында, бұрын оларды тамақ немесе ойын үшін атып тастаған, сондай-ақ жүзімдіктер мен жеміс бақшаларына зиян келтіретін жәндік деп есептеген. Кейде қызыл мойынды құстар жүзімдіктер мен жеміс бақшаларына шабуыл жасап, жүзім, тас жемістер, інжір, зәйтүн, локват, алма, алмұрт және жидектерді жеп қояды, оларды тесіп, шырынын немесе етін сорып алады. Қызыл мойынды құстарды Сиднейде құс қорасында ұстаған. Оларды күтіміне көп еңбек қажет емес, бірақ басқа құстарға өте агрессивті болуы мүмкін. "Робин Гордон" гревилеясы жыл бойы гүлдейтін пайдалы бұта.

Дәйексөздер

Бұл мәселенің титулды бетінде 1826 жыл көрсетілген.